Welke rol hebben psychologen als getuige-deskundigen in een rechtszaak? - Chapter 16

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Naast getuigen die de misdaad hebben meegemaakt, wordt er in strafzaken ook vaak gebruik gemaakt van getuige-deskundigen. Dit zijn professionals met kennis van een bepaald onderwerp dat voor de waarheidsvinding of het verloop van het proces relevant zijn. Psychologen kunnen getuige-deskundigen zijn.

In dit chapter wordt uitgelegd wat de rol van getuige-deskundigen überhaupt is, en in het bijzonder die van psychologen. Dan wordt ingegaan over het debat over psychologen als getuige-deskundigen. Zij hebben immers veel te bieden, maar kunnen ook zorgen voor beïnvloeding van juryleden die niet bedoeld is.

Daarna wordt uitgelegd hoe psychologen als getuige-deskundigen kunnen helpen bij zaken waarin kinderen betrokken zijn. Ze kunnen immers duidelijk maken wat wel en wat niet van een kind verwacht kan worden, aanwijzingen geven om een veilige situatie voor het kind (als getuige of verdachte) te maken en de kans op verkeerde informatie te verkleinen. Tenslotte wordt nog ingegaan op teruggewonnen herinneringen. Het is namelijk nog ingewikkelder dan van andere herinneringen om vast te stellen wanneer die accuraat zijn en wanneer niet. Psychologen kunnen helpen bij dit proces.

Wat zijn getuige-deskundigen?

Getuige-deskundigen zijn gekwalificeerd om een professionele mening te verkondigen en dit kan door hun training, kennis en ervaring. Het gebruik van getuige-deskundigen tijdens rechtszaken is niet iets nieuws. Zulke getuigen worden al sinds de 14^de eeuw gebruikt. Vroeger gaven rechtbanken de voorkeur aan deskundigen die getuigden over niet-menselijke factoren in plaats van menselijke factoren, zoals wetenschappers. Daarna gaven ze meer de voorkeur aan getuige-deskundigen die getuigden over menselijke fysieke gesteldheden dan mentale gesteldheden, zoals artsen. Wanneer getuigenissen over mentale staten wel geaccepteerd werden, gaven de rechtbanken meer voorkeur aan abnormale staten dan normale staten. Ook gaven ze daarbij meer de voorkeur aan psychiatrische experts dan klinische psychologie experts. Pas later accepteerden rechtbanken experts met een expertise in experimentele psychologie, mensen die het geheugen, perceptie en taal bestudeerden.

Experts mogen hun getuigenis geven om te helpen om tot een redelijke beslissing te komen, maar ze mogen het niet hebben over de zaak zelf.  Dat betekent dat de expert bijvoorbeeld niet mag zeggen of het kind waar de rechtszaak over gaat naar zijn/haar idee seksueel misbruikt is. Dus een expert mag wel informatie verschaffen over seksueel misbruik, hoe kinderen reageren als ze seksueel misbruikt zijn en wat de kenmerken van seksueel misbruik kunnen zijn, maar ze mogen niet zeggen of ze denken dat het kind waar het proces over gaat misbruikt is door die specifieke verdachte in de desbetreffende situatie. Getuige-deskundigen moeten rechtbanken met wetenschappelijke of technische informatie voorzien die buiten de ervaring en kennis van een rechter, magistraat of juryleden vallen. De rol van de expert is om de rechtbank te assisteren, niet om één van de partijen te assisteren. Om beste bewijs te kunnen geven moet een expert gekwalificeerd zijn door educatie, training, vaardigheden en kennis. Deze expertise moet goed passen bij het onderwerp van de rechtszaak. Experts hoeven niet direct aanwezig te zijn tijdens een rechtszaak. Ze kunnen ook een schriftelijke rapportage schrijven over hun mening. Psychologen kunnen als getuigen opgeroepen worden om te praten over de competentie van iemand om mee te doen aan een rechtszaak of vertellen welke factoren er voor zorgen dat een getuige onbetrouwbaar wordt. Voor de eerste rol moet de psycholoog contact hebben gehad met de persoon waar het over gaat, voor de tweede rol niet. Een expert moet daarnaast een actieve onderzoeker zijn en iemand die artikelen publiceert in wetenschappelijke bladen.

Waarom is de rol van getuige-deskundigen controversieel?

Er zijn vrij veel bekende gevallen van verkeerde identificatie en een expert is dus echt nodig. De experimentele psycholoog weet dat er vele factoren zijn die onbekend zijn voor leken (juryleden) en zelfs voor betrokken juristen en dat deze onder hun aandacht gebracht moeten worden. Een goede expert moet de generale principes die relevant zijn voor een zaak behandelen. De conclusies die getrokken worden moeten gebaseerd zijn op bepaalde data en de experts zou moeten kunnen uitleggen waarom hij op de data vertrouwt. Een van de problemen waarmee mensen zitten bij het gebruik van psychologen als getuige-deskundigen, is dat zij scepticisme op kunnen wekken. Psychologen kunnen bijvoorbeeld vertellen dat het wel eens voor komt dat mensen de verkeerde persoon aanwijzen/een verkeerde identificatie maken. Juryleden zouden hierdoor sceptisch kunnen worden over de getuigenis van een getuige en denken dat hij/zij misschien dan wel de verkeerde persoon geïdentificeerd heeft. Uit onderzoek is echter gebleken dat de getuigenis van experts er niet voor zorgt dat juryleden sceptischer worden.

Voor stemidentificatie geldt bijna hetzelfde als voor gezichtsidentificatie wat betreft de moeilijkheid hiervan. Stemidentificatie is echter nog complexer. Bij stemidentificatie zijn drie verschillende soorten experts betrokken:

1. Experts die betrokken zijn met de vaardigheden van een leek om een stem van een bekende of onbekende te herkennen.

2. Experts die betrokken zijn met perceptuele identificatie van stemgelijkenis.

3. Experts die betrokken zijn met problemen van akoestische analyses en spraak output van bepaalde bronnen.

Deze type experts verschillen onderling. Al deze experts moeten hun mening geven en het is maar de vraag of deze meningen overeen komen.

Hoe kunnen psychologen als getuige-deskundigen helpen bij zaken waarin kinderen betrokken zijn?

Er is altijd veel debat geweest over de rechten en plichten die aan kinderen moeten worden toegeschreven. Met de toegenomen levels van criminaliteit en kindermisbruik, zijn de opvattingen over kindergetuigen in veel landen veranderd. Meer kinderen mochten spreken en ook meer kinderen werden geloofd dan eerst. Net toen kinderen meer rechten begonnen te krijgen, kwamen ook meer onderzoeken tot de conclusie dat kinderen nogal voor suggestiviteit vallen door strategische vragen. Experts uit het kinderdomein hebben dus problemen met een database van onderzoeken die niet tot dezelfde conclusies komen. Er moet gekeken worden naar de aard van de vragen, niet naar de aard van de respondent. Kinderen lijken heel erg op volwassenen. Volwassenen zijn namelijk ook vormbaar door misleidende informatie en vallen ook voor suggestiviteit. Het is niet zo zeer het geheugen van de kinderen dat een problematische rol speelt bij getuigenissen, maar de manier waarop vragen gesteld zijn. Experts zijn nodig bij zaken over seksueel misbruik, want de andere aanwezigen weten niet veel over de factoren die invloed kunnen hebben op wat een kind zegt. Veel mensen zijn sceptisch over misbruik en onderzoek heeft uitgewezen dat een verdachte eerder veroordeeld wordt als een expert de kant van de misbruikte heeft uitgelegd dan wanneer alleen het slachtoffer zelf over zijn ervaring heeft gesproken. 

Zoals eerder gezegd mogen experts alleen iets vertellen wat juryleden niet weten en wat met de zaak te maken heeft. Ze mogen niet zeggen of ze denken dat het kind waar de zaak over gaat misbruikt is. Veel onderzoekers denken ook dat experts geen goede getuigenissen over de schuld of onschuld van iemand af zouden kunnen leggen, omdat zulke getuigenissen niet valide, betrouwbaar en/of psychometrisch zwak zijn. Bovendien zijn ze gebaseerd op subjectieve meningen en niet op objectieve feiten. Dit komt doordat er geen universeel checklijst is om te kijken of een kind seksueel misbruikt is. Er is geen enkel symptoom dat bij meer dan de helft van de seksueel misbruikte kinderen voor komt. Symptomen die vaak voorkomen bij kinderen die seksueel misbruikt zijn (angst, laag zelfvertrouwen en depressie) worden ook gevonden bij kinderen die niet seksueel misbruikt zijn. Seksueel kindermisbruik is breed en varieert in aard, duur, frequentie en intensiteit en er zijn daarom zoveel verschillende modellen en checklijsten ontwikkeld. Het meeste wat een expert kan zeggen, is dat het bewijs consistent is met wat je zou verwachten als er sprake zou zijn van seksuele misbruik. Wetenschappers zijn hier niet blij mee, want het suggereert dat er wel sprake was van kindermisbruik en een expert mag dat dus niet doen. 

Het gaat bij het gebruik van getuigenissen van experts dus altijd om de balans: psychologen en andere experts kunnen ingezet worden om bewijs aan te dragen maar rechters blijven verantwoordelijk voor de weging en interpretatie van dit bewijs. 

Wat kunnen psychologen vertellen over teruggewonnen herinneringen?

Het debat over teruggewonnen herinneringen is een van de grootste debatten in de wetenschappelijke wereld. Men weet dat seksueel misbruik van kinderen frequent gebeurt: 5 tot 33% bij meisjes en 3 tot 30% bij jongens. Schattingen van onderdrukte herinneringen lopen van 20 tot 40% bij volwassenen die gerapporteerd hebben dat ze als kind seksueel misbruikt zijn. Traumatische herinneringen worden op een andere manier gevormd dan normale herinneringen. Dissociatie kan voor geheugenverlies zorgen. Dissociatie is een verdedigende onderbreking in de normale connecties tussen gevoelens, gedachten, herinneringen en gedrag die bewust of onbewust opgeroepen is en bedoeld is om psychologische stress te reduceren tijdens of na een traumatische belevenis. Het geheugen kan zowel betrouwbaar als onbetrouwbaar zijn en kan worden beïnvloed door suggesties, verkeerde informatie of discussies. Het is moeilijk om een vermeende herinnering te verifiëren zonder de aanwezigheid van externe verificatie. Echte teruggevonden herinneringen zouden alleen aangetoond kunnen worden door bewijs dat er wel sprake was van misbruik, het vergeten van deze gebeurtenis en het zich weer kunnen herinneren van deze gebeurtenis zonder het op een andere manier te kunnen weten van de misbruik. Er zijn onderzoeken die aantonen dat teruggevonden herinneringen accuraat, inaccuraat of een combinatie van beide kunnen zijn. Veel dingen kunnen niet bevestigd of tegengesproken worden. Getuige-deskundigen kunnen niet echt een grote rol spelen bij zaken, omdat de wetenschappelijke wereld geen consensus heeft bereikt over het onderwerp van teruggevonden herinneringen. Getuige-deskundigen kunnen niet zeggen dat ze denken dat een teruggevonden herinnering echt is of niet, want dit suggereert dat iemand schuldig is of niet schuldig is.

Advocaten en rechters beseffen pas sinds een korte tijd dat de overtuigingen van leken (juryleden) beïnvloed kunnen worden door bepaalde factoren en niet altijd correct zijn. Het is daarom belangrijk dat experts deze misconcepties naar voren brengen tijdens een proces. Er zullen steeds meer en meer getuige-deskundigen ingezet worden over de wereld.