Samenvatting van Forensic Psychology: Crime, Justice, Law, Interventions van Davies en Beech - 3e druk

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Psychologie heeft veel bijgedragen aan ons begrip van misdaad en waarom mensen een misdaad begaan. Echter, misdaad kan niet alleen begrepen worden vanuit de psychologie. Biologie, sociologie, geneeskunde, rechtsgeleerdheid en filosofie dragen ook bij aan ons begrip voor misdaad. Toch zijn het de specifieke theorieën en methodologie uit de psychologie die een unieke bijdrage leveren. Een aantal verschillende theorieën die op dit moment dominant zijn binnen de psychologie zullen hier behandeld worden.

In dit chapter wordt de rest van het boek ingeleid door de basis van de criminologie uit te leggen. Er worden verschillende theorieën uitgewerkt. Eerst wordt ingegaan op de moral reasoning theory. Deze theorie legt uit hoe misdadigers hun misdaden rechtvaardigen. Daarna wordt ingegaan op de sociale informatie verwerkingstheorie. Deze theorie zet aan de hand van een model van zes stappen uiteen hoe mensen de wereld waarnemen en informatie verwerken. Vervolgens laat het zien waar de beperkingen in deze processen bij misdadigers zitten.

Dan volgen theorieën over geweld, zoals de cognitieve gedragstheorie die de interne processen van geweld uitlegt. Deze theorieën wordt gespecificeerd op huiselijk geweld, seksueel geweld en seksueel geweld jegens kinderen. Daarna wordt uitgelegd welke theorieën er over brandstichting zijn. Ook worden de theorieën over misdadigers met mentale stoornissen in dit chapter uiteengezet, met specifieke aandacht voor de invloed van schizofrenie, depressie, intellectuele gebreken en persoonlijkheidsstoornissen op misdadig gedrag.

Veel van wat er in dit chapter wordt geopperd, wordt in een later chapter nog specifieker en uitgebreider uitgewerkt. Het doel van dit chapter is vooral het psychologische raamwerk van de criminologie te schetsen.

Wat stelt de moral reasoning theory?

Er is veel literatuur beschikbaar over de relatie tussen moreel redeneren en het begaan van misdaden. De theorie van moreel redeneren of moral reasoning theory gaat over de manieren waarop individuen redeneren over hun gedrag met betrekking tot morele situaties en hoe ze dit goed praten. De cognitieve ontwikkelingsbenadering is de meest bekende benadering in dit gebied. Wat eerst door Piaget ontwikkeld was, is later uitgewerkt door Kohlberg. Kohlberg heeft zes fases van moreel redeneren opgesteld. Volgens Kohlberg lopen mensen deze zes fasen door en elke fase is abstracter en complexer dan de voorgaande. Deze theorie is een aantal jaar geleden aangepast door Gibbs tot een sociomorele redenatietheorie waarbij de rollen van empathie en het nemen van sociale perspectieven grotere rollen toegeschreven kregen. De theorie van Gibbs richt zich alleen op de eerste vier fases van Kohlberg’s theorie. De eerste twee fases representeren een onvolwassen morele redenatie waarin redeneren egocentrisch en oppervlakkig is. De derde en vierde fase zijn volwassene morele redenaties en deze tonen een begrip voor interpersoonlijke relaties en behoeftes van anderen. Volgens Gibbs was het leren van het nemen van perspectief in de laatste twee fases belangrijk om emoties een rol te laten spelen in redenatie en motivatiegedrag. Er is vrij veel literatuur over de relatie tussen moreel redeneren en misdaden begaan. Wanneer we kijken naar de theorieën van Kohlberg en Gibbs, dan kan misdaad moreel goed gesproken worden volgens elk van de volgende fases:

1. Volgens iemand in fase 1 is misdaden begaan moreel gerechtvaardigd als straf ontweken kan worden. "Zolang ik niet gesnapt wordt, kan ik deze misdaad begaan." Dit gaat dus ook over de verwachting dat straf ontweken kan worden. Iemand kan hierin ook een verkeerde inschatting maken. 

2. Volgens iemand in fase 2 is misdaden begaan moreel gerechtvaardigd als de voordelen groter zijn voor het individu dan de nadelen. Als iemand zich niet aan de snelheidsregels op de weg houdt omdat hij naar zijn werk moet en weet dat hij met zijn werk meer verdient dan de boete kan zijn, bijvoorbeeld. Of als iemand zo weinig geld heeft dat stelen financieel loont tegenover de mogelijke taakstraf die opgelegd wordt.

3. Volgens iemand in fase 3 is misdaden begaan moreel gerechtvaardigd als het er voor zorgt dat persoonlijke relaties behouden worden. Hierbij denkt iemand dat hij een goede daad verricht, omdat hij zijn kind verzorgt of een kennis ergens mee helpt bijvoorbeeld. Hij verliest uit het oog dat hij er mensen die hij niet kent mee pijn doet. 

4. Volgens iemand in fase 4 is misdaden begaan moreel gerechtvaardigd als het de samenleving in de hand houdt of gesanctioneerd is door een sociaal instituut. "Het is oké als iedereen het doet" of als een instantie met autoriteit op het gebied het openlijk door de vingers ziet bijvoorbeeld. 

Misdaden kunnen vanuit iedere fase gerechtvaardigd worden, afhankelijk van de situatie. De fasen zijn te zien als stappen van nadenken over misdaad. Mensen die hier niet lang bij stilstaan, zullen eerder rechtvaardigingen uit de eerste fasen gebruiken. Hoe langer er wordt nagedacht over de vraag of iemand wel een misdaad moet plegen, hoe verder in de fases diegene komt. De meeste misdaden worden echter begaan in de eerste twee fasen. Volgens Gibbs speelt de egocentrische neiging een grote rol in het onvolwassen handelen van misdadigers. Ook speelt de hostile attributional bias een rol. Hierbij worden ambigue gebeurtenissen of sociale interacties als vijandig gezien. Dingen toeschrijven aan externe factoren speelt ook een rol bij het onvolwassen handelen, net als het bagatelliseren van de consequenties om zo gevoelens van schuld te onderdrukken. Onderzoek heeft hier veel bewijs voor gevonden. Daarom kan geconcludeerd worden dat het begaan van misdaden gezien kan worden als een resultaat van vertraagde sociaal-morele ontwikkeling voorbij de kindertijd samen met egocentrisme.

Wat stelt de sociale informatie verwerkingstheorie?

Modellen over het sociaal verwerken van informatie zijn toegepast om agressief en delinquent gedrag te onderzoeken. Er werd gekeken naar individuele verschillen: waarom reageren sommige mensen agressief in bepaalde situaties, terwijl anderen dat niet doen? Hierover zijn veel theorieën, maar een belangrijke theorie op dit gebied is die van Crick en Dodge. Zij hebben een model van zes stappen ontwikkeld die beschrijft hoe individuen de wereld waarnemen en informatie verwerken. Ook de invloed van voorgaande ervaringen speelt hierbij een rol. Het model heeft de volgende zes stappen:

1. Het coderen van sociale aanwijzingen.

2. Interpretatie en mentale representatie van de situatie.

3. Helderheid over de doelen/uitkomsten van de situatie.

4. Constructie van de mogelijke responsen voor de situatie.

5. De keuze van de respons.

6. Het uitvoeren van de respons.

Volgens Crick en Dodge is dit model circulair en niet lineair, omdat individuen tegelijkertijd de verschillende stappen uit kunnen voeren. Zo is er feedback tussen de processen. Bij alle stappen wordt het verwerken beïnvloed door sociale structuren van voorgaande ervaringen van een individu. Zo wordt er bij de derde stap een doel of uitkomst gekozen die beïnvloed is door een al bestaande doel-oriëntatie.

Wat gaat er fout in de verwerking van informatie bij misdadigers?

Er is redelijk veel literatuur die aantoont dat agressieve en delinquente individuen een bepaald patroon van het verwerken van sociale informatie laten zien. Bij de eerste twee stappen van het model laten agressieve individuen een hoeveelheid aan problemen zien in het coderen en interpreteren van sociale aanwijzingen. Hierdoor wordt de situatie niet accuraat gerepresenteerd. Ook merken agressieve individuen meer agressieve kenmerken op, nemen ze minder sociale kenmerken waar en letten voornamelijk op de kenmerken van het laatste gedeelte van een interactie. Ze vertrouwen meer op interne schema’s als ze situaties moeten interpreteren. Helaas zijn deze schema’s agressief. Veel van deze individuen zien een situatie snel als vijandig. Onderzoek heeft ook uitgewezen dat bij de derde stap, de individuen wraak- en dominantiedoelen hebben, in plaats van pro-sociale doelen. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat agressieve mensen minder verschillende responsen hebben dan niet-agressieve mensen. Dit toont aan dat zij een beperkt repertoire hebben van mogelijke reacties. Bij de vijfde stap evalueren agressieve personen responsen aan de hand van verschillende criteria. Agressieve responsen worden positiever beoordeeld dan pro-sociale responsen. Agressie wordt als een goed middel gezien om hun doel te bereiken. Voor stap zes zijn sociale vaardigheden belangrijk en onderzoek heeft aangetoond dat agressieve individuen slechte sociale vaardigheden hebben. Als de gekozen respons succesvol is, dan zal het als positief beoordeeld worden en zal het versterkt worden. Al deze dingen bij elkaar laten dus zien dat sociale informatieverwerking een grote rol speelt bij zowel jeugdige als volwassen misdadigers.

Welke theorieën zijn er over geweldgebruik?

Door de media lijkt het net alsof gewelddadige misdaden vaak voorkomen. Van alle overtredingen die begaan worden, is 20% een gewelddadige misdaad. Dit percentage is al jaren stabiel gebleven en het is dus niet zo (wat soms wel zo lijkt door de media) dat er steeds meer gewelddadige misdaden begaan worden. Onder gewelddadige misdaden vallen uiteenlopende gevallen zoals overvallen, moord en huiselijk geweld. Volgens onderzoek zijn geweldplegers geen specialisten in de zin dat zij steeds dezelfde soort misdaad begaan. Gewelddadige misdadigers hebben al op vrij jonge leeftijd vervelend gedrag en ze zullen hun hele leven vrij agressief blijven. Er zijn een paar theorieën die proberen een verklaring te geven voor geweld en gewelddadig gedrag. Deze zullen uitgebreid in het volgende chapter besproken worden en zullen nu kort samengevat worden.

Wat zegt de cognitieve gedragstheorie over geweld?

De cognitieve gedragstheorie over geweld richt zich op de interne processen van geweld. Deze processen zouden bijvoorbeeld door de zes stappen van Crick en Dodge bekeken kunnen worden. Gewelddadige mensen vertonen een bepaalde manier van verwerking in die stappen. De hostile attributional bias vertoont een hele sterke relatie met agressiviteit. Ook empathie vertoont een sterke relatie met agressiviteit: weinig empathie gaat gepaard met veel agressiviteit. Emotionele opwindingen kunnen ook een grote rol spelen. Zo heeft onderzoek aangetoond dat woede sterk samenhangt met geweld. Veel onderzoekers denken dat geweld het resultaat is van woede. Novaco heeft aangetoond dat boze gedachten geactiveerd kunnen worden door bepaalde situaties en dat deze gedachten vervolgens emotionele opwinding versterken. Dit zorgt er vervolgens voor dat de intensiteit van de boze gedachten weer toeneemt.

Welke sociale en neuropsychologische factoren spelen bij geweld een rol?

Er zijn een aantal sociale factoren die gewelddadig gedrag voorspellen. Zo heeft onderzoek aangetoond dat familiestructuur en ouderschapsstijl tijdens de ontwikkeling van het individu sterke voorspellers zijn voor gewelddadig gedrag. Ook is er een link gevonden tussen geweld en lichamelijke mishandeling tijdens de jeugd. Het zien van familiegeweld vertoont ook een link met eigen gepleegd geweld. Zulke factoren hebben een invloed op het psychologisch functioneren en beïnvloeden probleem oplossingsstrategieën en coping vaardigheden. Neuropsychologie heeft met behulp van EEG’s (elektro-encefalogrammen om hersenactiviteit te meten) aangetoond dat er ook een verband is tussen hersenbeschadiging en geweld. Zo heeft onderzoek uitgewezen dat er een verhoogde level van hersenabnormaliteiten te vinden is bij gewelddadige misdadigers. Het lijkt er op dat schade aan de frontale en temporale kwabben het meest geassocieerd zijn met geweld. Echter, neuropsychologisch onderzoek heeft wel te kampen met enkele problemen. Zo is het soms moeilijk om de volgorde van de causale relaties te vinden (eerst schade en dan geweld of eerst geweld en dan hersenschade?), moet er duidelijk afgesproken worden wat een abnormaliteit is en er moeten goede controlegroepen komen.

Welke theorieën zijn er over huiselijk geweld?

Huiselijk geweld verwijst naar geweld binnen een gezin. Meestal gaat het om geweld tussen partners. De meeste verklaringen van huiselijk geweld zijn vanuit het perspectief van een vrouw. Deze gaan er vanuit dat onze samenleving zo in elkaar zit, dat mannen de levens van de kinderen en vrouw moeten controleren. Mannen moeten de onderdanigheid van vrouwen intact houden door geweld en psychologische en economische middelen. De sociale leertheorie is ook vaak gebruikt bij huiselijk geweld. Deze stelt dat huiselijk geweld gedrag is dat geleerd is door het ervaren van beloningen ervan en door het observeren en modelleren van soortgelijke gedrag (plaatsvervangend leren). Andere benaderingen denken dat huiselijk geweld veroorzaakt wordt door psychopathologie of door disfunctionele relaties.

Welke theorieën zijn er over seksuele misdaden?

Onder seksuele misdaden behoren een aantal zaken, zoals verkrachting, aanranding, ongepaste seksuele handelingen of blootstelling en seksuele handelingen met minderjarigen. Andere misdaden kunnen ook een seksueel element bevatten, zoals seksueel gemotiveerde moord. Seksuele misdaden worden vaak niet gerapporteerd en het is daardoor moeilijk om te zeggen hoe vaak ze voor komen. Er zijn zes grote theorieën die seksuele misdaden proberen uit te leggen, waarbij eerst wordt ingegaan op die van seksuele misdaden met kinderen.

Welke theorieën zijn er over seksuele misdaden met kinderen?

Volgens Finkelhor’s preconditionele model zijn er vier precondities waar een misbruiker van kinderen aan moet voldoen voor het plegen van een zedendelict. Als eerste moet er een motivatie zijn voor seksuele mishandeling, zoals het opgewonden raken van kinderen of emotionele congruentie met een kind. Ten tweede moeten interne inhibities tegen het begaan van een misdaad overkomen worden. Deze kunnen bijvoorbeeld overkomen worden door een verkeerd gedachtesysteem, door stress of door het gebruik van alcohol en drugs. Ten derde moeten externe factoren overkomen worden, zoals het vertrouwen van het kind en/of zijn familie krijgen. Tenslotte moet de weerstand van het kind overkomen worden, bijvoorbeeld door het gebruik van kracht.

Een tweede theorie voor het misbruik van kinderen is van Hall en Hirschmann. Dit is het vierdelige model (quadripartite model). Volgens dit model zijn er ook vier componenten nodig om een zedenmisdaad plaats te laten vinden: seksueel opgewonden raken door kinderen, overtuigingen hebben die seksueel misbruik van kinderen goedpraten, slechte zelfregulatie en persoonlijkheidsproblemen. Volgens deze theorie zorgt de zwakte van persoonlijkheidsproblemen dus een grote rol. Situationele factoren zorgen ervoor dat deze zwakte naar boven komt. Dit leidt tot afwijkend gedrag en opwinding, emotionele instabiliteit en gedachten die kindermisbruik goedpraten. Volgens de theorie zijn er ook subtypen van misbruikers. Zo zal de ene misbruiker een hogere level van afwijkende opwinding hebben en de andere een hogere level van emotionele instabiliteit. Onderzoek heeft steun gevonden voor de benadering vanuit deze vier componenten.

Een derde theorie over kindermisbruik is het zogenaamde pathway model van Ward en Siegert. Dit model stelt dat vier afzonderlijke maar interacterende psychologische mechanismen betrokken zijn bij seksuele misbruik. Deze vier mechanismen zijn intimiteit/sociale tekortkomingen, cognitieve vertekening, vertekende seksuele scripts en emotionele disregulatie. Deze vier componenten zijn betrokken bij alle seksuele misdaden, maar een component domineert elke weg naar het begaan van de misdaad. Geweldplegers met verscheidene disfunctionele mechanismen vormen een vijfde weg en zij worden als de pure pedofielen gezien.

Welke theorieën zijn er over andere seksuele misdaden?

Er zijn ook theorieën over verkrachting. Malamuth en zijn collega’s hebben een theorie over seksueel geweld ontwikkeld. Volgens Malamuth is seksuele agressie het resultaat van de interactie van twee paden: het vijandige mannelijke pad en het seksueel ongeremde pad. Vijandige mannelijkheid richt zich op de rol van agressieve intieme relaties en seksuele veroveringen, het waarderen van kracht, dominantie, risico’s zoeken en competitie. Het seksueel ongeremde pad richt zich op de rol van seksueel gedrag bij het behouden van zelfvertrouwen en status. Malamuth stelde voor dat seksueel ongeremd gedrag leidt tot agressie onder mannen die een hoge level van eigenschappen van het vijandige mannelijke pad hebben. Deze suggestie moet echter wel geverifieerd worden voor seksuele misdadigers.

Ward en Beech hebben een geïntegreerde theorie van seksueel misdragen ontwikkeld, die biologische, neuropsychologische en ecologische factoren bevat. Volgens deze theorie resulteert seksueel mishandelen door bepaalde kwetsbaarheden die een individu blootstellen aan seksuele misdaden. Volgens de bedenkers van de theorie, ontstaan deze kwetsbaarheden door de invloed van genetische, evolutionaire en neurobiologische processen op de hersenontwikkeling. De interactie tussen deze systemen en sociaal leren zou dan voor de eigenschappen van een seksuele misdadiger zorgen. Er is echter niet veel onderzoek geweest naar de validiteit van deze theorie.

Marshall en Barbaree hebben als enige een theorie die alle types van seksueel mishandelen dekt. Deze theorie kijkt naar biologische, situationele, socioculturele en ontwikkelingsfactoren die leiden tot psychologische kwetsbaarheden. Negatieve ervaringen tijdens de kindertijd leiden volgens deze onderzoekers tot het ervaren van problemen in het vormen van sociale, seksuele en emotionele banden met andere mensen. Tijdens de adolescentie zijn er meerdere hormonale veranderingen en agressie en seks kunnen hierdoor gelinkt worden, omdat ze allebei ontstaan uit dezelfde neurale substraten. Slechte sociale vaardigheden kunnen leiden tot het geweigerd worden als seksuele partner en dit kan resulteren in woede en agressieve responsen. Als het individu steun ervaart voor agressief gedrag van socioculturele bronnen, dan zal dit leiden tot een grotere kans op agressie. Andere situationele factoren kunnen een invloed hebben op de inhibitie van antisociaal gedrag. Al deze factoren samen kunnen leiden tot seksuele misdaden. Een minpunt van deze theorie is dat het niet uitlegt waarom verschillende types van seksuele misdaden plaatsvinden. Sommige aspecten van deze theorie, zoals disinhibitie, worden niet door alle seksuele misdadigers ervaren.

Al deze theorie hebben met elkaar gemeen dat ze suggereren dat seksueel mishandelen resulteert uit een mix van ontregelde cognities die het seksueel mishandelen van anderen toestaan. Ontwikkelingsproblemen zijn waarschijnlijk verantwoordelijk hiervoor.

Welke theorieën zijn er over brandstichting?

Veel vuren worden door brandstichting veroorzaakt. Brandstichting houdt in dat iemand opzettelijk iets in brand steekt. Geller stelde voor dat er vier categorieën van brandstichting zijn: brandstichting geassocieerd met mentale stoornissen, brandstichting geassocieerd met medische of biologische stoornissen, jongeren die dingen in brand zetten en brandstichting die niet geassocieerd is met psychobiologische factoren. Deze laatste vorm van brandstichting kan bijvoorbeeld zijn voor het verkrijgen van winst, roem, om een misdaad te verbergen of vandalisme. Veel onderzoek naar volwassen brandstichters heeft zich gericht op de psychiatrische populatie, terwijl deze maar voor een klein deel van de brandstichting verantwoordelijk is. Als dit het geval is, dan zijn de bevindingen van onderzoeken niet te generaliseren naar de gehele populatie. Onderzoek naar de psychiatrische populatie suggereert dat brandstichting geassocieerd is met een aantal mentale ziektes, waaronder schizofrenie, persoonlijkheidsstoornissen en depressie. Er is weinig onderzoek naar brandstichting en neurologische stoornissen, maar het onderzoek dat er wel is, toont aan dat er geen relatie is tussen deze twee. Er is meer bewijs voor een relatie tussen ontwikkelingsstoornissen en brandstichting en intellectuele stoornissen en brandstichting. Onderzoek heeft ook aangetoond dat sociale stimuli en omgevingsstimuli een grote rol spelen in het versterken van antisociaal gedrag.

Onderzoek wijst uit dat veel eigenschappen van de jonge brandstichter overeenkomen met de eigenschappen van de jonge delinquente populatie. Jonge brandstichters zijn vaker man dan vrouw, zijn agressiever, vertonen antisociaal gedrag en vertonen ook vaker drugs- en alcoholgebruik. Er is een aantal psychologische factoren die geassocieerd zijn met brandstichting. Dit zijn slechte interpersoonlijke vaardigheden, zoals impulsiviteit en een onvermogen om conflicten op te lossen. Psychiatrische problemen komen ook vaker voor bij brandstichters. Ook het functioneren van gezinnen en ouderschapsstijl speelt een grote rol bij het voorspellen van brandstichting. Ouders die hun kinderen niet veel discipline bijbrengen, ze mishandelen of negeren kunnen bijdragen aan verhoogde kans op brandstichting door de kinderen. 40% van de jonge brandstichters heeft een deel van het leven doorgebracht in een weeshuis of in een pleeggezin.

Welke theorieën zijn er over misdadigers met een mentale stoornis?

Mentaal gestoorde misdadigers refereert aan individuen die een mentale stoornis hebben en een misdaad hebben begaan. Onder mentale stoornissen verstaan we mentale ziektes zoals schizofrenie en depressie, we verstaan er ook intellectuele tekortkomingen onder en persoonlijkheidsstoornissen. Daarnaast is er een speciale groep van psychopathische overtreders. De wet ziet een persoon als schuldig als hij of zij aan de actus rea (een misdaad hebben begaan) en mens rea voldoet. Mens rea betekent dat individuen op het moment waarop ze een misdaad begaan weten dat wat ze aan het doen waren slecht was en dat wat ze deden tegen de wet was. Iemand met een bepaalde stoornis weet wellicht niet dat wat hij of zij aan het doen was, verkeerd was. Als een verdachte een mentale stoornis heeft die als strafuitsluitingsgrond werkt, dan kan hij of zij worden ontslagen van alle rechtsvervolging.

Wat is de invloed van schizofrenie op misdadig gedrag?

Mensen met schizofrenie hebben problemen met hun perceptie, affectie, gedachten en acties. Individuen met deze stoornis ervaren vaak hallucinaties en/of paranoia en trekken zich terug van anderen. Schizofrenie komt voor bij 1% van de populatie en 4% van de geweldplegers. Er zijn drie verklaringen te geven voor waarom schizofrenie geassocieerd wordt met overtredingen plegen:

• De eerste verklaring stelt dat schizofrenie overtredingen veroorzaakt. Misdadig gedrag zou volgens deze verklaring komen vanuit de hallucinaties en paranoïde ideeën van het individu. Onderzoek laat echter zien dat dit maar bij een paar zaken het geval is. 

• De tweede verklaring denkt dat schizofrenie een consequentie is van overtredingen, door de stress en trauma die ontstaat na het begaan van een misdaad. Onderzoek heeft aangetoond dat het begaan van een gewelddadige misdaad meer behoefte aan zelfmoord en zelfbeschadiging teweeg brengt, wat suggereert dat er meer mentale problemen kunnen ontstaan door het trauma.

• De derde verklaring stelt dat schizofrenie correleert met overtredingen en dat beide door andere factoren veroorzaakt worden. Sommige onderzoekers denken dat stressvolle levensgebeurtenissen kunnen leiden tot zowel schizofrenie en het begaan van overtredingen.

Wat is de invloed van depressie op misdadig gedrag?

Depressie kan opgesplitst worden in twee categorieën: major depressie en bipolaire depressie. Major depressie wordt gekenmerkt door verdriet, gevoelens van schaamte en schuld, moeheid, veranderende eetlust en suïcidale gedachten. Bij bipolaire depressie, ervaren mensen elkaar afwisselende staten van manie en depressie. Major depressie komt het vaakst voor van de twee. Er zijn verschillende manieren waarop depressie en misdaden begaan gelinkt kunnen worden. Ten eerste kunnen individuen een misdaad begaan omdat ze depressief zijn, ten tweede kan depressie ontstaan door een schuldgevoel na een misdaad. Ten derde kunnen individuen ook depressief zijn wanneer zij een misdaad begaan, maar het begaan van de misdaad is niet veroorzaakt door de depressie. Deze verklaringen komen overeen met die voor misdadig gedrag en schizofrenie. De meeste aandacht is gericht op de eerste en derde verklaring. De link tussen depressie en misdaden begaan is echter een stuk zwakker dan de link tussen misdaden begaan en schizofrenie. Voor zowel depressie als schizofrenie geldt dat de mentale stoornis niet de enige factor is die bijdraagt aan overtredingen. Er moet goed gekeken worden naar het individu en sociale factoren.

Wat is de invloed van intellectuele gebreken op misdadig gedrag?

Individuen met intellectuele gebreken worden gekenmerkt door een beperkte intelligentie en beperkt sociaal functioneren. Een IQ van maximaal 70 en het niet goed sociaal kunnen functioneren zorgt voor een criterium van intellectueel gebrek. Onderzoek heeft aangetoond dat er een kleine correlatie bestaat tussen intellectuele gebreken en overtredingen. Het is echter niet duidelijk hoe deze twee gelinkt zijn. Intellectuele gebreken is namelijk een grote term en mensen met intellectuele gebreken verschillen erg van elkaar op een aantal karakteristieken. Volgens onderzoek zijn er twee groepen overtreders met intellectuele gebreken. De eerste groep bestaat uit overtreders met milde intellectuele gebreken die uit achtergestelde gezinnen komen en die veel dezelfde karakteristieken hebben als andere overtreders. De tweede groep is een heterogene groep en deze overtreders begaan minder misdaden, maar deze misdaden kunnen meer gevaarlijk zijn. Individuen met intellectuele tekortkomingen begaan verschillende misdaden, maar een groot deel van deze misdaden zijn seksuele overtredingen. Deze groep individuen verschilt wel van de standaard verkrachters, in de zin dat zij hun verkrachting niet van tevoren plannen en het slachtoffer niet kennen. Sommige onderzoekers denken zelfs dat overtreders met intellectuele tekortkomingen niet weten wat sociaal wel of niet hoort en dus ook niet doorhebben wanneer bepaald seksueel gedrag verkeerd is. Dat iets als moord of overval slecht is, kan duidelijker zijn omdat dit altijd in iedere situatie verkeerd is en seks niet.

Wat is de invloed van persoonlijkheidsstoornissen op misdadig gedrag?

Een persoonlijkheidsstoornis is een aanhoudende stoornis die te maken heeft met hoe het individu aan zichzelf, anderen en de omgeving relateert. Dit leidt tot grote problemen van het sociaal functioneren. De meest voorkomende persoonlijkheidsstoornis in westerse landen is de obsessief-compulsieve stoornis. Onderzoek naar gevangenen wijst uit dat meer dan 70% van deze gevangenen een persoonlijkheidsstoornis (of meer dan een) heeft. De antisociale persoonlijkheidsstoornis komt bij gevangenen het vaakst voor, gevolgd door paranoïde persoonlijkheidsstoornis. Bij gevangenen kwam veel comorbiditeit, overlap van stoornissen, met andere persoonlijkheidsstoornissen en mentale stoornissen voor. Onderzoek laat een relatie zien tussen persoonlijkheidsstoornissen en overtredingen begaan. De relatie wordt niet volkomen begrepen, maar er zijn kenmerken die verschillende persoonlijkheidsstoornissen hebben die geassocieerd worden met overtredingen. Dit zijn emotionele instabiliteit, onzekere binding, depressiviteit, vijandigheid, impulsiviteit en weinig empathie. Toch moet er rekening gehouden worden met andere factoren die bij kunnen dragen aan het begaan van een overtreding. Ook worden veel mensen pas na het begaan van een misdaad gecontroleerd op en gediagnosticeerd met een persoonlijkheidsstoornis. Hierdoor is dat percentage sowieso al hoger dan bij niet-misdadigers waarvan persoonlijkheidsstoornissen minder snel ontdekt worden.  

Een psychopaat is iemand met een beperking van de hersenen. Hij zal hierdoor abnormaal agressief zijn en onverantwoordelijk gedrag vertonen. Psychopaten vertonen weinig schuld en berouw, ze vertonen impulsiviteit, onverantwoordelijkheid, leugens, manipulatie, charme en het onvermogen om te leren van ervaringen. Veel onderzoek laat zien dat psychopaten persistent zijn en serieuze overtreders zijn.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In dit chapter wordt uitgelegd wat psychopathie is; wat de symptomen zijn, hoe het ontwikkeld wordt, hoeveel het voorkomt en hoe het vastgesteld kan worden. Hierbij wordt het verschil met een antisociale persoonlijkheidsstoornis ook aangekaart en wordt ingegaan op het debat of adolescenten gediagnosticeerd kunnen worden met psychopathie.

Dan wordt duidelijk gemaakt wat de invloed is van psychopathie op misdadig gedrag, waarvoor de laatste neuropsychologische bevindingen worden gebruikt. Zo wordt er ingegaan op de defecten in het herkennen van gezichtsuitdrukkingen en in de eigen uiting van angst bij mensen met psychopathie.

Wat is psychopathie?

Psychopathie verwijst naar een ernstige aandoening of een persoonlijkheid die sterk gelinkt is aan antisociaal gedrag. Het is te zien als een gebrek om rekening met anderen te houden en het eigen gedrag onder controle te houden. In een onderzoek in Engeland werd vastgesteld dat slechts 0,6% van de mensen tussen de 16-74 jaar oud psychopathisch waren in gewone huishoudens en wel 7-8% van de mensen in de gevangenis. Dit komt overeen met ander onderzoek dat psychopathie associeert met misdaad. 

Het moderne concept van psychopathie komt van Hervey Cleckley. Psychopathie beschrijft volgens Cleckley individuen die op het eerste gezicht normaal lijken te functioneren, maar extreem ongevoelig zijn en geen gevoelens van spijt of schuld uiten. De meeste psychopaten zijn bovengemiddeld intelligent en goed in staat om charmant over te komen, maar niet om liefde te ervaren of uiten. Antisociaal gedrag hoort ook bij psychopathie. In de tijd van Cleckley, het midden van de twintigste eeuw, werd ook gedacht dat psychopaten minder stress en angst hadden dan anderen. Tegenwoordig is hier veel discussie over. Sommige onderzoeken ondermijnen dit idee en andere onderzoeken raden aan om psychopathie in subtypen op te delen waarbij sommige typen wel angst en bezorgdheid bevatten en anderen niet. 

Psychopathie wordt geassocieerd met hoge levels van gewelddadig gedrag. Hierdoor zijn er naar verhouding vooral veel psychopathische misdadigers die geweld plegen. Ook ligt het percentage van recidive, zowel bij gewelddadige, seksuele als andere misdaden, bij psychopaten hoger dan bij andere misdadigers.

Hoe kan psychopathie worden vastgesteld?

Het meest gebruikte en meest geaccepteerde instrument om vast te stellen of een individu een psychopaat is, is de Psychopaty Checklist - Revised (PCL-R). Op ieder van de 20 punten op de lijst kan iemand een 0 (geen sprake van), 1 (wel sprake van) of 2 (veel sprake van) scoren. Verschillende regio's behandelen de uitkomsten van de checklist anders; in Noord-Amerika zijn 30 punten nodig om van psychopathie te spreken, in Europa 26 en in Engeland 25. Er bestaan ook afgeleide varianten van de checklist, bijvoorbeeld voor jongeren. Dit zijn de twintig punten op de checklist:

1. Oppervlakkige charme, welbespraaktheid, "gladheid".

2. Zeer hoog gevoel van eigenwaarde.

3. Pathologisch liegen.

4. Manipuleren, bedriegen.

5. Gebrek aan spijt of schuld.

6. Oppervlakkige affectie, geen diepgaande connectie.

7. Gebrek aan empathie, ongevoeligheid. 

8. Verantwoordelijkheid voor eigen acties ontkennen, eigen fouten niet inzien.

9. Snel verveeld, veel stimulatie nodig.

10. Parasitaire levensstijl, niet voorzien in het eigen levensonderhoud. 

11. Slechte gedragscontrole.

12. Als kind al vroeg gedragsproblemen.

13. Gebrek aan realistische lange termijn doelen.

14. Impulsiviteit.

15. Onverantwoordelijkheid.

16. Jeugdcriminaliteit.

17. Intrekking van voorwaardelijke invrijheidsstelling, dus eerder getoond hebben niet in staat te zijn het leven te beteren.

18. Veelzijdige criminaliteit.

19. Promiscue seksueel gedrag, dus veel losse sekspartners.

20. Veel kortdurende echtelijke relaties. 

Wat is het verschil tussen psychopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis?

Er is veel overlap tussen psychopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis, een stoornis uit de DSM-5. Maar antisociale persoonlijkheidsstoornis gaat voornamelijk om het gedrag. Wel 60-70% van alle mannelijke misdadigers hebben een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Bij psychopathie zijn er naast het antisociale gedrag ook nog ongevoelige en onemotionele eigenschappen. Psychopaten zouden ook met antisociale persoonlijkheidsstoornis worden gediagnosticeerd, maar voor slechts één derde van de mensen met een antisociale persoonlijkheidsstoornis geldt dit andersom.

Kunnen adolescenten gediagnosticeerd worden met psychopathie?

Er is veel discussie over of adolescenten als psychopaten gediagnosticeerd kunnen worden. Het gebeurt nu over het algemeen niet. Dit komt ten eerste door het gevaar dat jongeren nog verder escaleren door het label van psychopaat opgeplakt te krijgen. Dit kan namelijk overkomen als een afwijzing van de maatschappij. Ten tweede wordt er gedacht dat problematisch gedrag van adolescenten nog over kan gaan. Nu wordt bij adolescenten die psychopathisch lijken een gedragsstoornis vastgesteld. Van alle jeugdcriminelen zouden tot wel 97% een gedragsstoornis hebben. Door dit label kan echter, zodra de adolescenten volwassen worden, beter worden opgelet of bepaald problematisch gedrag afneemt of juist niet en of er ongevoelige en onemotionele eigenschappen bij komen.

Welke familie factoren worden geassocieerd met het ontwikkelen van psychopathie?

Vroege traumatische ervaringen, door verwaarlozing of mishandeling, kunnen later voor antisociaal gedrag zorgen. Waar psychopathie precies vandaan komt, is lastig te zeggen. Toch kan ook van het ongevoelige en onemotionele van psychopaten gezegd worden dat dit een reactie is op de harde omgeving waarin ze zijn opgegroeid. Al jong kan het lichaam zichzelf beschermen tegen pijn door de emoties uit te schakelen. Er is nog veel onduidelijk over de rol van een traumatische jeugd voor het ontwikkelen van psychopathie. Ook wordt door sommige onderzoeken gesuggereerd dat psychopathie meer het gevolg is van verwaarlozing dan van mishandeling. 

Wat is de rol van hechtingsproblemen voor het ontwikkelen van psychopathie?

Er is al veel onderzoek gedaan naar de rol van hechting voor later misdadig gedrag. Hechting betreft de band tussen een kind met zijn primaire verzorger. Hechtingsproblemen kunnen tot gevolg hebben dat mensen later in hun leven problemen blijven houden met het aangaan en vasthouden van relaties. Er zijn vier vormen van hechting: veilig, ambivalent, vermijdend en ongeorganiseerd. De laatste drie kunnen allemaal problematisch zijn en worden geassocieerd met meer misdadig gedrag op latere leeftijd. Verwaarlozing of mishandeling kunnen ook een gezonde hechting verbreken. Het onderzoek dat er nu is, betreft vooral de relatie tussen hechtingsproblemen en antisociaal gedrag. Er zijn indicaties voor het idee dat er ook een relatie is tussen hechtingsproblemen en psychopathie, maar dit moet nog verder onderzocht worden.

Wat zijn interessante neuropsychologische bevindingen over psychopathie?

Waarom kunnen psychopaten niet goed gezichtsuitdrukkingen herkennen?

Psychopaten hebben over het algemeen veel moeite met het herkennen van gezichtsuitdrukkingen van emotie in anderen. Vooral angst wordt vaak niet opgemerkt, niet op waarde geschat of verkeerd geïnterpreteerd. Dit kan er in resulteren dat psychopaten sneller doorgaan met gedrag dat anderen angstig maakt. Dit samen met een gebrek aan schuld of spijt, is heel gevaarlijk omdat dit psychopaten niet snel een sein geeft te stoppen met problematisch of misdadig gedrag. 

De amygdala is het meest betrokken bij het herkennen en verwerken van emotionele gezichtsuitdrukkingen en uitingen van angst in het bijzonder. Toch lijken patiënten met schade aan de amygdala, geen problemen te vertonen in het herkennen van angstige gezichten. Wel lijkt psychopathie vaak samen te gaan met een lage activiteit van de amygdala. Bij kinderen met ongevoelige of onemotionele eigenschappen is vaak te zien dat ze naar de mond van iemand anders kijken in plaats van naar de ogen. Dit duidt op een verstoorde werking van de amygdala. Als dit bij kinderen wordt opgemerkt, kunnen ze nog wel aangeleerd worden naar de ogen te kijken. Dit heeft tot gevolg dat op latere leeftijd ook angst beter herkend kan worden. Het defect aan de amygdala kan dus opgevangen worden, als er op tijd iets aan gedaan wordt. 

Wat betekent het defect in de amygdala voor de eigen uiting van angst?

Dat de amygdala niet goed werkt, wat vaak het geval is bij psychopaten, resulteert in gebrekkige angstige reacties. Toch lijkt het niet te resulteren in het niet ervaren van stress of angst. Psychopaten reageren dus niet zoals anderen wanneer ze angst ervaren. In de kindertijd kan al opvallen dat iemand nooit angst uit, wat dus niet betekent dat hij niet bang is. Het gevolg van deze verstoorde angstreacties is dat ook andermans gedrag niet goed kan worden geïnterpreteerd als angst. Hierdoor wordt angst van andere mensen weer slechter herkend. Kinderen kunnen nog aangeleerd worden aan te geven wanneer ze bang zijn en afgeleerd agressie of afzondering te gebruiken als reactie. 

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Helaas zijn jonge kinderen het slachtoffer van veel seksuele en gewelddadige misdaden. Volwassen mannen en vrouwen kunnen ook het slachtoffer zijn van interpersoonlijke misdaden, zoals verkrachting en intiem partner geweld (seksuele en psychologische agressie gebruikt tegen een partner). De effecten van deze handelingen zijn op de lange en op korte termijn te beschouwen en te plaatsen binnen vele dimensies, zoals psychologische, sociale en fysieke dimensies.

Wat is het gevolg van interpersoonlijke misdaden met kinderen als slachtoffer?

Het is methodologisch moeilijk om interpersoonlijke misdaden te bestuderen. Uit onderzoek is gebleken dat veel mensen mishandelingen niet rapporteren en zelfs zorgpersonen hebben niet altijd door dat er iets speelt in een gezin. Daarnaast zien sommige mensen zichzelf niet als slachtoffer en zullen daarom ook niks rapporteren. Ook zijn er tussen onderzoeken verschillen in methodologie. Niet alle definities komen met elkaar overeen. Het is voor het onderzoeksveld daarom belangrijk dat de onderzoeken hun methodologie aan een bepaald standaard afstemmen. Fysieke, seksuele en emotionele mishandeling en verwaarlozing kunnen binnen of buiten een familie plaatsvinden. Verwaarlozing houdt in dat ouders hun kinderen niet van de basisbehoeften (zoals bescherming, emotionele steun en gezondheidszorg) kunnen voorzien. Mishandeling kan op twee manieren in kaart worden gebracht. Er kan bijvoorbeeld worden gekeken naar hoeveel zaken er gerapporteerd zijn binnen een jaar (incidenteel). Maar volwassenen kunnen ook gevraagd worden of zij als kind mishandeld zijn (prevalentie). Per land verschilt het aantal zaken en ook welke vorm van mishandeling het vaakst voor komt. Over het algemeen kan er gesteld worden dat het risico voor baby’s het hoogst is. Ook worden er meer meisjes dan jongens mishandeld. Dit geldt echter niet voor Zuid-Afrika: daar worden bijna net zo veel meisjes als jongens mishandeld. In Frankrijk en Portugal liggen de percentages van mishandeling het laagst. Veel onderzoeken stellen ook dat sommige vormen van mishandeling, zoals seksueel en fysieke mishandeling, minder vaak voorkomen dan eerst. Verwaarlozing en getuige zijn van de mishandeling van broers en/of zussen komt helaas wel vaker voor.

Wat zijn de effecten van mishandeling en verwaarlozing?

De negatieve effecten van mishandeling tijdens de jeugd zijn terug te zien tijdens de jeugd, maar ook wanneer iemand volwassen is. Het is echter ook gebleken dat sommige kinderen zich goed weten te ontwikkelen, ondanks de mishandeling. Mishandeling kan zeer ernstige gevolgen hebben in de vorm van blijvende schade of zelfs de dood. De meeste kinderen die dood gaan of een handicap oplopen door mishandeling zijn jonger dan vijf jaar en het hoogste percentage van sterfte is te zien in kinderen jonger dan een jaar. Hoofdletsel, zware verwaarlozing en lichamelijke klappen zijn de grootste oorzaken hiervan. Jongens ervaren vaker fysieke mishandeling en meisjes vaker verwaarlozing. In 80% van de sterfgevallen waren familieleden (voornamelijk moeder of vader) de daders.

Een van de grootste effecten van mishandeling tijdens de kindertijd, is de ontwikkeling van mentale gedragsproblemen en emotionele problemen. De meest prominente hiervan is depressie. Ook komen eetproblemen, angst, zelfinflictie, verslaving, een laag zelfvertrouwen en psychologische onrust vaak voor. Alle vormen van mishandeling hebben effect, maar onderzoek heeft gevonden dat psychologische mishandeling en emotionele mishandeling het meest negatieve effect hebben van allemaal. Jongens zijn meer geneigd om externaliserende symptomen te ontwikkelen. Dit zijn onder andere agressie en gedragsstoornissen. Meisjes ontwikkelen vaker internaliserende symptomen, zoals depressie. Wanneer pestgedrag en getuige zijn van de mishandeling van anderen (broers/zussen/vader/moeder) ook meegerekend worden, dan kan men stellen dat het ervaren van verschillende vormen van mishandeling voor een negatievere uitkomst zorgt. Onderzoek heeft aangetoond dat er een verhoogde kans bestaat op crimineel gedrag bij mishandelde kinderen. Toch moet er gesteld worden dat lang niet alle mishandelde kinderen later crimineel gedrag vertonen. Voor kinderen die vaak mishandeling ervaren, is het risico het grootst dat ze zelf misdadig gedrag gaan vertonen. 

Het is belangrijk om ook te kijken naar factoren die gerelateerd zijn aan de uitkomsten. Zo hangt het sociaal functioneren samen met de distributie van incidenten met de tijd en dit suggereert dat het kind een kans krijgt om te ‘herstellen’ tussen de incidenten en zo minder problemen krijgt in het sociaal functioneren later. Een steunende opvoeder verkleint ook de kans op lange-termijn negatieve effecten. Het is helaas echter wel zo dat de meeste kinderen door familieleden mishandeld worden en dat de kans op een goede verzorger voor deze kinderen kleiner is. Onderzoek heeft uitgewezen dat mishandeling of verwaarlozing door een familielid geassocieerd is met een slechtere werken van executieve functies (werkgeheugen en verwerkingssnelheid), zelfs als er rekening gehouden werd met andere factoren, zoals socio-economische status, hersenletsel en angst. Kinderen die fysiek en seksueel mishandeld zijn voordat ze vijf jaar werden en internaliserende symptomen lieten zien, hadden gedereguleerde emoties. Er moet echter wel meer onderzoek worden gedaan naar de wegen waarlangs deze lange termijneffecten ontstaan.

De lange termijneffecten van kindermishandeling hebben zijn ook te vinden tijdens de volwassenheid. Deze effecten zijn te zien bij de mentale en fysieke gezondheid en het sociaal en emotioneel functioneren. Veel van de problemen tijdens de kindertijd blijven ook bestaan tijdens de volwassenheid. Individuen die mishandeld zijn tijdens de kindertijd hebben een verhoogd risico om verder mishandeld te worden tijdens de volwassenheid. Zo is er meer kans dat ze seksueel misbruikt worden of intiem partner misbruik ervaren. Veel onderzoekers menen ook dat mishandelde individuen later in hun leven ook mishandelaars worden. Dit wordt ook wel de intergenerational cycle of maltreatment genoemd (ICM). De meest significante risicofactoren zijn een ouder onder de 21 jaar, een geschiedenis van mentale stoornissen of depressie en de aanwezigheid van een gewelddadige volwassene in het gezin. Deze factoren versterken samen met een slechte ouderschapsstijl de ICM. Sociale steun kan de cyclus verbreken. Het is dus heel belangrijk dat er sociale steun is voor mishandelde individuen. Er wordt ook meer onderzoek gedaan naar volwassenen die als kind mishandeld zijn en daar geen lange termijn gevolgen van hebben opgelopen, om uit te zoeken wat er nog meer kan helpen weerstand te bieden tegen de negatieve effecten. Onderzoek richt zich momenteel op de manier waarop kinderen de negatieve uitkomsten uit de weg kunnen gaan.

Wat zijn de effecten van interpersoonlijke misdaden met volwassenen als slachtoffer?

Er zijn veel soorten misdaden die resulteren in volwassen slachtoffers. Dit chapter richt zich voornamelijk op twee hiervan: intiem partner geweld en verkrachting. Intieme partner geweld kan verschillende typen misbruik omvatten. Onderzoek heeft aangetoond dat fysieke mishandeling, seksuele mishandeling, controlegedrag en verbale mishandeling allemaal negatieve effecten hebben voor het slachtoffer.

Wat zijn de effecten van intiem partner geweld voor de slachtoffers?

Het geweld dat plaats vindt binnen een relatie wordt vaak beschreven als intiem partner geweld of huiselijk geweld. Intiem partner geweld kan ook betrekking hebben op ex-partners. Slachtoffers van intiem partner geweld lijden aan fysiek letsel, meestal het gezicht, de nek en armen. Intiem partner geweld kan ook effect hebben op de lange termijn effecten van de fysieke gezondheid. Veel van deze gezondheidsproblemen zijn geassocieerd met stress.

Intiem partner geweld heeft ook effect op de mentale gezondheid. Slachtoffers van intiem partner geweld hebben een verhoogde kans op het lijden aan mentale gezondheidsproblemen zoals depressie, posttraumatische stressstoornis, misbruik van middelen en zelfmoord. Ook kunnen ze aan meerdere gezondheidsproblemen tegelijk lijden. Vrouwen die als kind mishandeld zijn en op latere leeftijd ook intiem partner geweld meegemaakt hebben, hebben een verhoogde risico op het ontwikkelen van een depressie. Slachtoffers van intiem partner geweld misbruiken soms ook alcohol en drugs en onderzoek heeft uitgewezen dat dit ook een wederkerige relatie is: vrouwen die alcohol misbruiken hebben een grotere risico op intiem partner geweld en vrouwen die intiem partner geweld ervaren zullen een hogere kans hebben op het misbruiken van alcohol. Vrouwen die zowel fysiek als seksueel mishandeld zijn door hun partner, hadden meer gezondheidsproblemen dan vrouwen die geen fysieke geweld hebben meegemaakt. Depressieve symptomen vertonen met alle vormen van intiem partner geweld een link, maar de sterkste associatie werd gevonden met controlegedrag. Posttraumatische stressstoornis hangt het meest samen met emotionele en verbale mishandeling, maar niet met fysieke mishandeling.

Natuurlijk worden niet alleen volwassen vrouwen mishandeld, maar ook mannen. Dit komt echter wel minder vaak voor. Fysieke klachten bij mannen zijn hetzelfde als de fysieke klachten bij vrouwen. Zo worden mannen ook geschopt, geduwd, gegrepen en zelfs gewurgd en gestoken. Mannen hebben wel minder kans om fysieke letsel op te lopen dan vrouwen, omdat veel mannen groter en sterker zijn dan vrouwen. Controlegedrag wordt ook gevonden bij deze groep alsmede bedreigingen, emotionele mishandeling en intimidatie. Controlegedrag wordt echter wel vaker gevonden bij vrouwelijke slachtoffers dan mannelijke slachtoffers. Er zijn zes keer zo veel vrouwelijke slachtoffers dan mannelijke wat controle betreft. Mannen ervaren intieme partner geweld net zoals vrouwen en het is daarom ook niet zo gek dat de effecten van intiem partner geweld overeenkomen. Mannen voelen zich ook depressief, angstig, boos en hulpeloos na de mishandeling(en). Het posttraumatisch stresssyndroom bij mannen hangt samen met de level van geweld binnen een relatie. Een onderzoek toonde aan dat intiem partner geweld bij mannen geassocieerd was met comorbiditeit van psychiatrische stoornissen en het misbruiken van verdovende middelen. Ander onderzoek heeft aangewezen dat mannen een grotere kans hadden op het ervaren van alleen externaliserende stoornissen, terwijl vrouwen meer kans hebben om zowel internaliserende en externaliserende stoornissen de ervaren.

We weten nog niet veel over het herstelproces na intiem partner geweld. Het is wel mogelijk om te herstellen na intiem partner geweld. Het herstelproces is gelinkt met een veilige leefomgeving, autonomie in het leven, het meedoen aan de samenleving en trots zijn op het eigen uiterlijk. Slachtoffers kunnen echter wel symptomen van een posttraumatische stressstoornis ervaren, jaren nadat ze de slechte omgeving verlaten hebben. Veel slachtoffers hebben moeite met het zoeken naar hulp, met obstakels als familieveiligheid, economische afhankelijkheid en psychologische factoren zoals aanhechting, trouw en socioculturele factoren. Veel slachtoffers zoeken laat of geen hulp. Een derde van de vrouwelijke slachtoffers en twee derde van de mannelijke slachtoffers heeft nooit iemand verteld over de mishandeling. De redenen voor het niet vertellen lopen uiteen. Sommigen hebben het niet verteld omdat ze het een privékwestie vinden en anderen vertelden het niet omdat ze bang waren om weer mishandeld te worden.

Wat zijn de effecten van verkrachting voor de slachtoffers?

Verkrachting is gewelddadig, maar twee derde van de slachtoffers houdt er geen fysiek letsel aan over. Toch zijn er wel slachtoffers die schrammen en krassen oplopen, blauwe plekken er aan over houden of zelfs botbreuken krijgen. De kans op het oplopen van letsel in het niet-genitale gebied is groter dan de kans op letsel in het genitale gebied. Wat veel slachtoffers wel oplopen, zijn problemen met de mentale gezondheid. Verkrachting wordt geassocieerd met posttraumatische stressstoornis, depressie, slaapproblemen, angst, middelenmisbruik, angst en sociale aanpassingsproblemen. Onderzoek heeft uitgewezen dat slachtoffers van verkrachting een grote kans hebben op het ontwikkelen van posttraumatische stressstoornis dan slachtoffers van andere trauma’s en dat er bepaalde factoren zijn die hier aan bijdragen. Een paar van deze factoren zijn een geschiedenis van depressie en alcohol gebruik, jezelf de schuld geven en het ontwikkelen van verkeerde geloofssystemen. Het krijgen van negatieve reacties van anderen hangt ook sterk samen met de zwaarheid van een posttraumatische stressstoornis. Er zijn ook beschermende factoren tegen de impact van een posttraumatische stressstoornis en dit zijn onder andere het niveau van educatie van het slachtoffer en de leeftijd van het slachtoffer. Hoe ouder en hoe hoger opgeleid het slachtoffer, hoe minder heftig de posttraumatische stressstoornis over het algemeen is.

Er wordt nog altijd gediscussieerd over of slachtoffers van verkrachting die hun mishandeling niet als verkrachting zagen even getraumatiseerd kunnen zijn als slachtoffers van verkrachting die de mishandeling wel als verkrachting zagen. Er wordt geschat dat ongeveer 42-73% van de vrouwen die verkracht zijn, het niet zien als verkrachting. Veel onderzoek heeft aangetoond dat slachtoffers die de verkrachting echt als een verkrachting zagen, ook meer posttraumatische stressstoornis symptomen hadden dan slachtoffers die de misdaad niet als verkrachting zagen en dat de eerste groep ook meer gezondheidsproblemen rapporteerde. De stress die de slachtoffers ervaren komt echter niet door hoe ze het labelen, maar door de aanranding zelf. Onderzoekers hebben gekeken naar de verschillende types van verkrachting. Slachtoffers van een verkrachting waar veel letsel en kracht aan te pas kwam, hebben veel meer kans op het ontwikkelen van een posttraumatische stressstoornis en depressie.

Mannen worden over het algemeen gezien als de agressor en er bestaat over het algemeen het idee dat mannen kunnen verkrachten en vrouwen slachtoffer kunnen zijn. In Engeland is de wet pas in 1994 veranderd om onder slachtoffers van seksueel geweld ook mannen te kunnen laten vallen. Vrouwen zijn wel veel vaker het slachtoffer van verkrachting, maar het komt zeker ook bij mannen voor. De psychologische effecten bij de mannen lijken erg op die van de vrouwen, zoals depressie, zelfmoordpogingen, angst en het gebruik van verdovende middelen. Mannen kunnen zich ook minder mannelijk voelen en problemen krijgen met seks nadat ze verkracht zijn. Veel mannelijke slachtoffers zoeken geen hulp, omdat ze bang zijn voor de reacties van mensen. Ze zijn bang dat ze als minder mannelijk, zwak of homoseksueel worden gezien. Ook speelt het stigma dat mannen niet verkracht kunnen worden nog steeds een rol en kunnen mannen bang zijn niet serieus genomen te worden.

Onderzoek heeft aangetoond dat slachtoffers van verkrachting (mannen en vrouwen) voor een groot deel wel herstellen van de negatieve effecten van verkrachting. Cognitieve gedragstherapie is effectief gebleken in het reduceren symptomen van een posttraumatische stressstoornis en depressie. Veel slachtoffers vinden het moeilijk om een verkrachting te rapporteren aan de politie, omdat het hun depressieve klachten nog erger maakt. Ze beleven de gebeurtenis opnieuw; dit wordt ook wel secondary victimization genoemd.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Mensen hebben wonderbaarlijke vaardigheden. Ze zien iets gebeuren en kunnen dat heel lang onthouden. Ze horen iemand iets zeggen en kunnen dat onthouden. Bepaalde geuren kunnen ook nog lang onthouden worden. Wanneer iemand getuige is van een misdaad, dan kan deze persoon op een later moment de gebeurtenis opnieuw beleven in zijn gedachten en vertellen aan politieagenten wat er is gebeurd. Dat soort geheugen noemen we episodisch geheugen. Hoe geweldig deze vaardigheden ook zijn, ze zijn niet perfect. Informatie kan worden vergeten of verkeerd worden geïnterpreteerd. Ooggetuigenverklaringen kunnen er voor zorgen dat iemand onterecht schuldig wordt bevonden. Dit is waarom er heel zorgvuldig omgegaan moet worden met ooggetuigenverklaringen en rekening moet worden gehouden met de risico's.

In het vorige chapter is uitgewerkt wat er allemaal fout kan zijn bij een verklaring van een ooggetuige. Om problemen in het ophalen van herinneringen en in het accuraat vertellen van die herinneringen te voorkomen, wordt in dit chapter uitgelegd hoe ooggetuigen ondervraagd zouden moeten worden. Hiervoor wordt als eerst laten zien hoe traditionele ondervragingen werken. Hieruit zal blijken dat er bepaalde problemen voortkomen uit een slechte ondervraging.

Door nieuwe inzichten over het geheugen, kunnen suggesties worden gedaan ter verbetering van de ondervraging. Het cognitieve interview is een manier van ondervragen waarin deze suggesties ter harte zijn genomen. In een cognitief interview wordt meer informatie van getuigen verkregen en is die informatie ook meer correct. Dit komt ook omdat er veel rekening wordt gehouden met de ooggetuige en of die zich op zijn gemak voelt.

Aan het eind van het chapter wordt daarom nog specifieker ingegaan op hoe er met kwetsbare ooggetuigen, zoals kinderen, ouderen en mensen met leerstoornissen, moet worden omgegaan. Hiervoor wordt ook uitgelegd wat het verschil is in geheugen bij mensen van andere leeftijden en cognitieve vaardigheden. Geheugenstrategieën kunnen ook helpen bij het naar boven halen van accurate informatie. Vooral bij kwetsbare getuigen kan het inzetten van dergelijke strategieën helpen.

Wat zijn de tekortkomingen van traditionele ondervragingen?

De meeste mensen, waaronder rechters, docenten en politieagenten, hechten te veel waarde aan ooggetuigenverklaringen. Men gebruikt metaforen om te beschrijven hoe de hersenen werken. Een van de populairste metaforen is dat de hersenen werken als een videobandspeler. Je kunt bepaalde informatie opslaan en wanneer je de informatie terug wilt krijgen, hoef je alleen maar op een knopje te drukken. Wanneer je de gedachten hebt gevonden, dan worden deze gedachten gezien als accuraat. Volgens deze metafoor gebeuren geheugenfouten omdat iemand niet het goede bestand kan vinden, maar als het goede bestand is gevonden, dan is de informatie accuraat, zelfs als de film incompleet is. De metafoor is zo geïntegreerd in ons cultuur, dat de meesten denken dat het wel waar moet zijn. Toch is de videoband metafoor niet correct. Hersenen kunnen minder complete herinneringen produceren dan videobanden. Er zijn vele metaforen geweest, maar ze kunnen allen op de een of anderen manier tegen gesproken worden.

De studies naar gereconstrueerde herinneringen begonnen in de jaren ’70 en ze werden uitgevoerd door Loftus. Loftus keek naar het reconstrueren van herinneringen en de omstandigheden waarin informatie na een gebeurtenis de meeste invloed had op het reconstrueren van de gebeurtenis. Door het onderzoek van Loftus kon het onderzoek naar herinneringen bij rechtszaken op gang worden gezet. Loftus liet bijvoorbeeld zien dat alleen al een woord er voor kon zorgen dat men zich dingen anders herinnert. Zo liet Loftus proefpersonen een film zien waarin een botsing tussen twee auto’s te zien was. Na afloop vroeg ze enkele proefpersonen hoe hard zij dachten dat de auto’s reden voordat ze elkaar raakten en andere proefpersonen vroeg ze hoe hard zij dachten dat de auto’s reden voordat ze elkaar ramden. Alleen al de woorden ‘raakten’ en ‘ramden’ zorgden voor verschillende schattingen. De proefpersonen die het woord ‘ramden’ te horen kregen, dachten dat de auto’s veel sneller gingen dan ze dat eigenlijk deden. Ook meenden sommige proefpersonen uit deze groep dat ze zich konden herinneren dat er veel glas op de grond lag. Dit was absoluut niet waar. Informatie na een gebeurtenis kan dus herinneringen beïnvloeden. De corruptie van herinneringen door informatie na een gebeurtenis wordt ook wel het misinformation effect genoemd.

Informatie na een gebeurtenis kan ook de herinneringen beïnvloeden als getuigen van een gebeurtenis met andere getuigen praten. Als een getuige iets al verkeerd herinnert en de anderen vertelt over wat hij/zij gezien heeft, dan nemen de andere getuigen de informatie wellicht over. Dit wordt memory conformity genoemd (herinnering conformiteit). Er zijn helaas een aantal voorbeelden van echte zaken te noemen waarin een verdachte schuldig werd bevonden doordat getuigen met elkaar gepraat hadden en elkaar zo beïnvloed hadden. In Engeland werd Barry George schuldig verklaard, terwijl maar één van de zestien getuigen hem in eerste instantie aan kon wijzen als schuldige. Nadat de politie de zestien mensen die aanwezig waren bij de gebeurtenis gevraagd had te komen en tussen een aantal mannen de dader aan te wijzen, wees alleen een getuige Barry George aan. De andere getuigen waren er niet zeker van of de persoon die ze gezien hadden Barry George was. De getuige die hem aanwees had na afloop een taxi gedeeld met andere getuigen en zij hebben het over de identificatie gehad. Blijkbaar had dit de andere getuigen beïnvloed en toen de getuigen na een tijdje weer gevraagd werden om langs te komen en aan te wijzen wie ze gezien hadden, wezen de getuigen die een taxi gedeeld hadden Barry George aan. Er is de afgelopen jaren veel onderzoek geweest naar conformiteit aan herinneringen. Onderzoek heeft uitgewezen dat wanneer mensen over een gebeurtenis overleggen en andere herinneringen hebben, ze uiteindelijk toch overeen gaan komen over de herinneringen. Mensen zullen het meestal eens zijn met de persoon die in eerste instantie het meest zeker was over zijn herinneringen. Conformiteit aan herinneringen kan gebeuren doordat mensen zich een deel van de groep willen voelen of doordat men echt denkt dat de andere persoon gelijk heeft.

Naast het vertrouwen van een getuige in de getuigenis van iemand anders, kan er nog een laatste emotie een rol spelen: angst. Door angst om een verkeerde verklaring af te leggen en zo te liegen tegen de politie of een onschuldig iemand schuldig te laten bevinden, zijn ooggetuigen over het algemeen voorzichtig. Dit is in sommige opzichten goed, maar kan er ook voor zorgen dat er bepaalde dingen niet meer teruggehaald kunnen worden. 

Slechte ondervragingen kunnen bijdragen aan deze problemen, waardoor getuigenissen niet accuraat zijn. Dit zijn tekenen van een slechte ondervraging:

• Er is een slechte onderlinge verstandhouding tussen de ondervrager en de ondervraagde. Dit is onder andere te zien in het onderbreken of opjagen van de ondervraagde.

• Gebruik van complex taalgebruik, geen duidelijke uitleg voor de ondervraagde.

• Weinig open vragen, te veel suggestieve vragen. 

• Niet direct om uitleg vragen maar ergens laat op terugkomen.

• Geen rekening houden met leeftijd, IQ of beperkingen van de ondervraagde. 

Hoe moet een cognitief interview worden gehouden?

Normaal gesproken stellen politieagenten open vragen aan ooggetuigen over de misdaad. Dit is een standaardinterview. Gesloten vragen beperken een ooggetuige en dwingen als het ware om een antwoord te geven, zelfs als een ooggetuige niet zeker is. Het cognitieve interview (CI) is ontwikkeld om meer informatie van getuigen te krijgen. Dit model is er om de getuige meer controle te geven. In het CI moet rekening worden gehouden met de sociale dynamiek, het cognitieve proces en de communicatie. Met de sociale dynamiek wordt rekening gehouden door een goede verstandhouding op te bouwen met de ondervraagde en de ondervraagde aan te moedigen. Met het cognitieve proces wordt rekening gehouden door te helpen bij het terughalen van de context, gokwerk te beperken en meerdere manieren aan te reiken om het verhaal te construeren. Met de communicatie wordt rekening gehouden door ook non-verbale technieken te gebruiken en uitweiding te stimuleren.

Er zijn veel aanpassingen aan het cognitieve interview model geweest zodat het past bij bepaalde situaties. Zo is er het zogenaamde self-administered interview (SAI) en deze kan gegeven worden aan een grote groep ooggetuigen. Deze wordt vaak gebruikt wanneer een misdaad gebeurt waar veel ooggetuigen zijn. Politieagenten kunnen de SAI dan overhandigen aan mensen en de mensen kunnen noteren wat er is gebeurd, zonder dat ze met de andere getuigen gepraat hebben. Ook kunnen politieagenten aan de hand van de SAI beslissen welke ooggetuigen verder geïnterviewd moet worden. Uit onderzoek is gebleken dat het cognitieve interview betrouwbaar is en maar voor een klein deel niet-accurate informatie presenteert. Onderzoekers zijn wel bezig om het gebruik van het cognitieve interview te vergroten.

Hoe kunnen kwetsbare ooggetuigen het beste ondervraagd worden?

In de afgelopen paar jaren zijn er steeds meer kwetsbare getuigen geweest tijdens rechtszaken. Kwetsbare getuigen zijn onder andere kinderen, ouderen en mensen met leerstoornissen. Ooggetuigenverklaringen worden als heel belangrijk gezien en het is daarom nodig dat herinneringen accuraat zijn. Bij kwetsbare ooggetuigen moet er nog voorzichtiger verhoord worden. 

De informatieverwerking theorie ziet de hersenen als een complex symbool manipuleringssysteem waar informatie doorheen gaat. Er zijn meerdere informatieverwerking theorieën. Het wordt alom geaccepteerd dat de dingen die we ons herinneren uit een combinatie van details en reconstructie bestaan. De fuzzy-trace theory stelt dat concrete herinneringen (exacte details, zoals de rode auto) en meer abstracte herinneringen (semantische en relationele informatie) parallel gecodeerd, opgeslagen en opgehaald worden. Deze theorie stelt dat valse herinneringen spontane producten zijn van de abstractere herinneringen.

Hoe kunnen geheugen strategieën ingezet worden?

Geheugen strategieën zijn mentale activiteiten die men gebruikt om details in het werkgeheugen te houden, informatie op te slaan en informatie te verplaatsen naar het lange termijn geheugen. Geheugen strategieën zijn dus cognitieve activiteiten die onder de controle van een individu staan. Er moet informatie uit de omgeving gecodeerd worden. Men moet bijvoorbeeld onthouden hoe een verdachte er uit zag. Nadat de informatie gecodeerd is, moet het opgeslagen worden in onze hersenen. Gecodeerde details worden dan van het korte termijn geheugen naar het lange termijn geheugen geplaatst. De nieuw opgeslagen informatie wordt in onze bestaande kennis geïntegreerd. Er zijn verschillende methoden om informatie op te slaan in onze hersenen, maar er zijn ook strategieën om informatie op te halen. Strategieën om informatie op te halen proberen informatie van het lange termijn geheugen naar het korte termijn geheugen te halen. Herkenning is de makkelijkste manier voor recollecties. Een getuige vragen om uit een reeks foto de misdadiger aan te wijzen is makkelijker dan een getuige vragen om verbaal te beschrijven hoe de misdadiger er uit zag. Foto’s dienen als een recollectie aanwijzingen.

Waar moet rekening mee worden gehouden bij het interviewen van kinderen?

Er is veel gedebatteerd over de betrouwbaarheid van jonge ooggetuigen. In veel landen werden kinderen als onbetrouwbare ooggetuigen gezien. Voor de jaren ’80 van de vorige eeuw werden kinderen gezien als slechte getuigen die dingen verzinnen, ten prooi vallen aan suggestiviteit en fantasie en realiteit niet van elkaar kunnen scheiden. Onderzoek heeft uitgewezen dat jonge kinderen meer ten prooi vallen aan suggestiviteit dan oudere kinderen. Ook zullen zij meer fouten maken wanneer er misleidende vragen gesteld worden. De afgelopen twintig jaar is het wel anders. Er is veel onderzoek gedaan naar kinderen als ooggetuigen. Dat onderzoek is belangrijk omdat er nu veel experts zijn die hun mening geven tijdens rechtszaken over ooggetuigenverklaringen. Ook werden er twintig jaar geleden meer incidenten van kindermisbruik doorgegeven aan de politie dan in de jaren daarvoor. Deze zaken werden niet goed vervolgd. Het is dus eigenlijk wel belangrijk om een kind uit te horen over een gebeurtenis. De vraag die veel mensen zich echter wel af moeten vragen, is hoe betrouwbaar zo’n verklaring van een kind nou eigenlijk is. Volgens onderzoekers hangt de betrouwbaarheid van verklaringen van kinderen van een aantal dingen af. Wanneer kinderen op een goede manier geïnterviewd worden, dan kunnen ze politieagenten nuttige informatie verschaffen. Bij mishandelingszaken zijn de verklaringen van een kind meestal het enige bewijs dat ze hebben tegen een dader. Wanneer kinderen een verklaring afleggen, moet er rekening gehouden worden met hun mogelijkheden en limitaties. Zo hebben kinderen een mindere geheugencapaciteit, communiceren minder dan volwassenen en vallen meer voor suggestiviteit. Volwassenen moeten ervoor zorgen dat de interviews op een goede manier afgelegd worden.

Wanneer kinderen vrijuit mogen vertellen wat er is gebeurd, dan vertellen ze dingen die vrij accuraat zijn. Ze vertellen echter niet veel en politieagenten zullen daarom specifieke vragen moeten stellen om meer informatie te krijgen. Het stellen van vragen zal minder accuraat zijn voor jonge kinderen dan vrije recollectie. Ook het hebben van bepaalde kennis voorafgaande aan de gebeurtenis kan de herinneringen van kinderen aantasten. Kinderen zullen meer fouten maken wanneer ze gevraagd worden informatie die inconsistent is met de kennis die ze al hadden te herinneren. Ook het begrip en de productie van taal hebben een invloed op de getuigenissen van kinderen. Een ander factor die dingen kan beïnvloeden is dat kinderen gehoorzaam willen zijn, vooral aan autoriteitsfiguren. Ze zullen dus eerder geneigd zijn om de informatie die de politieagenten gesuggereerd hebben rapporteren. Ook kunnen het de interviewers zelf zijn die de getuigenissen beïnvloeden. Een interviewer kan een gesprek zo sturen, dat alleen de details gerapporteerd worden die conformeerden wat de interviewer geloofde. Een interviewer kan dit bewust of onbewust doen. Ook worden kinderen herhaaldelijk geïnterviewd en hierdoor kunnen ze denken dat het antwoord dat ze de eerste of tweede keer gaven, niet goed was. Jonge kinderen zijn geneigd om hun antwoord daardoor te veranderen of te zeggen dat ze het niet weten.

Het meest gebruikte protocol om kinderen te ondervragen in het Verenigd Koninkrijk is de National Institute of Child Health and Human Development (NICHD). Het NICHD bestaat uit twee primaire delen: de presubstantieve fase en de substantieve fase. De presubstantieve fase bestaat uit een aantal elementen. Zo worden kinderen tijdens de introductiefase voorbereid op hun rol als informant. Ze worden verteld dat het niet erg is als je iets niet weet en dat je mag zeggen dat je iets niet weer. Ook wordt kinderen verteld dat ze niet dingen moeten gokken als ze het antwoord niet weten. Onderzoek heeft namelijk aangetoond dat kinderen liever een antwoord geven (ook al is het een onzin antwoord) dan dat ze toegeven dat ze iets niet hebben begrepen. Daarnaast moet er ook getest worden of kinderen wel echt het verschil weten tussen leugens en waarheden. Vervolgens moeten kinderen kunnen oefenen door neutrale herinneringen op te halen. De onderzoekers kunnen bijvoorbeeld vragen wat de kinderen tijdens de vakantie hebben gedaan. Dit dient als het ware als een warming-up. De kinderen kunnen zo wennen aan de interviewer en de interviewer kan wennen aan de level van detail van het kind. Het kind raakt wat meer vertrouwd met de omgeving en onderzoek heeft uitgewezen dat het kind op die manier meer welwillend is om mee te werken. In de substantieve fase worden de echte punten besproken. De interviewer start met open vragen over de reden van het interview. Het kind moet vertellen waarom hij/zij daar is. Wanneer het kind wat informatie geeft, kunnen de interviewers overgaan op specifiekere vragen. Toch zullen ze proberen de meeste informatie te verkrijgen door het kind zo lang mogelijk te laten vertellen. Suggestieve vragen mogen absoluut niet gebruikt worden. Deze kunnen er namelijk voor zorgen dat de herinneringen verstoord worden en dat kan ernstige gevolgen hebben (iemand beschuldigen van iets wat hij/zij niet gedaan heeft). Oudere kinderen vertellen meer dan jongere kinderen, maar dit betekent niet dat wat ze vertellen meer accuraat is. Jongere kinderen hebben alleen wat meer aanwijzingen nodig. Onderzoek heeft uitgewezen dat de NICHD een hele goede en betrouwbare methode is.

Onderzoekers maken zich niet alleen druk om de limitaties en capaciteiten van kinderen, maar ook om de manier waarop het bewijs van de kinderen gepresenteerd gaat worden tijdens een rechtszaak. Er moet niet te veel stress zijn voor het kind. Sommige kinderen doen mee aan een voorbereidingsprogramma of ze krijgen een hulppersoon. Een andere manier op stress te verminderen bij kinderen is om ze te laten getuigen vanuit een andere kamer. Dit wordt closed circuit television (CCTV) genoemd. Zo kan het kind reageren op vragen en dingen vertellen zonder de verdachte te hoeven zien. De informatie die het kind geeft wordt live afgespeeld in de kamer waar de rechtszaak plaats vindt. Kinderen zullen hierdoor ook een lagere cognitieve belasting ervaren en zullen daardoor meer cognitieve middelen vrij hebben om herinneringen op te halen en dingen accuraat te beschrijven. Observatoren hebben opgemerkt dat kinderen er wat meer relaxt uitzien als ze vanuit een andere kamer mogen getuigen. Ze worden door professionals ook als zelfverzekerder, consistenter en blijer gezien. CCTV wordt niet zo vaak in Amerika toegepast, omdat er daar een regel bestaat dat de verdachte het recht heeft om een getuige voor hem te zien (niet door middel van een tv).

Voor elke getuige geldt, volwassenen en kinderen, dat niet alleen het geheugen belangrijk is. Voor een succesvol interview is het belangrijk dat ooggetuigen hun ervaringen willen delen. Er zijn vast getuigen die niet alles willen vertellen om iemand te beschermen. Het legale systeem moet dus niet alleen rekening houden met valse beschuldigingen, maar ook met valse ontkenningen. Ook zijn er getuigen die hun bekentenis terug trekken en daardoor kunnen sommige verdachten niet meer vervolgd worden. Onderzoek heeft uitgewezen dat er ook vrij veel mensen zijn die pas na een aantal jaren spreken. Zo vertellen er vrij veel kinderen niet dat ze misbruikt zijn en komen pas naar buiten met het verhaal als ze volwassen zijn. Ongeveer 23% van de kinderen die gezegd hebben misbruikt te zijn, trekt hun verklaringen weer in. Dit zijn voornamelijk jongere kinderen, kinderen die een (of beide) van hun ouders beschuldigd hebben en kinderen die geen steun krijgen van de niet-misbruikende ouder (meestal moeder). Terugtrekking gebeurde zelfs in gevallen waar er medisch bewijs of ander bewijs was.

Waar moet rekening mee worden gehouden bij het ondervragen van kwetsbare volwassenen?

Ouderen vormen een speciale groep van getuigen. In veel landen worden mensen steeds ouder en door de goede gezondheidszorg kunnen ouderen langer actief blijven in de samenleving. Hierdoor zal het dus voorkomen dat ouderen wel eens getuigen zouden kunnen zijn van een misdaad. Ook kunnen ze zelf slachtoffers zijn van misdaden. De mishandeling van ouderen wordt steeds vaker gerapporteerd. Vooral ouderen die ouder dan 75 jaar zijn, zijn kwetsbaar. Mannen en vrouwen zijn even kwetsbaar. Onderzoekers houden zich bezig met het verkrijgen van getuigenissen die forensisch relevant zijn van ouderen. Er zijn echter maar een paar onderzoeken geweest die de accuraatheid van getuigenissen van ouderen hebben getest. Deze onderzoeken hebben uitgewezen dat de herinneringen minder compleet en minder accuraat zijn in vergelijking met de herinneringen van jongere volwassenen.

Individuen met leerstoornissen worden ook gezien als kwetsbare getuigen. Deze individuen doen er langer over om informatie te coderen, op te slaan en op te halen dan normaal ontwikkelende volwassenen. Dit betekent echter niet dat de dingen die ze zeggen, niet accuraat zijn. Individuen met leerstoornissen noemen minder details, maar de dingen die ze noemen zijn net zo accuraat als de dingen die normaal ontwikkelde volwassenen noemen. Individuen met een leerstoornis hebben vooral moeite met het ophalen van informatie uit herinneringen. Mensen met een leerstoornis zijn eerder geneigd om ‘ja’ te antwoorden op vragen, ongeacht de inhoud van de vraag. Volwassenen met leerstoornissen zijn ook meer geneigd om antwoorden te verzinnen. Individuen met leerstoornissen vallen (daardoor) ook voor suggestiviteit. Interviewers moeten daarom goed uitkijken wanneer ze deze mensen interviewen.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In de voorgaande chapters is het over verhoren gegaan en wat er bij het ophalen van herinneringen fout kan gaan, zowel bij getuigen als bij verdachten. Dit chapter gaat niet om onbewuste fouten die problemen voor de waarheidsvinding veroorzaken, maar om bewuste deceptie.

Eerst wordt uitgelegd wat we onder liegen verstaan. Dan wordt vanuit verschillende benaderingen gekeken naar hoe het kan dat iemand liegt.  Vervolgens worden aanwijzingen voor deceptie uiteengezet; hoe leugenaars ontmaskerd kunnen worden. Hiervoor is het ten eerste belangrijk om goed te begrijpen hoe liegen psychologisch werkt. Toch zijn mensen veel slechter in het achterhalen of iemand liegt, dan zij zelf denken. Er moeten dus objectieve technieken worden gebruikt om deceptie te detecteren. In dit chapter wordt uitgelegd hoe detectie van deceptie kan gaan aan de hand van verbale inhoud, computer-gebaseerde linguïstische analyse en psychologische inzichten.

Ook wordt ingegaan op de interpretatie van de signalen van deceptie. Om te voorkomen dat onschuldige mensen voor leugenaars worden gezien, zijn er namelijk een aantal dingen om rekening mee te houden. Tenslotte worden een aantal nieuwe manieren om deceptie te achterhalen getoond, zoals fMRI, intentie-onderscheiding en training van leugendetectie.

Wat is deceptie?

Het definiëren van deceptie is moeilijk. De schrijvers zien deceptie als een actie om een ander iets te laten geloven waarvan de leugenaar weet dat het niet waar is. Als je je iets echt niet kunt herinneren, dan is dat dus geen deceptie. Verder zijn er drie vormen van deceptie: falsificatie (alles wat verteld wordt is onwaar), distorsie (de waarheid wordt veranderd om te passen bij het doel van de leugenaar) en verborgenheid (de leugenaar houdt de waarheid verborgen). Wat het detecteren van deceptie betreft, wordt heel vaak de ‘lie-catcher’ techniek gebruikt. Een persoon wordt geïnterviewd en hier wordt een video-opname van gemaakt. Dit wordt vervolgens aan observatoren laten zien en zij moeten oordelen of de persoon in beeld liegt of niet. Onderzoekers zijn al bijna veertig jaar bezig om deceptie en het detecteren van deceptie te bestuderen.

Er zijn een aantal verschillende benaderingen die gebruikt worden om erachter te komen of iemand liegt:

• De emotionele benadering stelt dat liegen emoties veroorzaakt die anders zijn dan de emoties tijdens het vertellen van de waarheid. Het ervaren van emoties kan gedrag veranderen. Angst voor het betrapt worden zorgt voor stress, opwinding, meer blozen, zweten, meer versprekingen, stemverhoging en schuldgevoelens zorgen ervoor dat de leugenaar zijn ogen afwent. Volgens deze benadering zorgen sterke emoties ervoor dat deze emoties zullen ‘lekken’ en dat het zichtbaar wordt dat iemand aan het liegen is.

• De cognitieve lading benadering stelt dat liegen mentaal meer vergt van iemand dan het vertellen van de waarheid. Liegen kan moeilijker zijn dan het vertellen van de waarheid, omdat de leugenaar een verhaal moet vertellen dat overeenkomt met de feiten die bekend zijn bij de interviewer. Daarnaast moet het een gedetailleerd verhaal zijn, want het moet wel lijken alsof de verdachte het echt heeft meegemaakt, maar het moet toch simpel genoeg zijn om het te kunnen onthouden. Onderzoek heeft uitgewezen dat taken die cognitief veel vergen van een persoon, ervoor kunnen zorgen dat iemand wegkijkt. Het kan namelijk afleidend zijn om te kijken naar een conversatiepartner. Deze benadering stelt dat iemand minder lichaamsbewegingen zal hebben als hij/zij bezig is met een taak die cognitief belastend is. Deze mensen zullen ook lange pauzes tussen stellingen hebben en zullen niet snel antwoorden op de vragen van de onderzoeker.

• De controle benadering stelt dat leugenaars weten dat interne processen (zoals emoties) kunnen resulteren in deceptie. Zij zullen daarom proberen deze tekenen te minimaliseren om detectie te ontwijken. Gek genoeg zorgt het proberen om het gedrag te controleren er voor dat er juist aanwijzingen van deceptie te zien zullen zijn.

• Vanuit het zelf-presenterende perspectief wordt er gekeken naar de overeenkomsten tussen leugenaars en personen die de waarheid vertellen. Zelfpresentatie wordt gedefinieerd als het reguleren van het gedrag om een bepaalde impressie op anderen achter te laten. Leugenaars en personen die de waarheid vertellen worden gezien als mensen met hetzelfde doel: eerlijk lijken. Het verschil tussen deze twee groepen is dat mensen die de waarheid vertellen echt grond hebben om op te staan en ze blijven binnen de grenzen van de waarheid. De consequentie hiervan is dat leugenaars en eerlijke mensen cognitief en gedragsmatig op twee manieren verschillen. Ten eerste zorgen leugens voor een negatief gevoel en dit zorgt ervoor dat leugenaars er meer gestrest en minder prettig uitzien. Ten tweede weten leugenaars dat ze dingen vertellen die niet op waarheid zijn gebaseerd en ze zullen daarom opzettelijk hun best doen om geloofwaardig over te komen. Hun pogingen om het gedrag te controleren zullen ervoor zorgen dat hun acties minder geloofwaardig en meer gespannen overkomen.

Wat zijn objectieve aanwijzingen voor deceptie?

Uit meta-analyses blijkt dat er maar enkele objectieve aanwijzingen zijn voor deceptie en dat gedragingen die met deceptie te maken hebben geen sterke voorspellende waarde hebben. Leugenaars zijn meer gespannen dan personen die de waarheid vertellen. Hun pupillen zijn meer verwijd en hun toon is hoger. Mensen die gevraagd worden om te oordelen over leugenaars en mensen die de waarheid spreken (ze zijn niet op de hoogte wie de leugenaars zijn) oordelen dat de leugenaars nerveuzer en meer gespannen zijn dan de personen die de waarheid vertellen. Leugenaars zien er ook minder coöperatief uit dan mensen die de waarheid vertellen en hun gezichten zijn minder plezierig. Er zijn ook enkele aanwijzingen die aantonen dat de verhalen van leugenaars verschillen van de verhalen van mensen die de waarheid vertellen. Leugenaars praten korter en vertellen minder details dan vertellers van de waarheid. De verhalen van leugenaars zijn ook minder logisch en minder plausibel. Ze klinken ook onzekerder en zijn minder direct en minder persoonlijk tijdens het gesprek. Leugenaars verbeteren zichzelf spontaan en zeggen minder vaak dat ze iets niet weten. De verhalen van de leugenaars lijken kleine imperfecties te missen, die elk verhaal nodig heeft. De resultaten ondersteunen de zelfpresentatiebenadering, de cognitieve-lading-benadering en de controlebenadering. Dit zijn allemaal dingen die slechts over het algemeen te zien zijn bij leugenaars. Het blijft moeilijk en kan zelfs gevaarlijk zijn om hierop een individu van deceptie te beschuldigen. Dit is de 'lie-catcher' techniek. 

Uit onderzoek blijkt dat ongeveer in iets meer dan 50% van de gevallen mensen goed kunnen voorspellen wie de waarheid vertelt en wie niet. Dit is iets meer dan kansniveau. Politieagenten en rechters zijn ook onderzocht en agenten denken zelf dat zij beter zijn in het herkennen van leugens dan ‘normale’ mensen. Ze denken dat ze een goede lie-catcher performance hebben. Onderzoek laat echter zien dat dit niet correct is. Agenten en rechters zijn net zo goed in het detecteren van leugens als normale mensen. Sterker nog, er zijn vrijwel geen individuele verschillen in het detecteren van deceptie. Sommige onderzoekers stellen dat mensen slecht zijn in het detecteren van leugens omdat ze verkeerde beelden over de eigenschappen van deceptie hebben. Ze combineren objectieve en subjectieve kenmerken van deceptie met elkaar. Mensen denken vaak dat leugenaars oogcontact ontwijken, twijfelen, langzaam spreken, langere en meer frequente pauzes en een verhoging van zelf-manipulatieve gedragingen, zoals hand/voet en vinger bewegingen. Dit gedrag wordt gezien als nerveusheid. Echter, leugenaars zijn niet nerveuzer dan mensen die de waarheid vertellen. Er is kritiek geweest op de externe validiteit van deceptie detectie onderzoek. Zo krijgen mensen in zulke onderzoeken alleen maar een video-opname van de verdachte te zien en kunnen niet echt met hem/haar interacteren. Ze kunnen geen vragen stellen en krijgen geen achtergrondinformatie. Politieagenten die echt met een verdachte te maken hebben krijgen juist wel achtergrondinformatie en kunnen wel interacteren met een verdachte.

Hoe kan deceptie aan de hand van verbale inhoud worden gedetecteerd?

Statement validity analysis (SVA) is de meest gebruikte methode om de waarheid van verbale stukken te detecteren. Het is ontwikkeld in Duitsland en Zweden om te achterhalen of kinderen wel echt de waarheid vertelden over seksueel misbruik. De onderliggende techniek is de Undeutsch hypothese welke stelt dat wanneer een bewering van een kind echt gebaseerd is op de herinneringen aan de echte gebeurtenis, het zal verschillen in kwaliteit en inhoud van een bewering die gefabriceerd is. SVA bestaat uit vier fases. In de eerste fase wordt de zaak geanalyseerd en er kunnen hypotheses gemaakt worden over de bron van de bewering. In het tweede deel wordt een interview gedaan, waarin het kind zijn of haar kant van het verhaal kan vertellen. Dit verhaal wordt opgenomen. De beweringen zullen vervolgens op hun geloofwaardigheid getoetst worden met behulp van een zogenaamde criteria-based content analysis, CBCA (bestaat uit 19 criteria). Tenslotte zal er met behulp van een validiteitschecklijst gekeken worden of er alternatieve verklaringen zijn voor de uitkomsten van de CBCA. CBCA is vrij accuraat gebleken en het kan ook gebruikt worden om de beweringen van volwassenen te toetsen. Reality monitoring is al jaren gebruikt bij het onderzoek naar herinneringen en dit proces probeert de echte herinneringen van de verzonnen te onderscheiden. Herinneringen van echte gebeurtenissen bevatten meer perceptuele informatie (smaak, gevoel, reuk) dan herinneringen van verzonnen gebeurtenissen. Herinneringen van verzonnen gebeurtenissen bevatten meer cognitieve handelingen (‘Ik moest wel moe geweest zijn, want het was laat’). Reality monitoring kan ook gebruikt worden om te kijken of anderen gebeurtenissen hebben verzonnen. Volgens onderzoek is RM vrij accuraat in het voorspellen van leugens.

De scientific content analysis (SCAN) techniek gaat er ook vanuit dat herinneringen van een echte ervaring anders zijn dan van een verzonnen ervaring. SCAN gebruikt geschreven beweringen en deze moeten geschreven worden door de onderzochte persoon. De lijst van de SCAN criteria is lang en bevat dingen als emoties, verandering van taalgebruik en ontkenning. Er is niet veel onderzoek gedaan naar SCAN, maar het onderzoek dat wel gedaan is, is niet erg positief.

Hoe kan deceptie aan de hand van computer-gebaseerde linguïstische analyse worden gedetecteerd?

Een andere benadering om deceptie te detecteren is om de linguïstische structuur van iemands verhaal te bekijken. Er zijn methoden die naar de taalstructuur van beweringen kijken. Linguistic inquiry and word count (LIWC) is een techniek waarbij alle woorden worden opgedeeld in klassen. Onderzoek heeft uitgewezen dat een paar woorden minder vaak voorkomen in beweringen van een leugenaar (persoonlijke voornaamwoorden) en sommige woorden juist vaker voorkomen (negatief emotionele woorden).

Ook kan er gekeken worden naar de stem van de verdachte. Door te kijken naar de spieren die verantwoordelijk zijn voor spraak, kan er met behulp van elektronen gekeken worden of een verdachte stress heeft. Dit kan gezien worden aan de hand van micro spierbewegingen. Dit heet de voice-stress analysis (VSA). Tegenwoordig is er ook een layered voice-stress analysis ontwikkeld. Hierbij bouwt een computer programma een waarheidswaarde op aan de hand van 'foutjes' in de spraak die door een mens niet zou worden opgevat. Voor deze methode is er echter niet veel wetenschappelijk bewijs.

Hoe werkt psychofysiologische detectie van deceptie?

Iedereen heeft wel van een leugendetector gehoord. Dit is een instrument waarmee fysiologische processen gemeten kunnen worden. Met deze gegevens zou men dan kunnen bepalen of iemand liegt of niet. De moderne leugendetectortest meet drie fysiologische systemen die alle drie door het autonome zenuwstelsel gestuurd worden. Dit zijn galvanische huidresponsen (zweten van de palmen), cardiovasculaire activiteit, zoals de bloeddruk, en ademhalingspatronen. Het is moeilijk om exacte informatie te geven over hoe en waar de leugendetector wordt gebruikt, maar het is veilig om te zeggen dat het veel wordt gebruikt over de hele wereld. In veel landen speelt het gebruik van leugendetectors een grote rol in het rechtssysteem. Recent onderzoek heeft aangetoond dat de validiteit van een leugendetectortest gelimiteerd is.

Er zijn twee verschillende types leugendetectors. De test die het meest gebruikt wordt, is de control question test (CQT). De eerste fase bij deze test is het verkrijgen van informatie waarbij de verdachte wordt gevraagd om zijn kant van het verhaal te doen. Er worden vragen opgesteld en de onderzoeker en verdachte nemen de vragen samen door. De verdachte moet namelijk we begrijpen wat elke vraag inhoudt. Na deze fase komt de vraagfase. Elke vraag wordt een paar keer gesteld en van de antwoorden worden gemiddelden opgemaakt. Verdachten krijgen vragen die over drie verschillende categorieën vallen. De eerste categorie bestaat uit neutrale vragen, zoals het vragen naar de achternaam van de vader. Daarnaast zijn er de relevante vragen die direct over de misdaad gaan. Tenslotte kunnen er ook nog controlevragen gesteld worden die over gebeurtenissen uit het verleden gaan. Deze vragen forceren iedereen om een leugen te vertellen, omdat ze vaag geformuleerd zijn. Deze laatste categorie vragen is er om de leugens met een bepaalde drempelwaarde te kunnen vergelijken. Het verschil in de fysiologische responsen bepaalt wat de uitkomsten van de test zijn. Het idee is dat schuldige mensen sterker zullen reageren bij relevante vragen dan bij controlevragen. Veldstudies en laboratoriumonderzoek laten zien dat leugendetectortests goed zijn in het detecteren van deceptie, maar ook dat er soms valse positieven worden gegeven. Dit betekent dat onschuldige mensen als leugenaars worden gezien.

De tweede soort test is de concealed information test of guilty knowledge test (GKT). Het idee spreekt voor zich: het proberen te detecteren van verborgen informatie die alleen de schuldige heeft. Dit wordt gedaan door een vraag te presenteren met verschillende alternatieven, waarvan een alternatief juist is. Het idee is dat de schuldige, die het goede antwoord herkent, meer fysiologische opwinding ervaart wanneer het goede antwoord opgenoemd wordt. Een onschuldige persoon zal op dezelfde manier op alle vragen reageren. De GKT lijkt beter te zijn in het classificeren van onschuldige mensen dan leugenaars. Veel psychologen geloven ook dat de GKT een wetenschappelijkere methode is dan de CQT. Toch zijn er enkele kanttekeningen die er bij het gebruik van de GKT gemaakt moeten worden. Zo kan de validiteit van de test uitgedaagd worden als het goede antwoord opvalt naast de andere antwoorden. Ook moeten onschuldige mensen het goede antwoord niet weten, anders worden ze wellicht schuldig bevonden. Er moet dus goed rekening gehouden worden met wat mensen al weten over de zaak (door de media). Ook kan het zo zijn dat de schuldige persoon een bepaald detail niet opgemerkt heeft en dus een onschuldig antwoord geeft. Deze condities zorgen ervoor dat de toepasbaarheid van deze methode aangetast wordt. Deze methode is bij minder dan 10% van de FBI zaken toepasbaar!

Onderzoekers debatteren al heel lang over de mate waarin het mogelijk is voor verdachten om de leugendetectortests te beïnvloeden. Al deze acties noemen we tegenmaatregelen. Tijdens de CQT zou iemand kunnen proberen om reacties tijdens de controlevragen te verhogen. Mensen die gecoacht zijn in tegenmaatregelen, konden de betrouwbaarheid van de leugendetector beperken. De tegenmaatregelen waren fysiek, zoals het bijten van de tong, en cognitief, zoals dingen tellen. Als leugendetectors dus veel gebruikt blijven worden en mensen dit weten, zouden ze zich zo kunnen voorbereiden op een test dat de uitslag niet meer betrouwbaar is.

Hoe kunnen signalen in leugendetectie zo goed mogelijk worden geïnterpreteerd?

Waar het vaak fout gaat in de detectie van deceptie, is dat er verkeerde signalen worden geïnterpreteerd als signalen dat iemand liegt. Om te voorkomen dat hierdoor onschuldige mensen als leugenaars gezien worden, kan het goed zijn om de verkeerde signalen zo veel mogelijk in te perken en de correcte signalen te verduidelijken.

Dit kan ten eerste door de cognitive load approach. Hierbij krijgen mensen tijdens het vertellen van hun verhaal een andere taak, zoals het moeten blijven aankijken van degene die hen ondervraagt. Omdat liegen meer van iemand vereist dan eerlijk zijn, kan het hierdoor duidelijker worden wanneer het iemand te veel wordt. Fouten die nu optreden in het verhaal, zijn duidelijkere indicaties dat iemand liegt. 

Ten tweede is er de unanticipated questions approach. Leugenaars bereiden zich meestal zo goed mogelijk voor op een interview. Het gedrag wat iemand vertoont in vooraf geoefende beantwoording van de vragen, kan een misleidend beeld geven. Daarom is het goed om ook vragen te stellen die de ondervraagde niet verwacht kon hebben. Als zijn gedrag in het beantwoorden van die vragen erg verschilt dan van de rest van de vragen, kan dit een indicatie zijn van voorbereiding en dus leugens. 

Ten derde is er de verifiability approach. Er zijn twee aannames die hierbij een rol spelen: leugenaars vertellen minder details maar zijn zich wel bewust van het feit dat ze details moeten vertellen en leugenaars vertellen liever geen details die gecontroleerd zouden kunnen worden. Deze twee dingen leiden tot een dilemma in leugenaars: wel details moeten vertellen om geloofwaardig over te komen maar geen details kunnen vertellen die controleerbaar zijn. De verifiability approach stelt dat leugens te zien kunnen zijn in het feit dat leugenaars veel meer niet-controleerbare details noemen dan anderen en veel minder tot geen controleerbare details.

Welke nieuwe manieren van onderzoeken of iemand liegt zijn er?

Er zijn vele manieren om de hersenen van mensen te scannen. Een van die manieren is fMRI. Deze methode laat de neurale activiteit zien tijdens cognitieve handelingen. De fMRI is ook enkele keren gebruikt om deceptie op te sporen. De bevindingen van het onderzoek toonden aan dat de neurale activiteit tijdens het liegen anders is dan tijdens het vertellen van de waarheid. fMRI laat een verhoogde activiteit in de prefrontale cortex (executieve functies, probleem oplossend) zien tijdens deceptie. Dit sluit weer aan bij het idee dat liegen cognitief meer vergt dan de waarheid vertellen. Er moet echter wel meer onderzoek komen naar fMRI en deceptie voordat het op grotere schaal toegepast kan worden.

Een andere nieuwe techniek is het onderscheiden van echte en valse intenties. Dit bouwt voort op de techniek van de onverwachte vragen. Het gaat ervan uit dat leugenaars veel minder te zeggen hebben over de planningsfase omdat ze niet willen toegeven dat ze ooit iets gepland hebben. Mensen die de waarheid spreken, kunnen niet-belastende feiten vooraf aan een misdaad wel noemen. Leugenaars willen niks vertellen wat als aanleiding gezien kan worden tot de misdaad en bereiden dit dus ook niet voor. Op vragen zoals "waarom wilde je naar die plek toegaan" als de plek het plaats delict was, zal iemand die de waarheid vertelt veel meer details geven en minder gestrest zijn dan iemand die liegt. 

Er worden ook meer en uitgebreidere trainingen gegeven in het detecteren van deceptie. Volgens een analyse van Frank en Feeley hebben die een zeer klein positief effect in de betrouwbaarheid van leugendetectie. Een analyse van Hauch, Sporer, Michael en Meissner laat zien dat dit positieve effect ligt in het aanwijzen van meer daadwerkelijke leugenaars en niet in het aanwijzen van meer daadwerkelijk eerlijke mensen. 

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Dit chapter richt zich op de misdaden van intiem partnergeweld en stalking. Dit zijn veelvoorkomende misdaden die vaak in de relationele sfeer plaatsvinden (jegens een partner of ex-partner). Eerst worden de beide termen uitgelegd en wordt beschreven hoe vaak de misdaden voorkomen. Daarna worden theorieën over intiem partnergeweld en stalking uitgelegd: het nested ecological model, de feministische theorie, de sociale leertheorie en de attachment theory. Uit deze theorieën volgt welke factoren het risico op de misdaden kan vergroten.

Beide misdaden worden nog verdeeld in subtypes. Bij intiem partnergeweld worden de types bepaald door het soort dader: de algemeen gewelddadige/antisociale dader, de dysforische/borderline dader en de alleen-familiedader. Ook stalking kan worden opgedeeld aan de hand van wie de dader is en wat voor doelen deze heeft.

Wat houden intiem partnergeweld en stalking in?

Professionals kunnen alleen op een goede manier actie ondernemen bij intiem partner geweld, vaak huiselijk geweld genoemd, en stalken als er overeenstemming is over wat de termen inhouden.

Wat is intiem partnergeweld?

Intiem partnergeweld vindt plaats tussen een stel en het maakt niet uit wat hun etniciteit, sociale status, schoolniveau of geslacht is. Intiem partnergeweld kan fysieke, psychologische en seksuele agressie zijn. Ook het controlerende gedrag hoort bij intiem partnergeweld. Dit is het in de gaten houden van de ander door hem of haar te volgen, e-mails lezen of telefoongesprekken afluisteren. Onderzoek wijst uit dat controle gedrag voorafgaat aan agressie en dat veel mensen dit vervelender vinden dan psychologische agressie. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat geweld kan plaatsvinden bij stellen die daten, stellen die vervreemd van elkaar zijn en stellen van hetzelfde geslacht. Intiem partnergeweld hoort dus niet bij een enkele subsectie van de populatie. Alle relatietypes kunnen intiem partnergeweld ervaren en ook alle geslachten. Zwaar en chronisch geweld komt maar bij een klein deel voor en er moet dus goed onderscheid gemaakt worden tussen agressie (handelingen die geen verwondingen opleveren) en geweld (handelingen die wel verwondingen opleveren).

Wat is stalken?

Stalken werd als term ingevoerd nadat er zaken in de media verschenen van enkele bekende mensen die lastig werden gevallen door iemand. Bij het woord stalken denken de meeste mensen aan iemand achtervolgen, maar dit is slechts een deel van het gedrag. Stalken is de roofzuchtige achtervolging van een persoon. Er kunnen veel gedragingen horen bij de term stalken, omdat de definitie wordt gehaald uit de perceptie van slachtoffers. Dit is de reden waarom er in verschillende boeken ook verschillende termen worden gebruikt. Er wordt wel vaak de nadruk gelegd op het woord ‘obsessief’ om stalken te definiëren. Het lijkt er op dat de herhaalde gedachten over het doelwit het stalkgedrag veroorzaken. Er zijn echter ook andere woorden die hetzelfde gedrag omvatten. Intimidatie wordt ook gebruikt om persistente, ongewilde gedrag dat angst kan veroorzaken uit te drukken.

Vaak wordt de term erotomanie ook verkeerd gebruikt. Erotomanie is een psychiatrische stoornis waarbij de persoon waanideeën heeft dat een andere persoon (meestal met een hoge status) verliefd is op hen. De meeste mensen met erotomanie hebben ook andere psychiatrische aandoeningen en het is daarom niet duidelijk in hoeverre erotomanie leidt tot stalkgedrag. Er worden weinig stalkers gediagnosticeerd met erotomanie en weinig mensen met erotomania vertonen stalkgedrag en dit laat zien dat de stoornis niet echt relevant is voor stalkgedrag.

Waar de verschillende definities van stalken het wel over eens zijn, is dat het slachtoffer angstig moet worden door het gedrag. Dit maakt stalkgedrag dus subjectief, want de ene persoon zou iets als bedreigend zien terwijl een andere persoon dat misschien niet zou doen. Als een persoon niet ziet dat hij of zij gestalkt wordt, dan gebeurt stalken eigenlijk niet. Onderzoek wijst uit dat er echter wel consistentie is onder mensen in de perceptie van stalken. De meeste mensen zien stalken als ongewenste en herhaalde acties gericht op een specifiek individu en die acties veroorzaken angst en zorgen.

Hoe veel komen intiem partnergeweld en stalking voor?

Uit onderzoek is gebleken dat intiem partnergeweld een internationaal, sociaal probleem van significante grootte is. De meeste vragenlijsten gebruiken nationale representatieve steekproeven, maar hun ontwerp wordt bepaald door vrouwelijke perspectieven. Dit zorgt er voor dat vooral vrouwen gevraagd worden en er kan hierdoor niet veel geleerd worden over de mannen die slachtoffer zijn van intiem partnergeweld. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat mannen agressie in hun relatie niet als crimineel gedrag zien en ze zien hun ervaringen ook niet als gewelddadig. Dit kan ervoor zorgen dat mannen niet door hebben dat zij het slachtoffer zijn van intiem partnergeweld.

Het onderzoek naar stalken wijst uit dat 23% van de vrouwen in Engeland en 15% van de mannen in Engeland wel eens gestalkt zijn in hun leven (sinds hun 16^de). Van deze mensen werd het merendeel gestalkt door iemand die ze niet kenden. Vrouwen worden meer dan mannen gestalkt door een (ex)-intieme partner en mannen worden meer dan vrouwen gestalkt door een vreemdeling. Meer mannen dan vrouwen zijn stalkers. Er moet echter welk rekening gehouden worden met het feit dat mannen niet zo bereid zijn als vrouwen om toe te geven dat iemand ze achterna zit en angst opjaagt en ze zien niet altijd de mate van de bedreiging in en zullen het gedrag dus minder snel als stalken ervaren.

Welke risicofactoren en theorieën zijn er over intiem partnergeweld en stalking?

Er zijn vrij veel risicofactoren gevonden die betrokken zijn bij intiem partnergeweld en stalken. Deze factoren zijn geïdentificeerd door het vergelijken van de eigenschappen van de individuen die intiem partnergeweld of stalken vertonen met mensen die het niet vertonen. Volgens het nested ecological model worden risicofactoren geïdentificeerd door hun relatieve nabijheid tot het individu. Volgens dit model vinden risicofactoren op een van de vier levels plaats: macrosysteem (sociale en culturele invloed), mesosyteem (invloed van sociale groepen, zoals school), microsysteem (invloed van interpersoonlijke relaties) en ontogenetische systeem (individuele ontwikkeling/ interne invloeden).

De feministische theorie heeft de meeste invloed gehad bij intiem partnergeweld, ondanks het feit dat er weinig empirisch bewijs is voor deze positie. Dit perspectief ziet intiem partnergeweld als iets wat mannen bij vrouwen doen omdat de sociale regels in onze samenleving menen dat mannen dominant zijn en vrouwen onderdanig horen te zijn. De feministen accepteren dat er vrouwen zijn die ook gewelddadig zijn tegen hun man, maar zij denken dat dit komt doordat vrouwen zichzelf willen beschermen of om wraak te nemen. Geweld tegen vrouwen wordt door feministen als speciaal gezien en niet gerelateerd aan andere vormen van geweld. Er is echter niet veel empirische steun voor deze theorie. Sterker nog, onderzoek heeft uitgewezen dat fysieke agressie bijna even vaak vertoond wordt door vrouwen als mannen. Vrouwen raken echter vaker gewond.

De sociale leertheorie van Bandura wordt ook gebruikt om intiem partnergeweld uit te leggen. Volgens deze theorie wordt gewelddadig gedrag en gewelddadige overtuigingen geleerd tijdens de kindertijd door de directe ervaring of de observatie van dit gedrag door anderen, meestal de ouders. Gewelddadig gedrag tussen ouders dat geobserveerd is door de kinderen zal ervoor zorgen dat kinderen ook sneller geweld zullen gebruiken in intieme relaties. Dit staat ook wel bekend als de intergenerationele transmissie van geweld. Echter, ook deze theorie wordt niet ondersteund door empirisch bewijs.

De attachment theory is een theorie die gericht is op het aangaan van relaties tijdens de kinderjaren en de implicaties die deze relaties hebben op relaties in het latere leven. Volgens deze theorie moeten kinderen een zekere aanhechting hebben met een verzorger en ze moeten zich veilig voelen bij deze persoon. Sommige onderzoekers denken dat intiem partnergeweld te maken heeft met een onzekere hechtingsstijl die ontwikkeld is tijdens de kindertijd. Dit wordt geassocieerd met verlatingsangst en woede. Sommige persoonlijkheidstrekken die samenhangen met onzekere aanhechting, komen ook overeen met trekken van intiem partnergeweld. Angstige attachmentstijl was gerelateerd aan angst, jaloezie en trauma. Mannen die intiem partnergeweld gebruiken, vertonen ook jaloezie en verlatingsangst. Veel vormen van attachment worden ook geassocieerd met stalken. Er is bewijs dat stalken geassocieerd is met angstige aanhechting en dit wordt gemedieerd door boosheid en jaloezie.

Welke subtypes van intiem partnergeweld zijn er?

Empirisch onderzoek heeft de aanwezigheid van verschillende types misdadigers aangetoond. Holtzworth-Munroe en Stuart hebben een typologie van intiem partnergeweld met subtypes opgesteld. Volgens deze onderzoekers zijn er drie types daders die het subtype van het intieme partnergeweld bepalen:

• Algemeen gewelddadige/antisociale dader: Deze persoon heeft verschillende risico factoren die de kans om gewelddadig te reageren vergroten. Dit kan zowel binnen het gezin als erbuiten zijn. Deze personen zijn tijdens hun jeugd veel blootgesteld geweest aan geweld, hebben hoge impulsiviteit, zijn betrokken bij andere buiten de normale samenleving vallende personen, zijn narcistisch, gebruiken genotsmiddelen, hebben negatieve attitudes over vrouwen en hebben geen goede vaardigheden om conflicten op te lossen. Ze vertonen weinig empathie, psychologische stress, depressie en woede. Zij zullen het vaakst geweld vertonen in situaties waarin ze de controle proberen te behouden of te verkrijgen.

• Dysforische/borderline dader: Deze persoon vertoont gematigd tot veel geweld aan gezinsleden. Ze zullen tijdens hun jeugd hoogstwaarschijnlijk enige vorm van geweld hebben meegemaakt. Ze vertonen van alle drie types het meeste stress, depressie en woede. Ze vertonen weinig tot matige levels van empathie, zijn vijandelijk tegen vrouwen, vertonen matige levels van impulsiviteit en vertonen weinig communicatievaardigheden. Ze vertonen karakteristieken van een borderline stoornis en angstige attachment. Ze zullen met woede reageren als ze zich afgewezen of verlaten voelen. Dreigementen over separatie kunnen resulteren in stalken of het lastig vallen om te proberen de intieme relatie te herstellen.

• De alleen-familie dader: Deze dader is alleen gewelddadig tegen familieleden en handelt niet heel zwaar en frequent. Hij laat van alle drie types de minst criminele gedragingen zien. Hun geweld is waarschijnlijk het resultaat van een samenwerking van vele lage risico level factoren, zoals het blootgesteld zijn aan enige familiegeweld in de kindertijd, slechte communicatieve vaardigheden met de partner, lichte impulsiviteit, alcohol en drugsmisbruik en een afhankelijkheid van de partner.

Welke subtypes van stalking zijn er?

Stalken in intieme relaties valt in de dysforische/borderline subgroep. Maar er zijn ook specifieke subtypes van stalkers. Zo is er de stalker die denkt dat het slachtoffer smoorverliefd op hem of haar is. Het stalkgedrag wordt daarom gebruikt als gedrag om aandacht te trekken zodat het slachtoffer weet dat de stalker bestaat. Dit gedrag wordt vaak bij vrouwen gezien die mannen met een hoge status proberen te krijgen. Simpel obsessioneel stalken ontstaat normaal gesproken door een intieme relatie of met een kennis van werk. Motieven voor deze subgroep zijn het willen behouden of herstarten van een intieme relatie of voor het nemen van wraak. Liefde-obsessioneel stalken gebeurt wanneer het slachtoffer de stalker kent, maar geen intieme relatie met hem/haar heeft gehad.

Er werken veel professionals (politieagenten, psychologen, advocaten en sociale werkers) mee om te achterhalen hoeveel risico iemand loopt op stalking door een ex-partner. Risicobeoordeling is belangrijk voor slachtoffers, maar ook voor daders. Als men weet hoeveel risico een dader met zich meebrengt, dan kunnen ze een goed behandelplan voor hem/haar opstellen. De validiteit en betrouwbaarheid van risico beoordeling is daarom belangrijk. Er zijn vele methoden gebruikt om risicobeoordeling te benaderen. De meeste risicobeoordeling tests zijn ontwikkeld aan de hand van studies die de agressie van mannen tegen vrouwen bestudeerd hebben (en geen agressie van vrouwen tegen mannen of agressie binnen homoseksuele relaties). Toch hebben al deze studies gekeken naar verschillende factoren in het leven van de dader of slachtoffer en hebben dus hun conclusies getrokken uit verschillende theoretische perspectieven in plaats van het vertrouwen op één perspectief. Dit zorgt er voor dat er een begrijpelijke en strakke risico beoordeling haalbaar is en dit is natuurlijk belangrijk voor het opstellen van een behandelplan.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In dit chapter wordt uitgelegd hoe een juridisch strafproces verloopt. Eerst worden verschillende procesvormen geschetst: het accusatoire en inquisitoire proces. Dan wordt duidelijk gemaakt wat de rol is van de rechter en van de jury. De verschillen tussen een strafproces en een burgerlijk proces worden ook opgenoemd om een duidelijker beeld van het strafproces te krijgen.

De psychologische achtergrond van een strafproces wordt laten zien. Hierbij wordt ingegaan op wat er verkeerd kan gaan als juryleden die geen juridische achtergrond hebben, over iemands schuld of onschuld bepalen. Ook rechters kunnen fouten maken, dus deze worden niet over het hoofd gezien. Mensen laten zich nou eenmaal snel leiden door bijvoorbeeld vooroordelen of suggesties. Dit chapter hoopt mensen hier bewust van te maken en mogelijke oplossingen voor verkeerde beslissingen aan te dragen.

Hoe kan het strafproces eruit zien?

De twee belangrijkste procesvormen van het Westen zijn het accusatoir en inquisitoir proces. Het accusatoir proces is gebaseerd op de principes van de algemene wetten die in Engeland ontstonden en nu in veel Westerse landen overgenomen zijn. Het accusatoir proces is een gestructureerd proces waarbij een dispuut tussen twee groepen door de rechtbank (jury, rechter of magistraat) wordt bepaald. In Engeland zijn juryleden niet betrokken bij het onderzoek naar de zaken, maar ze kunnen wel bepalen wat er gepresenteerd kan worden als bewijs. Juryleden kijken als het ware naar de eerlijkheid van de zaak, niet naar de uitkomst. De juryleden of rechters spelen volgens dit model een passieve rol. In andere landen spelen juryleden wel een grotere rol en zij kunnen de uitspraak bepalen. Serieuzere criminele zaken worden dan bepaald door juryleden die geen training hebben gehad in rechten. Hierop is veel kritiek. In veel Europese landen wordt daarom een meer inquisitoir proces gebruikt. Hierbij moeten juryleden achter de waarheid komen door hun eigen onderzoek. Voordat de rechtszaak begint moet er een onderzoek in worden gesteld. Zo moeten de getuigen geïnterviewd worden en de zaak van de verdediging moet bestudeerd worden. Of de zaak verder komt of niet wordt bepaald door de rechter.

De grootste verschillen tussen het inquisitoire en accusatoire proces zijn wanneer en hoe het bewijs gepresenteerd wordt en de rol van de rechter: passief in het accusatoir proces en een leiderschapsrol in het inquisitoir proces. In een inquisitoir proces is de verdachte geen gelijkwaardige procespartij, maar onderwerp van het onderzoek. In een accusatoir proces heeft de verdachte gelijke rechten en bevoegdheden als de aanklager. In een inquisitoir proces gaat de rechter actief op zoek naar informatie en in een accusatoir proces laat hij de procespartijen de informatie aandragen en interpreteert hij deze alleen. In realiteit is geen enkel systeem alleen accusatoir of inquisitoir. In recente jaren hebben sommige accusatoire processen elementen van een inquisitoir proces ingevoerd. Nederlandse processen worden gezien als accusatoir met steeds meer inquisitoire elementen, vaak gematigd accusatoir genoemd.

Wat is het verschil tussen een strafproces en een civiel proces?

Zowel het accusatoir proces als het inquisitoir proces maken een onderscheid tussen strafrecht en civiel recht. Deze twee processen verschillen van elkaar in onder andere regels over het bewijs. Bij civiel recht staan burgers tegenover elkaar en strafrecht gaat over individuen die iets hebben gedaan tegen de Staat, in Nederland vertegenwoordigd door het Openbaar Ministerie. In Engeland is het civiele recht gebaseerd op de balans van kans. Als er gedacht wordt dat iets waarschijnlijker wel is gebeurd dan niet, dan zal het waarschijnlijk wel gebeurd zijn. Bij strafrecht moet er zorgvuldiger omgegaan worden met het bewijs. Men mag na het presenteren van het bewijs niet echt veel twijfelen aan iemands onschuld of schuld. In de meeste Westerse landen geldt de onschuldpresumptie: onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Toch kan er wetenschappelijk vaak niet met zekerheid gezegd worden of iemand schuldig is. In civiel recht worden meestal zaken over persoonlijk materiaal bevochten, bij strafrecht gaat het om iemands schuld of onschuld.

In Engeland en Wales worden de meeste strafzaken in zogenaamde magistrates’ courts gehoord. De minst serieuze delicten worden voor een magistrates’ court gehouden en zelfs de serieuze vergrijpen komen eerst voor een magistrates’ court en gaan vervolgens naar een crown court. Deze twee verschillende systemen hebben een ander dynamiek en de meeste mensen denken dat iemand eerder vrijgesproken wordt door een crown court dan door een magistrates’ court. 90% van de verdachten zegt schuldig te zijn bij een magistrates’ court, in tegenstelling tot 70% bij een crown court. Bij magistrates’ court krijgen alle leden alle stukjes bewijs te horen en kiezen welk bewijs gebruikt zal worden of niet. Of het bewijs nou wel of niet gebruikt mag worden maakt niet zo veel uit. De mensen hebben het al gehoord en hun beslissingen zullen onbewust ook wel het gevolg zijn van de bewijsstukken die niet gebruikt mochten worden. Bij crown courts beslist een rechter welk bewijs naar voren gebracht worden en wat niet. Bij crown courts komt er daardoor ook minder vooroordeel voor.

Wat kan er fout gaan bij de beslissingen over schuld van juryleden? 

Dit boek is geschreven door Engelse auteurs en kijkt vooral naar hoe het gaat in het Verenigd Koninkrijk. Wees ervan bewust dat het volgende stuk dus geldt voor rechtssystemen met een volksjury en dat dit ook meteen is waarom onder andere Nederlandse juristen vaak kritiek hebben op een dergelijk systeem waarbij niet-juristen belangrijke beslissingen nemen in het strafproces. Rechters zijn opgeleid om, tot op zekere hoogte, zonder vooroordelen te kijken naar verdachten, juryleden niet.

Onderzoek heeft uitgewezen dat de aantrekkelijkheid van een verdachte een invloed heeft op de uitspraak. Als een verdachte als aantrekkelijk wordt gezien, dan zal hij/zij eerder onschuldig bevonden worden. De verdachten die schuldig zijn bevonden en aantrekkelijk zijn, zullen minder zware straffen krijgen dan verdachten die dezelfde soort vergrijp hebben gepleegd maar minder aantrekkelijk zijn. Dit wordt ook wel het ‘halo effect’ genoemd en het stelt dat het oordeel over aantrekkelijke mensen meer positief is dan het oordeel over onaantrekkelijke mensen. Dit effect is niet alleen te zien in het strafrecht, maar bijvoorbeeld ook bij sollicitaties waar knappe mensen sneller worden aangenomen en op scholen waar knappe kinderen hogere cijfers krijgen. 

Een onderzoek heeft echter wel aangetoond dat andere factoren dit effect weer teniet kunnen doen, zoals etnische achtergrond, sterkte van bewijs en type misdaad. Bij een gewelddadige verkrachting zal het vooroordeel negatief zijn, ook al is nog niet zeker of de verdachte die verkrachting wel of niet heeft gepleegd. Racisme is ook nog altijd een groot probleem. Dat sterkte van bewijs meespeelt klinkt goed, maar hierbij moet ook in acht genomen worden dat hoe sterk bewijs klinkt meespeelt. Een meer bedreven jurist in de retorica kan een jury makkelijker meekrijgen in zijn verhaal dan iemand anders.  

Er zijn ook andere karakteristieken die ervoor zorgen dat iemand minder snel als schuldig bevonden zal worden. Dit zijn onder andere verdriet en een zichtbare handicap. Mensen die eerder veroordeeld waren en een lagere moraal karakter hebben, zullen juist eerder schuldig bevonden worden. Dit heeft te maken met de gunfactor die iemand heeft; mensen zijn geneigd om voor de 'underdog' te kiezen.

De soorten vragenstijlen die gebruikt zijn tijdens het verhoren van getuigen kunnen de manieren waarop juryleden geloofwaardigheid zien beïnvloeden. Wanneer er moeilijke woorden zijn gebruikt tijdens het verhoren van getuigen, worden de getuigen als minder betrouwbaar gezien. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat juryleden een getuige die er zelfverzekerd uitziet eerder geloven. Er bestaat echter geen verband tussen iemands zelfvertrouwen en zijn/haar accuraatheid: een zelfverzekerde persoon kan ook liegen of minder accuraat zijn dan een persoon met weinig zelfvertrouwen. Een ander onderzoek heeft aangetoond dat, ongeacht de vraagstijl, wie als meest betrouwbaar overkomt wordt bepaald door wanneer zijn getuigenis gepresenteerd wordt: mensen geloven over het algemeen het eerste verhaal dat ze horen. Als dit dus het verhaal van de verdachte is, lijkt hij betrouwbaarder dan als ze eerst de beschuldiging horen. 

Elke getuige moet onderzocht worden door alle partijen die betrokken zijn. Wanneer getuigen verhoord mogen worden, dan zal de tegenpartij er alles aan proberen te doen om de getuige als niet betrouwbaar over te laten komen. Ze kunnen hierbij gebruik maken van leidende vragen. Leidende vragen zijn vragen die op zo’n manier verwoord zijn, dat ze het antwoord waar naar gezocht wordt suggereren. Verhoorders mogen vragen die onwaarheden bevatten gebruiken. Zo kan er meer informatie verkregen worden en kan informatie waarover getwijfeld wordt geverifieerd worden. Leidende vragen hebben vaak gelimiteerde mogelijke antwoorden. Verhoorders proberen zo de keuzes te forceren en hopen dat getuigen hun naar de mond praten. Onderzoek heeft uitgewezen dat leidende vragen er voor kunnen zorgen dat getuigen minder accuraat lijken (terwijl de getuigen wel de waarheid spreken). De snelheid waarmee een verhoorder praat kan de getuigen intimideren en verwarren. Een uitgebreide voorbereiding van de getuigen zorgt er voor dat ze meer accuraat lijken en minder fouten maken met complexe vragen.

Het publiek kan over bepaalde zaken veel te horen krijgen via de media. Veel mensen maken zich daarom ook druk over de toegang van juryleden tot het internet tijdens zaken. Juryleden kunnen bepaalde dingen lezen die niet waar of niet relevant zijn en hierdoor beïnvloed worden. Een jurylid kan niet weten of informatie accuraat is of niet, maar onderzoek heeft uitgewezen dat mensen eerder geloven dat iemand schuldig is als hij/zij ook door de media als schuldig wordt afgeschilderd. Juryleden kunnen tegenwoordig blootgesteld worden aan vreselijke beelden en onderzoek heeft uitgewezen dat juist beelden een sterk effect hadden op juryleden. Het wapen of de verwondingen van het slachtoffer te zien krijgen, zorgt er ook voor dat sneller van de schuld van de verdachte wordt uitgegaan. Ook is uitgewezen dat er een toename van schuldig-bevindingen is wanneer juryleden blootgesteld zijn aan negatieve publiciteit voordat een rechtszaak begint. Een reden voor dit vooroordeel is de informationele sociale invloed. Wij mensen hebben de neiging om te conformeren aan bepaalde informatiebronnen omdat we denken dat de interpretaties van anderen accurater zijn dan onze eigen interpretaties. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat emotionele opwinding voor meer schuldig-bevindingen zorgt. Daarnaast hebben legale instructies soms een averechts effect op juryleden. Juryleden kunnen gevraagd worden om bepaalde informatie niet mee te rekenen bij hun uitspraak, maar zullen het hierdoor misschien juist doen (omdat die informatie geactiveerd is in hun hersens, "niet denken aan de roze olifant").

Wat kan er fout gaan als rechters beslissingen over schuld nemen?

Bij civiele zaken in Engeland en bij inquisitoire processen op het vasteland in Europa nemen rechters en geen juryleden de beslissingen. Rechters proberen onbevooroordeeld te zijn en baseren hun uitspraak op het bewijs en het recht in dat land. Onderzoek wijst echter uit dat dat niet altijd het geval is. Rechters kunnen beïnvloed worden door zogenaamde anchors. Dit zijn algemene uitspraken waarvan men denkt dat ze waar zijn. Deze assumpties kunnen stereotypes zijn. Een voorbeeld hiervan is dat drugsdealers ook altijd dieven zijn. Zulke anchors zijn impliciet. Anchors ondersteunen bepaalde ideeën en komen tot stand door impressies uit de wereld, maar ze zijn niet per se correct. Een anchor binnen onze Nederlandse regelgeving is dat politieagenten nooit liegen wat werk betreft. Dit suggereert dat een bewering van een politieagent al genoeg bewijs is tijdens een rechtszaak. Ook de geloofwaardigheid van een bewering heeft invloed op de uitspraak. Zelfs groepjes bestaande uit rechters of magistraten kunnen vertekende beslissingen nemen. Zo willen groepsleden vaak aan elkaar conformeren en zullen ze het met elkaar eens zijn over de schuld of onschuld van een persoon.

Hoe nemen juryleden precies beslissingen?

In Engeland kunnen psychologen niet direct zien hoe juryleden tot een beslissing komen, want het is verboden voor andere mensen om in de jurykamer te zitten. De gegevens die psychologen weten te verkrijgen zijn geen directe observaties en er wordt vaak gedebatteerd of deze gegevens wel valide zijn. De meeste onderzoekers zijn bezorgd over het feit dat er studenten worden gebruikt bij experimentele studies en dat de studenten dus samenvattingen lezen over de zaken en niet aanwezig zijn bij een echte rechtszaak. Ook weten de studenten dat hun uitspraken en meningen geen ernstige consequenties hebben, zij hebben het leven van een persoon niet in handen. Hypothetische beslissingen zijn anders dan echte beslissingen. De studenten weten dat de toekomst van een persoon niet echt in hun handen is en hun uitspraken zullen daarom misschien minder weloverwogen zijn. Onderzoek heeft verder uitgewezen dat er meer mannen dan vrouwen in de jury zitten en dat er weinig mensen van kleur in de jury zitten. Vrouwen en etnische minderheden worden geminimaliseerd in jury’s. Het systeem waarmee bepaalde mensen opgeroepen kunnen worden of geëxcuseerd worden voor juryplicht kan een invloed hebben op de representativiteit.

Een van de belangrijkste factoren die invloed heeft op de beslissingen van juryleden is het bewijs. Vrouwen zijn ook meer geneigd om iemand schuldig te bevinden door indirect bewijs. De eerste en laatste oordeelvellingen van mannen zijn gelijk, die van vrouwen veranderen echter. Vrouwen kunnen iemand dus eerst als schuldig zien en aan het einde van een rechtsproces niet meer (of andersom). Dit suggereert dat vrouwen meer open staan voor overtuigingen of nog een keer nadenken over de feiten. Ook heeft onderzoek uitgewezen dat witte mensen een groter percentage donkergekleurde mensen schuldig bevinden dan witte of Aziatische verdachten. Daarnaast stellen mannen hogere straffen op dan vrouwen, vooral als het slachtoffer een aantrekkelijke vrouw was. Onderzoek heeft uitgewezen dat moeilijke woorden er voor kunnen zorgen dat juryleden niet meer zo zeker zijn van hun ideeën over schuld en onschuldig. Te veel informatie en moeilijke informatie kunnen voor een hoge cognitieve lading zorgen en hierdoor zullen juryleden door de war raken en de meest logische uitkomst zoeken. Groepsdiscussie zorgt er voor dat de mening van de meerderheid van de groep overgenomen wordt. Dit kan gevaarlijk zijn, want het kan polarisatie veroorzaken. Dat betekent dat een groep extremere beslissingen maakt.

Al met al kan er gezegd worden dat de publiciteit voor een rechtszaak geminimaliseerd moet worden. Juryleden mogen eigenlijk niet dingen lezen op het internet over de verdachte. Zowel de juryleden als rechters moeten in de gaten houden dat er een vooroordeel kan optreden bij het verwerken van de informatie. Het is lastig om uit te vinden hoe juryleden nou echt tot een conclusie komen, omdat psychologen niet bij het beslissingsproces mogen zijn. De aanwezigheid van psychologen zou de beslissingen kunnen beïnvloeden. Zelfs als er camera’s geplaatst zouden worden in de kamer waar de juryleden zitten, zouden ze misschien niet reageren hoe ze zonder camera’s gereageerd zouden hebben. In de toekomst zal er een manier gevonden moeten worden om het daadwerkelijke beslissingsproces van juryleden te onderzoeken.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Er wordt vaak gediscussieerd over de identificatie van een dader. Wanneer er geen forensisch bewijs beschikbaar is (dat is er meestal niet), zoals DNA, dan zal er tijdens een rechtszaak geëvalueerd moeten worden hoe accuraat de identificatie van de ooggetuige is. Onderzoek heeft uitgewezen dat de verkeerde identificatie een grote rol speelt bij 75% van de onterechte vonnissen. Veel mensen die schuldig zijn verklaard, terwijl ze eigenlijk onschuldig waren, zijn vrijgesproken na nieuw DNA bewijs. De geschiedenis wijst uit dat veel ooggetuigen echt zeker zijn van hun zaak, maar blijkbaar kunnen er toch fouten gemaakt worden. Het is echter wel moeilijk om de mogelijkheid op verkeerde identificatie te minimaliseren. Daarnaast moet de identificatie op een goede manier tijdens de rechtszaak worden gebruikt en de limieten van de identificatie die ooggetuigen maken moeten worden herkend.

In dit chapter wordt eerst uiteengezet welke problemen zich bij daderidentificatie door getuigen kunnen voordoen. Vervolgens wordt ingegaan op de verschillende identificatie procedures: de show-up of confrontation en de meer open line-ups. Daarna worden de factoren behandeld die een invloed hebben op de betrouwbaarheid van het geheugen van ooggetuigen. Dit zijn schattingsvariabelen, waarop men geen invloed heeft, en de systeem variabelen, die wel te beïnvloeden zijn. Tenslotte worden de fouten die altijd gemaakt zullen blijven worden, behandeld. Het belang om hier rekening mee te houden wordt benadrukt.

Welke problemen kunnen zich voordoen in identificatie en geheugen?

Om herinnerd te kunnen worden, moet informatie eerst gecodeerd worden door de ooggetuigen op de plaats delict. Een ooggetuige kan zich een bepaald aspect van de gebeurtenis wellicht niet herinneren omdat hij/zij geen aandacht heeft geschonken aan de relevante details en het daarom niet gecodeerd is in het geheugen. De informatie moet opgeslagen worden, zonder dat een deel ervan verloren gaat of veranderd wordt. Het menselijke geheugen is een actief proces van het reconstrueren van een gebeurtenis van incomplete informatie die gecodeerd is in het geheugen. Beschikbare informatie zal gebruikt worden om actief de gebeurtenissen te evalueren. Deze informatie kan de voorkennis van de getuige, verwachtingen en assumpties bevatten. Gaten vullen we in met assumpties over wat er gebeurd zou moeten zijn. De persoon die zich iets probeert te herinneren is zich zelf niet bewust van dit proces en zal geen onderscheid kunnen maken tussen informatie die daadwerkelijk is herinnerd en nieuwe informatie. Verwachtingen worden gehaald uit het geheugen voor alledaagse dingen (dit noemen we scripts) of stereotypes. Wanneer we ons dingen proberen te herinneren, kunnen we ook informatie gebruiken die we hebben gekregen na de gebeurtenis. Deze informatie kunnen getuigen bijvoorbeeld krijgen door de vragen van een inspecteur of door andere getuigen.

Ooggetuigen worden gevraagd om herinneringen over een bepaalde tijd, plaats en uiterlijke kenmerken omhoog te halen. Herinneringen van die dag kunnen door elkaar gehaald worden. Zo heeft de getuige op de dag van de gebeurtenis een Opel gezien en hij/zij kan dan foutief denken dat die auto aanwezig was op de plaats delict. Dit wordt de bron attributie fout genoemd (source attribution error). Het coderen wordt beïnvloed door de mate waarmee aandacht is besteed aan het relatieve ding en de mate van de cognitieve verwerking van het ding. Hoe meer aandacht er aan een ding besteed wordt, hoe meer details er over dit ding herinnerd kunnen worden. De mate waarin iemand zich een gebeurtenis kan herinneren kan afhankelijk zijn van de aanwijzingen die aanwezig zijn tijdens het ophalen van de herinnering. De aanwijzingen die het handigst zijn hierbij, zijn dingen die ook aanwezig waren tijdens de gebeurtenis. Wanneer getuigen gevraagd worden zich het gezicht van de dader te herinneren, dan zijn er visuele herinneren nodig. Het is echter lastig om visuele herinneringen, vooral die van gezichten, op te noemen. Het is namelijk moeilijk om elk gezicht op een unieke manier te beschrijven. Wanneer getuigen zich het gezicht van een dader proberen te herinneren, vertrouwen ze op herkenning. De politie kan enkele verdachten in een rij laten staan en de ooggetuige vragen of hij/zij iemand herkent. Er is wel een negatieve kant hieraan en dat is dat de getuige iemand herkent omdat hij/zij een gezicht ziet dat bekend voorkomt. Het impliciete geheugen zorgt er voor dat een gezicht bekend lijkt, zonder te weten wanneer het gezicht gezien werd.

Welke identificatie procedures zijn er?

De meest simpele identificatie procedure is om de getuige toe te staan om de verdachte of een foto van de verdachte te laten zien en te vragen of het de dader is. Dit wordt een show-up in de Verenigde Staten genoemd en een confrontation in het Verenigd Koninkrijk. Het wordt het vaakst gebruikt op of vlakbij een plaats vlak nadat er een misdaad is gerapporteerd en er niet genoeg rechtvaardiging is om een verdachte te arresteren. Dit wordt ook wel een street identification (straat identificatie) genoemd in het Verenigd Koninkrijk. Het probleem aan deze procedures is dat er niet vast gesteld kan worden of een getuige een vergissing maakt. Deze procedure is erg suggestief, want de getuige zal vast denken dat de persoon die aan hem/haar wordt gelaten zien, de verdachte van de politie is. Hierdoor zal de getuige wellicht eerder geneigd zijn om te denken dat hij/zij de verdachte daadwerkelijk heeft gezien. Een betere procedure is het laten zien van een groep mensen aan de getuige en vragen of hij/zij iemand herkent. De getuige kan wellicht niemand herkennen, de verdachte herkennen of iemand die de misdaad niet heeft gepleegd herkennen. Deze zogenaamde line-ups worden vaak in het VK en de VS gebruikt. Veel van deze line-ups zijn vervangen door video identificatie. Dit is eigenlijk hetzelfde principe, alleen krijgen de getuigen een video van mensen te zien.

Wat zijn schattingsvariabelen?

Schattingsvariabelen zijn factoren die de betrouwbaarheid van het geheugen van ooggetuigen kunnen beïnvloeden en die niet gecontroleerd kunnen worden door het justitiële systeem. In veel landen wordt er rekening gehouden met het feit dat er goede en slechte ooggetuige identificatie gemaakt kan worden. In Engeland is er het zogenaamde Turnball guideline opgesteld. Hierin staat waar juryleden rekening mee moeten houden, met betrekking tot de getuigenissen van getuigen. Ook wordt hierin gezegd dat rechters aan juryleden moeten vertellen dat een overtuigende getuige toch vergissingen kan maken en dat verdachten die dezelfde identificatie maken allemaal ook een vergissing kunnen maken. In de Turnball guidelines staan factoren die invloed zouden kunnen hebben op de oordelen. Zo kan het langer blootgesteld zijn aan de ene persoon ervoor zorgen dat je je hem/haar beter herinnert dan de andere persoon. Uit een studie is gebleken dat getuigen die een persoon 45 seconde mochten bekijken die persoon eerder aanwezen uit een line-up dan een persoon waar ze 12 seconden naar gekeken hebben. Ook het bekijken van mensen onder verschillende lichtsterktes kan ervoor zorgen dat sommige gezichten beter onthouden worden dan anderen. Ook de afstand tot de personen/foto’s zorgt er voor dat sommige gezichten beter onthouden worden dan anderen.

Wanneer een getuige geconfronteerd wordt met een getrokken mes of pistool, dan zal zijn/haar aandacht getrokken worden door het wapen (weapon focus). Hierdoor zal er minder aandacht geschonken worden aan de andere dingen van de scene. Ooggetuigen kunnen daarom het wapen goed beschrijven, maar het gezicht van de dader bijvoorbeeld niet. De aanwezigheid van een wapen kan er ook voor zorgen dat de getuige stress ervaart en hierdoor zijn/haar attentie niet goed kan verdelen. Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen met minder stress een meer accurate identificatie kunnen geven dan mensen met meer stress. Een andere factor die een rol kan spelen is de etniciteit. Ooggetuigen zijn minder accuraat in het herkennen van daders die niet dezelfde etnische achtergrond hebben als zij zelf. Meer ervaring met mensen met een andere etnische achtergrond kan dit effect verminderen. Ook de leeftijd kan een rol spelen in het herkenningsproces. Studies hebben uitgewezen dat oude mensen minder vaak correcte responsen maken in tests van gezichtsherkenning. De identificatie nauwkeurigheid nam af rond het 50^ste levensjaar. Een ander factor die al eerder besproken is, is zelfvertrouwen. Getuigen die zelfvertrouwen uitstralen, komen beter over op juryleden en rechters. Hun accuraatheid hangt echter niet samen met hun zelfvertrouwen. Een grootschalig onderzoek heeft uitgewezen dat de verdachte een grotere kans had op het geïdentificeerd worden als de getuige jonger dan 30 jaar was, de verdachte een witte Europeaan was, de getuige een gedetailleerde omschrijving gaf, een snelle beslissing nam bij de line-up en als de getuige de verdachte langer dan een minuut zag bij de plaats delict. Naarmate de tijd tussen het delicten het identificatieproces meer verstreek, werden er ook minder accurate identificaties gemaakt.

Wat zijn systeem variabelen?

Het justitiële systeem kan invloed uitoefenen op enkele aspecten van identificatie procedures. Deze invloed wordt uitgedrukt in systeem variabelen. De effecten van het presenteren van line-ups in verschillende media en het manipuleren van de rijkheid van verschillende kenmerken is verbazingwekkend genoeg relatief klein. Een mogelijke reden hiervoor is dat gezichten goed waargenomen kunnen worden van een foto met goede kwaliteit. Het extra toevoegen van kleur heeft dus geen of weinig extra voordelen. Live line-ups, video line-ups of foto’s produceren geen substantiële verschillen in de prestatie van identificatie. De video line-up heeft echter wel voordelen. Zo hoeft de getuige bijvoorbeeld niet heel lang te wachten totdat alle personen uit de line-up bij elkaar gebracht zijn en gepresenteerd worden. Bij live line-ups kunnen verdachten afwezig zijn, omdat ze gewoon niet zijn komen opdagen. Video line-ups gaan veel sneller. Meerdere getuigen kunnen in afzonderlijke kamer op hetzelfde tijdstip de videobeelden bekijken. Bij live line-ups moeten getuigen een voor een naar de line-up kijken en dit duurt langer. Video line-ups zijn dus efficiënter. Getuigen moeten goede instructies krijgen. Veel getuigen denken dat een van de personen uit de line-up de dader moet zijn geweest, want de politie moet toch wel een verdachte in de line-up hebben gestopt. Zelfs als ze iemand niet herkennen, dan proberen ze toch wel iemand uit te zoeken omdat ze denken dat de dader er tussen moet zitten. De politie moet daarom zeggen dat de verdachte er wel of niet bij kan zitten. Een getuige mag gerust zeggen dat hij/zij niemand herkent. Dat is beter dan de verkeerde aanwijzen.

Nog een maatregel is om blinde administratie te gebruiken. De persoon die de line-up presenteert aan de getuige, mag bij blinde administratie ook niet weten wie de verdachte is. De identiteit van de verdachte weten kan er voor zorgen dat hij/zij onbewuste hints geeft aan de getuige. Zo kan de persoon als hij/zij weet wie de verdachte is langer kijken naar de foto van de verdachte. Ook kan het eerder gezien hebben van een foto en vervolgens het zien van die persoon bij de line-up er voor zorgen dat er een verkeerde identificatie wordt gemaakt. Door het zien van de foto wordt de persoon herkenbaar bij de line-up en de getuige kan onterecht denken dat hij/zij hem herkent van de plaats delict. Wanneer een gezicht wordt geïdentificeerd door een getuige, dan zullen zij toegewijd raken aan de identificatie en zullen naar alle waarschijnlijkheid het gezicht weer identificeren. In een line-up moeten meerdere personen worden gebruikt. Een goede manier om te kijken of de getuige echt de verdachte herkent, is door mensen in de line-up te gebruiken die op de verdachte lijken.

Waar kan het fout gaan bij de identificatie door getuigen?

Na alle waarschuwingen te hebben gekregen, worden er toch fouten gemaakt in het identificeren van een verdachte. Volgens sommige onderzoekers komt dit door het nemen van een relatieve identificatie in plaats van een absolute identificatie. Een absolute identificatie is als je echt denkt dat de verdachte de persoon is die je hebt gezien tijdens een misdaad. Er zijn echter ook getuigen die kijken naar alle personen in de line-up en de persoon die het meest lijkt op de persoon die ze zagen tijdens de misdaad eruit kiezen. De methode van sequentiële presentatie van line-up is ontworpen om dit te verhelpen. Hierbij worden foto’s of mensen een voor een gepresenteerd en de getuige moet bij elke foto/persoon zeggen of hij/zij de dader was. De getuige krijgt niet te horen hoeveel foto’s er in totaal komen en de persoon die de foto’s presenteert weet ook niet wie de verdachte is. Getuigen krijgen geen tweede kans en mogen niet terug kijken naar een foto. Zo’n presentatie zorgt voor meer conservatieve antwoorden. Een laatste factor waar agenten rekening mee kunnen houden, is dat ze geen positieve feedback op de identificatie moeten geven. Zo moeten ze niet zeggen dat iemand anders ook dezelfde persoon aangewezen had. Dit kan namelijk het vertrouwen van de identificatie vergroten en de getuige zal eerder weer dezelfde persoon aanwijzen.

Tegenwoordig gaan veel landen ook over op het identificeren via bewakingscamerabeelden. Mensen zijn echter wel gauw vatbaar voor misleiding door camerabeelden. Mensen zijn erg goed in het herkennen van bekende individuen. Zo kunnen ze gemakkelijk hun familieleden, vrienden en collega’s herkennen via bewakingsbeelden, zelfs als de beelden een lage kwaliteit hebben. Men is echter wel slecht in het matchen van beelden van een onbekende persoon. Uit onderzoek is gebleken dat mensen behoorlijk wat fouten maken wanneer ze gevraagd wordt om camerabeelden te matchen aan het gezicht van een verdachte. Het identificeren van deze type video’s is erg onbetrouwbaar, tenzij de persoon de verdachte op de beelden kent. Onderzoekers lieten beelden van hoge kwaliteit zien van een aantal personen. Er werden gezichten en lichamen laten zien van verschillende perspectieven en de proefpersonen moesten de beelden matchen met een persoon die in die kamer stond. Een op de vijf getuigen maakte een vergissing onder ideale omstandigheden! Wanneer mensen de kans kregen om met elkaar te praten over de personen die op de beelden te zien waren, waren ze beter in het identificeren van de personen. Betere camerabeelden en vooral automatische gezichtsherkenning in aan elkaar verbonden camera's kunnen helpen om deze menselijke fouten te voorkomen.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Individuen die schuldig zijn bevonden aan het begaan van een misdaad kunnen een straf van de rechtbank verwachten. Er is een overeenkomst tussen de grootte van de misdaad en de zwaarheid van opgelegde straffen. Zware misdaden zullen ook om zware straffen vragen. Het opleggen van straffen kan een expressieve functie hebben: het laat aan de misdadiger de reactie van het publiek op zijn of haar misstap zien. Penologie is de studie van straffen opleggen en hoe het uitgevoerd wordt. Psychologen dragen ook een steentje bij aan het systeem. Er zijn niet heel veel psychologen betrokken bij het straffen van misdadigers, maar penologie is wel steeds groter geworden in de afgelopen paar jaren.

Voor het opleggen van straffen is het nodig dat men weet waarom een misdadiger zich op een bepaalde manier gedragen heeft en dat men probeert te bereiken dat de kansen op gelijksoortige misdaden verkleind worden. Psychologie zou eigenlijk een grotere rol moeten spelen dan nu het geval is. Het handhaven van de wetten zou als toegepaste psychologie gezien kunnen worden.

In dit chapter zullen eerst de mogelijke doelen van straffen uiteengezet worden: retributie, machteloos maken, afschrikking, rehabilitatie en restauratie. Daarna wordt uitgelegd wanneer het straffen zijn impact verliest. Er wordt ook ingegaan op de geschiedenis van hoe er naar straffen gekeken wordt. Tegenwoordig heerst de opvatting van ‘beter voorkomen dan genezen’ bij het straffen. Daarom wordt uitgewerkt hoe misdaad en recidive voorkomen kan worden. Verschillende technieken worden met elkaar vergeleken in efficiëntie.

Wat zijn de doelen van straffen?

Volgens de penologie hebben straffen bepaalde doelen. Deze doelen overlappen elkaar een beetje en de kern van al deze doelen is straffen en laten zien aan de misdadiger dat de samenleving niet blij is met zijn/haar acties. Er is geen definitieve consensus over het onderwerp, maar straffen heeft tegenwoordig vijf functies die hieronder kort besproken worden.

Hoe werkt retributie?

De samenleving reageert op misdadigers door ze te straffen, omdat dat moet. Er is een fundamenteel principe dat verbroken wordt wanneer een individu de wetten breekt van een samenleving. Het kwaad dat veroorzaakt is door deze acties geeft de samenleving het automatische recht om de dader pijn te doen. Retributie is gelijkmaking. Dit idee is al heel oud en kwam voor bij de vroegere joden en christenen. In die tijd correspondeerden straffen aan de misdaad in type en zwaarheid (een oog voor een oog). Dit systeem wordt nog steeds gebruikt in enkele landen. De moderne versie van dit systeem is ontworpen door Immanuel Kant, in de 18^de eeuw. Hij suggereerde dat door het begaan van een misdaad, een misdadiger een oneerlijke voorsprong heeft op de mensen die wel de wetten opvolgen. Bestraffing herstelt een balans tussen de dader en de rest van de samenleving. De dader is de mensen van een samenleving schuldig en moet zijn schuld terug betalen. Aan de ene kant wordt de maatschappij de laatste tijd harder en wordt het rechtssysteem opgeroepen om harder te straffen. Aan de andere kant komen er steeds meer psychologische inzichten die laten zien dat harder straffen vaak ook zorgt voor een hogere recidivekans (crimineel gedrag aanleren in de gevangenis, of wraak willen nemen/het gevoel hebben dat de maatschappij tegen je is).

Hoe werkt machteloos maken?

Machteloos maken duidt aan dat de dader verwijderd wordt van omstandigheden waarin ze misdaden zullen begaan. Hun vrijheid van handelen wordt tegengehouden. Dit wordt meestal gedaan door opsluiten in een gevangenis of andere detentiegebouwen. Hierdoor worden daders uit de samenleving gehaald en kunnen ze geen misdaden begaan. De maatschappij kan daders ook op een andere manier ergens buiten houden. Zo kan de toegang tot een bepaalde wijk verboden worden. Iemand mag bijvoorbeeld niet meer in de wijk komen waar hij/zij misdaden heeft begaan, of niet meer bij een bepaald persoon of bij scholen en andere gebouwen waar veel kinderen zijn. Ook kunnen mensen thuis vastzitten met een enkelband. Het is afhankelijk van het soort misdaad wat hierin het beste werkt. In de vroege geschiedenis zijn individuen die misdaden hebben begaan ook weggestuurd door hun gemeenschap. 

Wat is het utilitair nut van straffen?

Straffen horen crimineel gedrag te veranderen door er negatieve consequenties aan te hechten. Het idee is dat legale sancties een impact zullen hebben op het individu. De afschrikking-theorie stelt dat mensen crimineel gedrag onderdrukken door te denken aan de kosten van het begaan van een misdaad. Er wordt een verschil gemaakt tussen specifieke en generale afschrikking. Specifieke afschrikking betekent dat een persoon waarschijnlijk minder snel een nieuwe misdaad zal begaan als hij gestraft is voor het begaan voor een misdaad. Generale afschrikking heeft een wijder effect. Als de samenleving weet dat misdadigers gestraft worden, dan zullen de mensen van de samenleving minder snel een misdaad begaan. Penologen hebben gemerkt dat de objectieve kenmerken van bestraffen minder belangrijk zijn voor toekomstige overtreders dan de subjectieve en perceptuele kenmerken. Objectieve kenmerken zijn de kenmerken die genoteerd zijn door de politie of door statistici die voor de overheid werken. Zij letten bijvoorbeeld op de hoeveelheid arrestaties voor verschillende types misdaad. Subjectieve kenmerken zijn belangrijk voor het individu en het individu heeft wellicht niet veel informatie over de statistiek van criminaliteit, maar wel veel over andere mensen die ze kennen die gearresteerd zijn/waren of ontsnapt zijn aan een arrestatie. Beslissingen zullen eerder gebaseerd zijn op persoonlijke kennis dan op kennis uit een officiële database.

Hoe werkt rehabilitatie?

De voorgaande drie dingen die net genoemd zijn, zorgen ook voor een ander effect: rehabilitatie. Een persoon herkent dat de samenleving zijn/haar acties niet prettig vond en dit zorgt er samen met de straf voor dat een persoon zich wil hervormen en wegblijven van criminele handelingen. Sommige penologen geloven dat rehabilitatie bereikt wordt door retributie effecten. Andere penologen denken dat de straf die een rechtbank oplegt procedures moet bevatten die expliciet bedoeld zijn om rehabilitatie te ondersteunen. Dit kunnen bijvoorbeeld verschillende vormen van psychotherapie zijn of beroepstraining. Dit zorgt ervoor dat het individu niet nog meer gestigmatiseerd zal worden en dat hij/zij niet nog meer vervreemd van de samenleving zal worden. De kansen van het individu om een ‘brave’ burger te worden zullen ook toenemen. Sommige individuele verschillen zijn geassocieerd met risico’s van herhaalde betrokkenheid met misdaad. Deze risico’s komen niet door persoonlijkheidstrekken, maar door andere variabelen. Deze zijn onder andere patronen van criminele associaties, een neiging om impulsief te zijn, antisociale attitudes, slechte emotionele zelfregulatie en tekortkomingen in sociale en cognitieve vaardigheden. Als men hiermee geholpen kan worden, dan is de kant op verdere overtredingen kleiner.

Hoe werkt restauratie?

Relatief recent is het idee ontstaan dat men moet proberen om de relatie tussen dader en slachtoffer te herstellen. De dader moet directe reparaties doen waar het kan. Ook moet de dader inzien dat hij verkeerd zat en zijn excuses aanbieden aan het slachtoffer. Uit een onderzoek blijkt dat slachtoffers meer tevreden zijn met het herstelwerk dan met de overige meer bestraffende maatregelen. Dat deze restauratie tegenwoordig een belangrijk doel van straffen is geworden, hangt samen met het perspectief dat sowieso meer in de richting van het slachtoffer is verplaatst.

Wanneer heeft straffen geen impact meer?

Sommige studies laten zien dat het niet de angst voor straffen is dat mensen weerhoudt van het plegen van een misdaad. Zo is er een onderzoek gedaan naar de relatie tussen de zwaarte van straffen en de hoeveelheid misdaad in de Verenigde Staten. In Texas zijn de meeste ter dood veroordelingen, maar hier is niet minder moord dan elders.

De meeste recente onderzoeken lijken te suggereren dat het voorkomen van recidive en genoegdoening van het slachtoffer uiteindelijk het beste werken om misdaad te voorkomen. Het doel moet dus minder op bestraffing van wat gebeurd is komen te liggen en meer op voorkomen wat er nog zou kunnen gebeuren.

Veel opbouwende sancties die misdadigers helpen gezond (niet-crimineel) mee te doen met de samenleving, worden positief beoordeeld. Toch is uit een onderzoek van Lloyd, Mair en Hough gebleken dat veel maatregelen slechts een tijdelijk positief effect hebben. Recidive in de komende twee jaar wordt meer voorkomen met bijvoorbeeld gemeensschapsstraffen dan gevangenisstraffen, maar na die twee jaar is de kans op recidive weer gelijk. 

Mensen houden zich ook aan de regels omdat ze bepaalde persoonlijke waarden hebben en omdat ze denken dat regels en wetten gepast zijn. Als de wet goed en rationeel is, dan zullen veel mensen zich er aan willen houden. Wanneer mensen het niet eens zijn met bepaalde wetten of wanneer ze hun ervaring als onjuist zagen, dan zullen ze minder hun best doen om zich aan de wetten te houden. Dit is waarom het belangrijk is dat de wet democratisch bepaald is en duidelijk is, en dat verdachten en misdadigers goed worden bijgestaan.

Hoe kan de kans op misdaad verkleind worden?

Tertiaire preventie probeert systematisch om misdaad en recidive te verminderen door te werken met veroordeelde misdadigers. Er zijn vrij veel meta-analyses geweest over tertiaire preventie. De meeste meta-analyses komen uit Noord-Amerika en de meerderheid kijkt naar mannelijke misdadigers. Dat is niet zo gek, want de meeste misdaden worden door mannen gepleegd. Ook richten de meeste studies zich op interventies met adolescenten of jongvolwassenen. Veel studies hebben gekeken naar de impact van verschillende interventiemethodes. Reviews hebben gekeken naar educatieve programma’s, naar de impact van speciaal ontworpen sociotherapeutische gevangenis regimes in Duitsland en met de effecten van therapeutische gemeenschappen. Er zijn nog andere methodes die behandeld zijn in de meta-analyses. Bij meta-analyses is de belangrijkste uitkomst de effect grootte. Er zijn verschillende manieren om de effect grootte te berekenen. Uit de meta-analyses kwam naar voren dat psychosociale interventies op crimineel recidive vrij positief zijn en op afschrikwekkende sancties zijn negatief.

Tegenwoordig is er een consensus dat het mogelijk is om effect groottes te maximaliseren door het combineren van een aantal elementen in misdaadprogramma’s. Effectieve interventies bezitten een aantal kenmerken en dit noemden sommige onderzoekers ‘principes van mensen service’. Dit werd later geformuleerd tot het zogenaamde risk-need-responsivity (RNR) model. Dit model is een rehabilitatiemodel dat probeert de predisposities om weer een misdaad te begaan van misdadigers te reduceren door het versterken, reduceren of controleren van persoonlijkheid en/of situationele variabelen. Volgens onderzoek werkt dit model goed. Voor jonge misdadigers die serieuze overvallen hebben gepleegd, is een interventieprogramma nodig dat langer dan zes maanden duurt, met minimaal twee contactmomenten per week. In de volgende twee chapters zal meer ingegaan worden op de methodes die gebruikt worden bij verschillende type overtreders.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In de voorgaande chapters is uitgewerkt hoe misdadigers ontdekt moeten worden, gestraft moeten worden, begeleid moeten worden en geholpen moeten worden. Vanaf dit chapter wordt ingegaan op ‘bijzondere’ misdadigers. In dit chapter wordt afgetrapt met de gevaarlijke misdadigers. Eerst wordt uitgelegd welke misdadigers gezien worden als gevaarlijk en in welke typen hun geweld kan vallen. Hiervoor wordt ook het verschil tussen instrumenteel en expressief geweld uitgewerkt.

Dan wordt een raamwerk van behandelingen van gevaarlijke misdadigers, aan de hand van theoretische benaderingen van Polaschek en Collie, geschetst. De behandelprogramma’s die hieruit zijn ontwikkeld worden uitgelegd. Deze behandelprogramma’s worden onderscheiden in verschillende typen: woedebeheersing, ontwikkeling van cognitieve vaardigheden, interpersoonlijke geweldprogramma’s of multimodale benaderingen. Deze programma’s worden uitgelegd en er wordt dieper ingegaan op cognitieve gedragstherapie, terugval interventie, RNR-behandeling en het good lives model. Tenslotte wordt aangekaart welke uitdagingen er nog zijn in het omgaan met gevaarlijke misdadigers.

Wie zijn gevaarlijke misdadigers?

Individuen die veroordeeld zijn voor gewelddadige misdaden maken een groot deel uit van de gevangenispopulatie. Geweld kan vele vormen aannemen en er is onderling veel verschil tussen misdadigers die veroordeeld zijn voor gewelddadig gedrag. Er zijn ook verschillende dingen die het gewelddadige gedrag veroorzaakt zouden kunnen hebben. Gewelddadige misdadigers zijn mensen die hun partners hebben mishandeld, betrokken waren in een gewelddadig gevecht of iemand vermoord hebben. Er is een relatief kleine groep van gewelddadige overtreders die als volhardend gezien kunnen worden. Deze mannen (want het zijn bijna altijd mannen) hebben vaker en meer intensieve geweldplegingen dan anderen gepleegd en hebben daarnaast vaak ook meerdere niet-gewelddadige misdaden gepleegd. Bij de risicobeoordelingstests wordt in deze individuen een hoog risico op meer (gewelddadige) misdaad gezien. Deze personen moeten een goede behandeling krijgen, anders zullen ze hoogstwaarschijnlijk misdaden blijven plegen.

Welke typen geweld en gevaarlijke misdadigers zijn er?

Hier worden de verschillende vormen van geweld besproken. Geweld is instrumenteel of expressief. Instrumenteel geweld wordt gezien als doel-georiënteerd, opzettelijk, gecontroleerd en on-emotioneel. Expressief geweld kan gezien worden als reactief, kwaad, impulsief en emotioneel. Expressief geweld vindt vaak plaats als een individu een onprettige emotionele interne staat probeert te reduceren. Dit zijn de verschillende typen geweld:

• Intiem partnergeweld is een vorm van geweld die vaak expressief is. Dit onderwerp is eerder behandeld en zal hier niet uitgebreid besproken worden. Intiem partnergeweld omvat fysieke agressie, maar ook emotionele agressie (vloeken, schreeuwen en beledigen).

• Moord is een andere, zeer heftige vorm van geweld. Veel mensen denken dat moordenaars weer een moord zullen plegen als ze op vrije voeten komen, maar dit is niet vaak het geval. Moordenaars plegen zelfs niet vaak andere vergrijpen wanneer ze vrij komen. Ongeveer 2% van de individuen die vast hadden gezeten voor moord, werd opnieuw opgepakt voor een gewelddadige misdaad (geen moord). Wel kan moord zowel instrumenteel als expressief zijn (hoewel in Nederland een niet-geplande doding doodslag wordt genoemd en geen moord). 

• Seksuele misdaden zijn ook vormen van geweld. Onder seksuele misdaden vallen het aanraken van een persoon tegen zijn/haar wil in, het tonen van geslachtsorganen en seksueel gedrag vertonen aan iemand die niet volwassen is of niet in staat is om toestemming te geven. Ook het hebben van bepaalde afbeeldingen van jonge kinderen is een seksuele misdaad. Het ligt aan het soort seksuele misdaad of het meer valt onder instrumenteel geweld of expressief geweld.

• Verkrachting is een nog verdergaande vorm van een seksuele misdaad. Verkrachters kunnen onderverdeeld worden in een aantal groepen. Zo is er de opportunistische verkrachter, die impulsief handelt en wanneer de situatie daar is toeslaat. Deze verkrachter ziet gedwongen seks niet als moreel verkeerd. De tweede soort verkrachter is de niet-sadistische seksuele verkrachter. Deze hebben een hoge seksuele fantasie en verkeerde opvattingen over vrouwen en seks. Daarnaast is er de wraakzuchtige verkrachter die vrouwen als een vijand ziet. Het gedrag van deze verkrachter is er op gericht om het slachtoffer te degraderen en belachelijk te maken. Deze verkrachters zijn helemaal niet bezig met seksuele fantasieën. Het geweld van deze verkrachter kan zo ernstig zijn, dat het kan resulteren in moord. De laatste soort verkrachter is de pervasieve boze verkrachter. Deze verkrachter wordt gemotiveerd door woede uit allerlei aspecten van zijn leven. Deze mannen hebben een lange geschiedenis van antisociaal gedrag en verkrachting is een manier van expressie van hun gedrag.

• Een ander vorm van geweld die twee typen omvat, is het plegen van seksueel gemotiveerde moorden. Mensen zouden dit kunnen doen omdat ze sadistisch zijn en sadistische fantasieën hebben over het vermoorden van iemand tijdens seks. Ook verkrachten sommige mensen iemand en willen ze hen daarom vermoorden. Ze zijn bang dat de slachtoffers naar de politie stappen om te vertellen dat ze verkracht zijn en ze moeten daarom dus dood. Soms worden seksuele partners vermoord omdat de dader veel opgekropte spanning had die veroorzaakt was door een andere persoon of situatie die niks met het slachtoffer te maken had.

Wat is het raamwerk van behandelingen van gevaarlijke misdadigers?

Polaschek en Collie hebben de behandeling van gewelddadige misdadigers gescheiden op de basis van hun theoretische benaderingen. Behandelprogramma’s kunnen onderscheiden worden op basis van woedebeheersing, ontwikkeling van cognitieve vaardigheden, interpersoonlijke geweldprogramma’s of multimodale benaderingen. Woedebeheersing en cognitieve vaardigheden behandelprogramma’s zijn korter en minder intens (normaal gesproken minder dan 150 uur) dan de anderen. Ze zijn gebaseerd op de aanname dat één factor (antisociaal denken of woede) de oorzaak is voor gewelddadig gedrag. Multimodale programma’s zijn meer intens (meer dan 300 uur) dan andere benaderingen. Ze gaan er van uit dat veel factoren betrokken zijn bij de oorzaak en behoud van gewelddadig gedrag en ze kijken naar een groot aantal psychologische factoren en gedragsfactoren (sociale vaardigheden, denkpatronen en alcohol/drugsgebruik). De verschillende behandelprogramma’s worden hieronder kort besproken:

• Woedebeheersing. Woedebeheersing programma’s worden vaak gebruikt. Deze programma’s worden vaak in groepen gegeven en zijn vaak van korte duur (tien tot twintig uur sessies). Deze programma’s zijn er op gericht om de misdadigers bewust te maken van hun woede en de dingen die hun woede veroorzaken en ze krijgen vervolgens vaardigheden, zoals sociale training en relaxatie training. Deze benadering neemt aan dat geweld veroorzaakt wordt door woede.

• Cognitieve vaardigheidsprogramma’s. Deze programma’s zijn gebaseerd op het beeld dat gewelddadige overtredingen veroorzaakt zijn door antisociale cognities en ze zijn gericht op het helpen van misdadigers om hun gedachtepatroon te herkennen en nieuwe manieren van denken te leren. Deze programma’s worden in groepen gegeven en zijn kort, maar wel langer dan woedebeheersing programma’s. Veel onderzoekers denken wel dat cognitieve vaardighedenprogramma’s niet echt succesvol zijn voor misdadigers met een hoog risico op misdadig en gewelddadig gedrag.

• Intiem partnergeweld (IPV) programma’s. Deze programma’s zijn ontworpen rondom feministische theorieën over waarom intiem partnergeweld gebeurd. Ze richten zich daarom op macht en controle in intieme relaties en communicatie en stress management technieken. Deze benadering wordt door critici als te beperkt gezien, omdat er ook vrouwen intiem partnergeweld tegen mannen plegen. Het lijkt dus niet aannemelijk dat een machtige maatschappelijke positie leidt tot intiem partnergeweld. 

• Multimodale programma’s. De meer recentere multimodale programma’s hebben een grotere intensiteit en richten zich op veel meer issues dan woedebeheersing en cognitieve vaardigheden programma’s. Deze programma’s zijn in het bijzonder geschikt voor mannen die een geschiedenis van serieus gewelddadige gedrag hebben en die gezien worden als individuen met een hoog risico. De duur van deze programma’s is minimaal twaalf maanden en het wordt in groepsvorm gegeven en daarnaast kunnen er ook individuele sessies plaats vinden als dat nodig is. De theorie achter deze programma’s is dat geweld veroorzaakt kan zijn door verschillende dingen en al deze dingen moeten dus behandeld worden tijdens de behandeling.

Voor het plannen van een behandelprogramma moet een onderzoeker weten wat de functie van het geweld was en de oorzaken van het geweld waren. Daarnaast moet de onderzoeker ook nadenken over hoe de misdadiger voorbereid en gemotiveerd moet worden om mee te doen aan het programma. Uit onderzoek is immers gebleken dat de programma's weinig nut hebben als iemand er zelf niet achterstaat. De programma's die hieronder worden uitgewerkt, zijn vooral gericht op seksueel geweld. 

Wat is cognitieve gedragstherapie?

De behandeling van seksmisdadigers met cognitieve gedragstherapie richt zich voornamelijk op het behandelen van individuen die kinderen misbruiken. Er wordt soms voor verkrachters (van volwassen slachtoffers) een vergelijkbare behandeling gebruikt, maar er is nog niet veel bewijs om deze praktijk te ondersteunen. Seksmisdadigers krijgen voornamelijk cognitieve gedragsbehandelingen. Het cognitieve aspect richt zich op de opvattingen die deze misdadigers hebben en ook op de stemmingen die de kans op het begaan van overtredingen vergroten. Cognitieve gedragstherapie probeert de individuen op andere manieren te laten denken over gebeurtenissen, ze te laten zien welke patronen samen hangen met seksueel gedrag en gebruikt verscheidene methodes om het individu deze gedachtepatronen te laten revalueren. Deze methode maakt gebruik van leertheorie, gedragsmodellen en vaardigheden training. Uit onderzoek blijkt dat deze methode efficiënt is.

Wat is terugval interventie? 

Vaak wordt ook een terugval interventie gekoppeld aan cognitieve gedragstherapie. Dit is een zelfmanagement techniek die individuen helpt met het omgaan van de problemen van terugval. Deze techniek probeert cliënten te helpen de controle over hun seksuele afwijking (voorkeur voor kinderen of gewelddadige seks) te behouden. Er is echter wel wat kritiek op deze techniek, omdat de techniek suggereert dat iedereen dezelfde wegen volgt tot het begaan van een misdaad en dat is niet zo. Iedere misdadiger heeft andere motivaties voor zijn daden en zit anders in elkaar. Ook heeft het een negatieve focus en misdadigers moeten veel situaties uit de weg gaan om de risico’s te minimaliseren en het maakt deze techniek dus minder aantrekkelijk voor misdadigers. Hierdoor kan de motivatie verdwijnen.

Wat is behandeling gericht op risico, benodigdheid en responsiviteit?

De principes van risico, benodigdheden en responsiviteit zijn al in een eerder chapter behandeld. Kort samengevat kan gezegd worden dat er gekeken moet worden of een individu een hoog risico level of laag risico level heeft en wat voor psychologische problemen iemand heeft. Dan moet behandeld worden op een manier die past bij het individu en zijn achtergrond.

Het risico level inschatten wordt met behulp van een risicobeoordelingstechniek achterhaald. De variabelen die samenhangen met seksmisdadigers kunnen in vier domeinen opgedeeld worden:

1. Seksuele interesses, zoals anti-sociale voorkeuren.

2. Verdraaide opvattingen, zoals vrouwen als minderwaardig zien. 

3. Sociaal-affectief functioneren, zoals communicatie en emotieverwerking. 

4. Zelfmanagement, de mate van controle over de andere 3 vlakken.

Problemen in deze vier domeinen zijn gerelateerd aan terugval. De behandeling die zich hierop richt lijkt te werken, maar sommige onderzoekers vinden het geen goede behandeling omdat het zich alleen richt op seksuele factoren en niet kijkt naar de andere problemen van het individu.

Wat is het good lives model?

Het good lives model is opgericht om de kritiek op de behandeling aan te pakken. Het good lives model is een rehabilitatietheorie die probeert dynamische risicofactoren te verminderen door de misdadiger interne en externe middelen te geven om belangrijke persoonlijke doelen te bereiken. Er is echter niet veel empirisch bewijs voor de effectiviteit van het model. Moderne theorieën over seksmisdadigers proberen biologische, sociale en psychologische oorzaken te integreren. Behandelmethoden zijn nog niet zo ver, want zij gebruiken vrijwel alleen maar de psychologische benadering.

Welke uitdagingen zijn er nog binnen de behandeling van gevaarlijke misdadigers?

Er is te weinig empirisch bewijs om conclusies te trekken over de effectiviteit van behandelingen voor gewelddadige misdadigers. Iedereen ziet wel in dat het heel belangrijk is dat deze groep individuen een behandeling krijgt. Daarom krijgen gevaarlijke individuen een algemeen behandelprogramma zoals eerder uitgewerkt in het boek of ze krijgen specifieke, intensieve behandelprogramma’s. Onderzoek naar de effectiviteit van behandelprogramma’s voor gevaarlijke misdadigers spreekt elkaar tegen. Sommige studies menen dat bepaalde programma’s wel goed werken, andere studies menen van niet. De beste behandelmethode die naar voren komt voor gevaarlijke individuen is cognitieve gedragstherapie.

Een ander probleem is dat psychopaten niet echt positief reageren op traditionele behandelprogramma’s en voor deze individuen zouden specifieke programma’s gebruikt moeten worden. Sommige onderzoekers beweerden zelfs dat psychopaten erger worden door behandelprogramma’s en dat de kans op terugval heel groot is.

Weer andere problemen zijn dat de dader vaak niet erg gemotiveerd is om mee te doen aan het programma. Sommige individuen willen niet mee doen omdat ze leerproblemen hebben, communicatie problemen of een therapeut willen die dezelfde culturele achtergrond heeft als zij hebben. Psychologen moeten hun best doen om deze punten aan te pakken, want het is natuurlijk belangrijk om gevaarlijke individuen te behandelen. Ook moeten therapeuten goed kijken naar de factoren van een groep. Het groepsklimaat moet goed zijn, want individuen moeten niet agressief worden en elkaar aanvallen. De beste groepen zijn goed georganiseerd en hebben groepsnormen. De behandelcontext moet daarnaast goed zijn. Sommige onderzoekers zijn bang dat behandelingen in een gevangenis minder goed zijn dan behandelingen in een ander gebouw. Dit komt doordat gevangenisregels en codes andere principes respecteren dan de principes die behandelprogramma’s promoten. Ook vertrouwen veel misdadigers het gevangenispersoneel niet en dit wantrouwen kan ook overspringen op de therapeut. Zowel de misdadigers als het gevangenispersoneel moeten betere educatie krijgen over behandelprogramma’s zodat bepaalde stigma's, onzekerheden en vooroordelen uit de weg worden geruimd.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Dit chapter richt zich op misdadigers met intellectuele beperkingen. Eerst wordt de term intellectuele beperking uitgelegd. Dan wordt een antwoord gegeven op de vraag of een intellectuele beperking het risico op misdaad kan vergroten of niet. Hierover zijn de onderzoeken wel wisselend. Daarna wordt uiteengezet hoe misdadigers getest kunnen worden op intellectuele beperkingen. Omdat mensen met een intellectuele beperking kwetsbaarder zijn dan anderen, moet hier voorzichtig mee worden omgegaan. Dit geldt ook voor de behandeling van misdadigers met een intellectuele beperking. Hiervoor worden in dit chapter tips gegeven.

Aan het eind van dit chapter wordt de intellectuele beperking iets losgelaten en wordt gekeken naar autisme. Er is namelijk veel overlap tussen misdadigers met een intellectuele beperking en misdadigers met autisme. Het onderzoek over de invloed van autisme op het risico op misdaad, is ook niet eensgezind, maar de voorzichtige conclusie is dat autisme het risico op misdaad niet vergroot, maar wel invloed heeft op de vorm van misdadig gedrag.

Wie hebben een intellectuele beperking?

De term intellectuele beperkingen wordt gegeven aan mensen voor wie alle drie de volgende voorwaarden gelden:

1. Het IQ is lager dan 70.

2. In minimaal twee gebieden van adaptief gedrag zijn tekortkomingen. Adaptief gedrag bestaat uit de vaardigheden die nodig zijn voor het uitvoeren van dagelijkse handelingen die horen bij het persoonlijk en sociaal functioneren van iemand.  

3. De tekortkomingen moeten al zijn begonnen voordat iemand volwassen was.

Omdat van alle drie deze voorwaarden sprake moet zijn, kan het lastig zijn om vast te stellen of iemand een intellectuele beperking heeft. Het kan bijvoorbeeld lastig te achterhalen zijn hoe iemand als kind functioneerde. Ook is het soms logistiek moeilijk om iemand zijn IQ te testen.

Kan een intellectuele beperking het risico op misdaad vergroten?

De prevalentie van misdadigers met intellectuele beperkingen is lastig om te bestuderen. Screeninginstrumenten vinden hogere aantallen dan psychometrische beoordeling omdat screeninginstrumenten ontworpen zijn om over-inclusief te zijn. Dit betekent dat er meer valse positieven zijn, om niemand over het hoofd te zien. De criteria die gebruikt worden spelen ook een rol, want sommige studies nemen individuen die borderline hebben met een IQ tussen de 70 en 80 mee bij de studie naar misdadigers met intellectuele beperkingen en andere studies doen dat niet. Een onderzoek liet zien dat de prevalentie van misdadigers met intellectuele beperkingen met een IQ lager dan 70 10% was en dat als individuen met borderline ook mee werden genomen, de prevalentie 30% was. Dat is toch wel een behoorlijk verschil. Ook zijn er veel grote methodologische verschillen tussen studies die ervoor zorgen dat de conclusies over de prevalentie verschillen. De methodes van de beoordeling, de locatie van de steekproef en de grootte van de steekproef spelen een grote rol bij de verschillen die te vinden zijn tussen studies. Deze methodologische verschillen zorgen er ook voor dat er verschillende karakteristieken gevonden zijn van misdadigers met een intellectuele beperking in studies.

Het is dus lastig vast te stellen hoe groot het percentage misdadigers met een intellectuele beperking is. Wel is er door Hodgins onderzoek gedaan naar het risico op misdadig gedrag door mensen met een intellectuele beperking. Hieruit is gebleken dat dit risico hoger is dan voor mensen zonder intellectuele beperking. Er is wel veel kritiek op dit onderzoek omdat de steekproef niet representatief geweest zou zijn en er geen rekening gehouden is met verschillende soorten overtredingen. Verkeersovertredingen vielen hier namelijk ook onder, terwijl er een groot verschil zit tussen een overtreding en een misdaad. 

Hoe kunnen misdadigers op intellectuele beperkingen getest worden?

Het is voor de verdere behandeling van een misdadiger belangrijk om een intellectuele beperking vast te stellen of uit te sluiten. Het beoordelingsproces moet begrepen worden door de cliënten die getest worden. Dit spreekt voor de normale persoon voor zich, maar mensen met een intellectuele beperking hebben tekortkomingen in taalvaardigheden en begrip. Alle beoordelingen moeten daarom in een simpele taal en met simpele concepten gedaan worden. Dit wordt echter niet altijd gedaan. Al het materiaal moet worden voorgelezen en uitgelegd aan de individuen en er moet constant gecontroleerd worden of alles nog duidelijk is door bijvoorbeeld iets in andere woorden te laten herhalen. De consequenties hiervan zijn dat de beoordeling een stuk langer duurt. De persoon die de beoordeling aflegt zal namelijk alles mondeling moeten doen en alle antwoorden moeten aanhoren. De beoordeling zal op deze manier veel tijd vergen maar de integriteit van het proces mag niet verminderd worden door deze aanpassingen.

Onderzoek naar misdadigers met intellectuele beperkingen heeft aangetoond dat woede en agressie de meest voorkomende problemen zijn. Er zijn verschillende schrijvers die een beoordeling hebben ontwikkeld voor dit probleem. Sommige beoordelingsschalen geven informatie over de frequentie en zwaarheid van agressie en anderen kijken naar de vaardigheden die mensen met intellectuele beperkingen gebruiken om woede in specifieke situaties te managen. Sommige behandelingen raden aan om tot tien te tellen, ontspanningstechnieken te gebruiken, hulp te vragen, rustig weg te lopen, assertief te handelen, afleidingsactiviteiten te gebruiken of cognitieve herkadering toe te passen. Tot tien tellen en ontspanningstechnieken worden het vaakst als advies gegeven, maar deze twee technieken werden het minst vaak gebruikt door misdadigers. De meeste beoordelingsmethodes die gebruikt worden blijken efficiënt te zijn.

Ook zijn er beoordelingstests voor seksmisdadigers met intellectuele beperkingen. De Social Sexual Knowledge and Attitudes Tool (SSKAT) kijkt naar kennis en attitudes op verschillende gebieden die gerelateerd zijn aan sociale en seksuele relaties. Zo wordt er bijvoorbeeld gekeken naar romantische relaties, seksuele relaties, adolescente ontwikkeling, voorbehoedsmiddelen, soa’s en seksuele gezondheid. Seksuele kennis is erg belangrijk, want dat is een factor die het verschil kan maken tussen twee groepen seksuele misdadigers met intellectuele beperkingen. De seksuele misdadigers met intellectuele beperkingen die vaak seksuele handelingen uit hebben gevoerd met kinderen weten over het algemeen veel meer van seks af dan individuen met intellectuele beperkingen die in het openbaar gemasturbeerd hebben en bloot in het openbaar verschenen zijn. Deze tweede groep is de groep van naïeve overtreders. Cognitieve vertekeningen zijn belangrijke factoren die leiden tot seksuele misdaden en deze worden dan ook meegenomen in de beoordeling. Er zijn een aantal beoordelingen ontwikkeld voor seksuele misdadigers, maar de taal is moeilijk voor mensen met intellectuele beperkingen. Tegenwoordig zijn er wel beoordelingen voor seksmisdadigers met intellectuele beperkingen en de meest gebruikte is de Questionnaire on Attitudes Consistent with Sexual Offending (QACSO). De QACSO bevat een aantal schalen die attitudes over vrouwen, verkrachting, daten, exhibitie, stalken, kinderen en homoseksuele mishandeling evalueren.

Er zijn weinig studies die gaan over de beoordeling en behandeling van vuurstichters met intellectuele beperkingen. Een van de weinige beoordelingstechnieken is de Pathological Fire-Setters Interview (PFSI). Dit is een gestructureerd interview met informatie van patiënten documenten, observaties van stafleden en patiënt en informant beoordeling. Er werd informatie verkregen over de demografische, persoonlijke, misdaad en familie details. Ook werd er informatie gevonden over persoonlijke, situationele omstandigheden van het misdrijf (vuur starten). De antecedenten, motieven en consequenties van het vuur stichten werden ook behandeld. Andere beoordelingstechnieken kijken naar wat zij denken dat de factoren voor het stichten van een brand zijn: populariteit bij leeftijdsgenoten, een manier om spanning te ervaren, een manier om verdriet te uiten, retributie, een manier om angst te verminderen en mentale ziektes. Uit een onderzoek is gebleken dat vuurstichters met intellectuele beperkingen voornamelijk vuur stichten omdat ze boos zijn, zich genegeerd voelen of zich depressief voelen.

Hoe moeten misdadigers met intellectuele beperkingen behandeld worden?

De meeste rehabilitatieprogramma’s zijn gericht op de verbetering van cognitieve vaardigheden en sociale probleemoplossingen. Cognitieve vaardighedenprogramma’s zijn er op gericht om alternatieve, pro-sociale manieren aan te leren om situaties te benaderen. Deze alternatieve denkstijlen zorgen er voor dat het individu in staat is om het denken dat voor zijn criminaliteit zorgt om te zetten in iets positiefs. Uit onderzoek is gebleken dat programma’s die gericht zijn op de denkstijl een significante reductie opleveren van recidive (7 tot 33% minder recidive). Individuen met intellectuele beperkingen hebben juist tekortkomingen in het sociaal probleemoplossend vermogen en zulke programma’s zijn ook voor hen ontwikkeld. Uit onderzoek blijkt dat deze speciale programma’s er voor zorgen dat misdadigers met intellectuele beperkingen zich positiever voelden over interpersoonlijke problemen, minder impulsief werden en minder negerend in sociale situaties werden.

Voor woede en geweld worden gedragsinterventies het meest toegepast. Een voorwaarde voor gedragsinterventies is dat deze georganiseerd moeten worden op een consistente en betrouwbare manier. Ook moeten ze plaatsvinden in een gecontroleerde institutionele omgeving en dat is vaak heel lastig. Woedebeheersing wordt ook als een goede vorm van behandeling gezien voor deze groep mensen. Vooral woedebehandelingen die in groepsvorm worden gegeven en die psycho-educatie, rollenspellen, opwinding reductie, probleemoplossing en stressvermindering bevatten worden als goed gezien. Er zijn veel verschillende behandelingen voor seksmisdadigers, maar de meest significante ontwikkeling in dat veld is gebaseerd op cognitieve gedragstherapie.

Een van de eerste interventies voor seksmisdadigers met intellectuele beperkingen was een probleem-oplossende interventie en hierin waren een aantal riskante situaties voorgesteld waarin misdadigers een veilige oplossing voor zichzelf en potentiële slachtoffers moesten verzinnen. Veel misdadigers leerden hierdoor beter te communiceren. Er zijn veel positieve resultaten gevonden van cognitieve gedragstherapie voor individuen met intellectuele beperkingen. De meeste studies rapporteren dat er maar enkele mensen weer de fout in zijn gegaan. Het overgrote deel is op het rechte pad gebleven. Sommige studies moeten echter wel rekening houden met de situatie van de misdadiger, wat nog te weinig wordt gedaan. In een studie werd er namelijk gekeken naar individuen die 24 uur per dag en zeven dagen in de week supervisie kregen. Uit het onderzoek kwam naar voren dat deze misdadigers niet weer de fout in ging. Dit lag echter misschien niet aan de behandeling die ze kregen, maar aan het feit dat ze de hele tijd gezien werden. De effecten van een behandeling zouden eigenlijk geëvalueerd moeten worden zonder grote variabelen zoals supervisie en escort. In een uitgebreide studie van Lindsay en collega’s werd er gekeken naar seksmisdadigers met intellectuele beperkingen die toegang hadden tot de samenleving en in een bepaalde samenlevingssetting leefden, zoals een familie huis, een flat of een groepshuis. Deze personen hadden onbeperkt toegang tot het gemeenschap (ze werden niet gesuperviseerd) en de onderzoekers zagen dat 23,5% terugviel in seksuele misdaden. Het onderzoek werd nog meer uitgebreid en na 20 jaar werd er gekeken hoeveel mensen er teruggevallen waren in hun oude, slechte gewoontes. Hieruit bleek dat de reductie in recidive 95% was. Dit is een zeer mooi resultaat uit een zeer significante studie met goede effect groottes. De resultaten uit de studie waren dus betrouwbaar en dit is hoopvol voor de toekomst.

Wat is de connectie tussen autisme en misdaad?

De laatste jaren is er veel onderzoek gedaan naar de rol van autisme in misdadig gedrag. Met autisme wordt de autisme spectrum stoornis bedoeld. De studies hiernaar zijn echter heel uiteenlopend en spreken elkaar tegen. Iedere claim die is gemaakt, bijvoorbeeld dat mensen met autisme gewelddadiger zijn tijdens hun misdaden of dat ze ongebruikelijkere misdaden plegen, is ook weer weerlegd. 

Wel kan gesteld worden dat autisme ervoor kan zorgen dat sociale signalen minder goed begrepen worden. Het wordt hierdoor lastiger om in te zien dat bepaald gedrag verkeerd of sociaal onwenselijk is. Ook kunnen mensen met autisme zich door de maatschappij onbegrepen voelen, wat kan resulteren in meer anti-sociaal gedrag. Ook kunnen emoties minder goed ingeschat worden door mensen met autisme, waardoor het besef dat zij iemand pijn doen, kwetsen of bang maken, te laat kan komen.

Dit lijken echter slechts factoren die een misdaad ernstiger kunnen maken of de behandeling van een misdadiger moeilijker. Autisme lijkt geen risico te vormen voor meer misdadig gedrag. Ook is van de seksuele misdadigers juist een relatief klein deel autistisch.

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In het laatste chapter van dit boek wordt ingegaan op de laatste stap in het hele proces van misdaad: de rehabilitatie van de misdadiger. Het gehele proces is begonnen bij de psychologie achter misdadigers, wat hen tot misdadig gedrag heeft gedreven. Daarna komt de misdaad en de ontdekking ervan, waarop de misdadiger schuldig wordt bevonden. Dan wordt een geschikte straf uitgekozen. Het is, zoals we eerder hebben gezien, vooral het doel van straffen dat mensen terug in de samenleving komen op een manier die voor iedereen veilig is. Zo worden immers meer misdaden voorkomen, zonder iemand eeuwig vast te moeten houden. Hierdoor is er een zekere balans tussen iemand hard bestraffen en iemand klaarmaken om terug te keren in de samenleving. Een lange gevangenisstraf kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat iemand zijn binding met de maatschappij verliest en juist crimineel gedrag van zijn medegevangenen aanleert. Rehabilitatie is daarom een lastig onderwerp en er zijn veel onderzoeken over die elkaar tegenspreken. Wat wel zeker is, is dat dit een belangrijke stap is en dat er meer kennis over nodig is. Psychologen kunnen hier aan bijdragen. 

Er wordt in dit chapter uitgelegd wat rehabilitatie inhoudt en hoe het werkt. Hierbij wordt ingegaan op verschillende onderzoeken die uitleggen op welke doelen iemand zich moet richten voor de beste rehabilitatie en welke factoren invloed hebben op het succes ervan. Het RNR model, die eerder al kort is besproken, wordt hier uitgewerkt. Ook de beperkingen van het RNR model worden aangetoond. Ook op het Good Lives Model dat eerder aan bod is gekomen, wordt hier dieper ingegaan. Hierop is ook kritiek die wordt aangekaart, maar minder dan op het RNR model omdat dit minder specifiek is en meer als raamwerk fungeert.

Wat is rehabilitatie?

Rehabilitatie verwijst naar de sociale en psychologische processen die betrokken zijn bij het assisteren van individuen om hun criminele activiteiten te stoppen en productieve, sociale levens na te streven. Er worden veel verschillende woorden gebruikt om dit proces aan te duiden (bijvoorbeeld re-integratie), maar rehabilitatie is toch wel de bekendste. Psychologen gebruiken ook liever de term rehabilitatie, terwijl criminologen het een te positieve term kunnen vinden. Het zou kunnen klinken alsof misdadigers iets toevoegen aan de samenleving, terwijl ze er vooral inbreuk op hebben gemaakt. Toch zal het voor de misdadigers zelf en hun motivatie goed zijn om hier positief naar te kijken. Rehabilitatie theorieën zijn de doelen, waarden, principes en rechtvaardigingen die gebruikt worden om forensische interventies te leiden. De meeste rehabilitatie theorieën zijn hybride theorieën, want ze bevatten theoretische, wetenschappelijke en ethische elementen. Er zijn dus ook veel verschillende disciplines betrokken bij het opstellen van goede rehabilitatie interventies en er is veel om rekening mee te houden.

Hoe werkt rehabilitatie van misdadigers?

Om individuen te veranderen moeten er normatieve en capaciteit bouwende processen zijn. Bij normatieve processen wordt er gekeken naar de waardering van dingen. Zo moet het individu identificeren wat echt waarde heeft in het leven om een betekenisvol leven op te kunnen bouwen. Misdadigers kunnen bijvoorbeeld het verkeerde idee hebben dat hun leven pas iets waard is als ze veel geld hebben, terwijl ze zich eigenlijk zouden moeten realiseren dat tijd met het gezin waardevoller is dan dat. Dan is er motivatie om op het goede pad te krijgen, omdat misdaad juist de waardevolle aspecten van iemands leven afpakt. Capaciteit bouwende processen zijn de hulpmiddelen en kansen die iemand heeft om een goed leven te bereiken. Zo krijgen criminelen vaardighedentraining, kennis, attitudetraining, sociale steun en misschien zelfs banen die hun helpen om waardevolle levens op te bouwen. Dit is heel belangrijk, omdat mensen vaak tot crimineel gedrag vervallen omdat ze weinig kansen hebben om iets van zichzelf te maken op een legale manier. En omdat misdadigers, als ze eenmaal in criminele wereld zitten, veel moeite hebben om hieruit te komen. Er moet veel worden opgegeven: het oude sociale leven, een inkomstenbron, slechte opingmechanismes, drugsgebruik, etc. Dit kan alleen worden losgelaten, als er iets anders voor in de plaats komt. Goede levens kunnen gezien worden als levens die gekarakteriseerd worden door individuen die een doel van het leven zien, hoge mate van welgesteldheid hebben en zich houden aan sociaal voorgeschreven normen.

Uit een uitgebreide review van Losel is te halen dat een combinatie van effectieve rehabilitatieprogramma’s, een groter gebruik van samenlevingsmaten en het overnemen van een ontwikkelingsperspectief op preventies hoogstwaarschijnlijk zullen resulteren in lagere levels van misdaad. Programma’s werken het best als ze gericht zijn op het sociale leermodel, duidelijk gestructureerd zijn, georiënteerd zijn op het ontwikkelen van vaardigheden, goed uitgelegd en uitgevoerd worden door gekwalificeerde leden en opereren in ondersteunende omgevingen. Programma's die hieraan voldoen zullen resulteren in 10 tot 30% vermindering van het begaan van overtredingen. Ook werd er gevonden dat cognitieve gedragstherapie (georiënteerd op vaardigheden) meer effectief was dan andere behandelingstypes. Daarnaast is er gebleken dat door sociale integratie en werkintegratie, iemand minder snel weer het verkeerde pad op ging en er minder kans was op het opgaan van een verkeerd pad. Ook programma’s voor verslaving, tijd doorbrengen met vrienden en veel uren werken zorgden voor succes. Ook het hebben van hoop hing samen met lagere levels van recidive. Tevredenheid met de gezondheid en het leven zorgde er ook voor dat mensen minder vaak terug vielen op het oude gedrag. Uit onderzoeken en reviews is op te maken dat misdadigers vaardigheden moeten leren die hun manier van denken, voelen en handelen veranderen. Cognitieve transformaties en sociale banden zorgen er goed voor dat iemand op het rechte pad blijft. Ook interne factoren, zoals het bewust kiezen van een ander leven, zorgen er voor een deel voor dat iemand op het rechte pad blijft.

Wat mensen wel vaak verwachten, maar wat niet samenhangt met succes in de rehabilitatie is het zijn van een vader/moeder, getrouwd zijn, vaak met ouders zijn en een hoger educatielevel. Sociale banden kunnen wel veel beteken voor de rehabilitatie, net als kansen op een beter leven. Maar de sociale banden kunnen dus ook met vrienden, collega's, kennissen of andere familieleden dan kinderen of ouders zijn. Voor de kansen op de arbeidsmarkt speelt het educatielevel natuurlijk wel een rol, maar mensen met een lager educatielevel nemen vaak ook sneller genoegen met een mindere baan dan mensen met een hoger educatielevel. Daarom is of mensen verwachten een baan te vinden die ze ook daadwerkelijk willen, niet afhankelijk van het educatielevel.

Wat is het risico-benodigdheden-responsiviteit model?

Andrews en Bonta probeerden verklaringen voor crimineel gedrag te vinden door empirische voorspellers van recidive door een persoonlijkheidsperspectief en sociaalpsychologisch perspectief te gebruiken. De auteurs gaven drie principes die het risico op recidive zouden verminderen: risico, benodigdheden en responsiviteit (risk, need and responsivity). In de forensische literatuur wordt dit ook wel het RNR model van misdadiger rehabilitatie (Risk-Need-Responsivity) genoemd. Misdadigers lopen het risico om terug te vallen op verkeerd gedrag en dat risico kan verminderd worden door het RNR model. Het risico principe stelt dat de intensiteit van interventies overeen moet komen met het risiconiveau van de misdadiger. Intensieve interventies zijn voor misdadigers die een hoog risiconiveau hebben en minder intensieve interventies zijn voor misdadigers die een laag risiconiveau hebben. Het need principe stelt dat interventies gericht moeten zijn op de criminogenic needs ofwel dynamische risico factoren en dit zijn de factoren die gerelateerd zijn aan misdaden begaan en die veranderbaar zijn. Dynamische risicofactoren zijn antisociale attitudes en antisociale kennissen en als het gaat over seksmisdaden dan komen daar ook nog aparte seksuele interesses en zelfregulatie moeilijkheden bij. Behandelingen moeten op dynamische risicofactoren gericht zijn. Het responsiviteit principe informeert hoe interventies gegeven moeten worden om de efficiëntie ervan te maximaliseren. Generale responsiviteit pleit voor gestructureerde cognitieve gedragstherapie interventies.

Wat zijn de beperkingen van het RNR model?

Net als de meeste modellen heeft ook het RNR model limitaties. De meeste meta-analyses hebben bewijs gevonden voor de efficiëntie van het RNR model om recidive te reduceren onder generale misdadigers en seksmisdadigers. Maar er zijn ook onderzoeken en critici die stellen dat er dingen beter zouden moeten. De kritiek kan als volgt worden opgesomd:

• Het feit dat 12 tot 50% van behandelde kindermisbruikers opnieuw een misdaad begaan laat zien dat rehabilitatie beter kan (en moet).

• Het model is niet zo goed is in het motiveren van misdadigers om mee te doen aan het programma. Ook verlaten veel seksmisdadigers (30 tot 50%) het programma, zonder het afgerond te hebben. Dit wordt toegeschreven aan slechte betrokkenheid bij het programma. Mensen die het programma verlaten zullen eerder in slecht gedrag terugvallen dan mensen die het programma afmaken.

• Ook al is het empirisch ondersteund, is het moeilijk om in de realiteit het risicoprincipe op te volgen.

• Een van de redenen waarom het programma niet zo populair is onder de misdadigers, is dat het zich meer richt op ontwijken van negatieve consequenties dan op het bereiken van positieve doelen. Mensen met een benaderingsdoel zullen langer blijven bij een programma dan mensen met een ontwijkingsdoel. Met benaderingsdoelen kan een behandeling mensen helpen om een beter leven te leiden, niet alleen maar een minder gevaarlijk leven. Onderzoek wijst uit dat een interventie waarbij iemand een doel probeert te bereiken voor meer betrokkenheid bij de behandeling zorgt dan een interventie die gericht is op het ontwijken van bepaald gedrag.

• Ook het feit dat er geen echte therapeutische relatie bestaat tussen de behandelaar en de misdadiger zorgt er voor dat misdadigers niet echt betrokken zijn bij de behandeling.

• Ook wordt er niet veel aandacht geschonken aan re-integratie in de samenleving (er wordt alleen maar gekeken naar welke dingen men moet ontwijken). Een misdadiger moet de kans krijgen om omgevingskansen op te bouwen en te versterken. Het RNR model schiet tekort in het zien van de mens als een beladen, betekenis zoekend, doel georiënteerd wezen.

Wat is het Good Lives model (GLM)?

Het Good Lives model (GLM) is ontwikkeld als een alternatieve benadering op de rehabilitatie. De aard van het GLM gaat in op de limitaties van het RNR model. Het probeert daarom vooral de misdadigers meer betrokken te krijgen en gemotiveerd om goed te rehabiliteren en iets van het leven te maken. Het GLM is een sterkte-gebaseerde rehabilitatie benadering. Deze benadering geeft respons aan de interesses, vaardigheden en verlangens van misdadigers. Het stuurt behandelaren ook expliciet om interventieplannen te construeren die de misdadigers helpen om bepaalde dingen die ze willen bereiken te bereiken. Het model gaat er van uit dat alle individuen bijna dezelfde benodigdheden en aspiraties hebben en de belangrijkste dingen die ouders, leraren en de samenleving moeten doen is om elkaar te helpen om manieren te vinden om op eigen benen te staan. Crimineel gedrag ontstaat wanneer individuen geen of weinig interne en externe bronnen hebben om hun doelen en waarden te bereiken. Rehabilitatie moet er daarom op gericht zijn om misdadigers kennis, vaardigheden, kansen en bronnen te geven die nodig zijn om doelen te bereiken die anderen niet pijn doen.

Het GLM bevat drie sets van assumpties:

• Generale assumpties over de doelen van rehabilitatie

• Assumpties over de factoren die bijdragen aan het tot stand komen en in stand houden van misdadig gedrag.

• Praktische implicaties die naar voren komen door de eerste twee sets.

Het GLM is betrokken bij de vaardigheden van mensen om doelen te formuleren, het selecteren van plannen en het handelen volgens deze plannen. Alle mensen hebben bepaalde doelen in het leven en hebben dingen nodig om deze doelen te bereiken, maar misdadigers proberen deze doelen dus op een illegale manier te bereiken. Volgens het GLM zijn er twee routes die leiden tot misdaad: directe en indirecte routes. Het directe pad is wanneer een persoon actief probeert om zijn doelen te bereiken door misdadig gedrag. Iemand die geen intieme relaties kan bereiken met een volwassene, zou dit doel (intimiteit) proberen te kunnen bereiken door seksuele misdaden met een kind. Het indirecte pad is wanneer er, tijdens het proberen te bereiken van iets, iets mis gaat en dat leidt tot een crimineel vergrijp. Denk hierbij aan problemen proberen te vergeten met alcohol- of drugsgebruik en vervolgens onder invloed rijden en een ongeluk veroorzaken. 

Misdadigers moeten gevraagd worden wat zij als een goed leven zien en hoe ze deze denken te kunnen bereiken. Er moet gekeken worden of er crimineel gedrag tussen het nu en het doel in de weg zit en de misdadiger moet accepteren en inzien dat het criminele gedrag het bereiken van het doel tegenhoudt.

Er is ook kritiek op het GLM en dat is dat er niet veel empirische steun voor dit model is. Echter, het model is geen behandeltheorie maar een rehabilitatie raamwerk dat behandelaars informatie moet geven over punten waar ze zich op kunnen richten en waarden voor de praktijk. Onderzoek wijst echter wel uit dat GLM de betrokkenheid bij de behandeling vergroot en de positieve therapeutische relaties sterker maakt.