Hoe kan rehabilitatie van misdadigers gestimuleerd worden? - Chapter 23

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In het laatste chapter van dit boek wordt ingegaan op de laatste stap in het hele proces van misdaad: de rehabilitatie van de misdadiger. Het gehele proces is begonnen bij de psychologie achter misdadigers, wat hen tot misdadig gedrag heeft gedreven. Daarna komt de misdaad en de ontdekking ervan, waarop de misdadiger schuldig wordt bevonden. Dan wordt een geschikte straf uitgekozen. Het is, zoals we eerder hebben gezien, vooral het doel van straffen dat mensen terug in de samenleving komen op een manier die voor iedereen veilig is. Zo worden immers meer misdaden voorkomen, zonder iemand eeuwig vast te moeten houden. Hierdoor is er een zekere balans tussen iemand hard bestraffen en iemand klaarmaken om terug te keren in de samenleving. Een lange gevangenisstraf kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat iemand zijn binding met de maatschappij verliest en juist crimineel gedrag van zijn medegevangenen aanleert. Rehabilitatie is daarom een lastig onderwerp en er zijn veel onderzoeken over die elkaar tegenspreken. Wat wel zeker is, is dat dit een belangrijke stap is en dat er meer kennis over nodig is. Psychologen kunnen hier aan bijdragen. 

Er wordt in dit chapter uitgelegd wat rehabilitatie inhoudt en hoe het werkt. Hierbij wordt ingegaan op verschillende onderzoeken die uitleggen op welke doelen iemand zich moet richten voor de beste rehabilitatie en welke factoren invloed hebben op het succes ervan. Het RNR model, die eerder al kort is besproken, wordt hier uitgewerkt. Ook de beperkingen van het RNR model worden aangetoond. Ook op het Good Lives Model dat eerder aan bod is gekomen, wordt hier dieper ingegaan. Hierop is ook kritiek die wordt aangekaart, maar minder dan op het RNR model omdat dit minder specifiek is en meer als raamwerk fungeert.

Wat is rehabilitatie?

Rehabilitatie verwijst naar de sociale en psychologische processen die betrokken zijn bij het assisteren van individuen om hun criminele activiteiten te stoppen en productieve, sociale levens na te streven. Er worden veel verschillende woorden gebruikt om dit proces aan te duiden (bijvoorbeeld re-integratie), maar rehabilitatie is toch wel de bekendste. Psychologen gebruiken ook liever de term rehabilitatie, terwijl criminologen het een te positieve term kunnen vinden. Het zou kunnen klinken alsof misdadigers iets toevoegen aan de samenleving, terwijl ze er vooral inbreuk op hebben gemaakt. Toch zal het voor de misdadigers zelf en hun motivatie goed zijn om hier positief naar te kijken. Rehabilitatie theorieën zijn de doelen, waarden, principes en rechtvaardigingen die gebruikt worden om forensische interventies te leiden. De meeste rehabilitatie theorieën zijn hybride theorieën, want ze bevatten theoretische, wetenschappelijke en ethische elementen. Er zijn dus ook veel verschillende disciplines betrokken bij het opstellen van goede rehabilitatie interventies en er is veel om rekening mee te houden.

Hoe werkt rehabilitatie van misdadigers?

Om individuen te veranderen moeten er normatieve en capaciteit bouwende processen zijn. Bij normatieve processen wordt er gekeken naar de waardering van dingen. Zo moet het individu identificeren wat echt waarde heeft in het leven om een betekenisvol leven op te kunnen bouwen. Misdadigers kunnen bijvoorbeeld het verkeerde idee hebben dat hun leven pas iets waard is als ze veel geld hebben, terwijl ze zich eigenlijk zouden moeten realiseren dat tijd met het gezin waardevoller is dan dat. Dan is er motivatie om op het goede pad te krijgen, omdat misdaad juist de waardevolle aspecten van iemands leven afpakt. Capaciteit bouwende processen zijn de hulpmiddelen en kansen die iemand heeft om een goed leven te bereiken. Zo krijgen criminelen vaardighedentraining, kennis, attitudetraining, sociale steun en misschien zelfs banen die hun helpen om waardevolle levens op te bouwen. Dit is heel belangrijk, omdat mensen vaak tot crimineel gedrag vervallen omdat ze weinig kansen hebben om iets van zichzelf te maken op een legale manier. En omdat misdadigers, als ze eenmaal in criminele wereld zitten, veel moeite hebben om hieruit te komen. Er moet veel worden opgegeven: het oude sociale leven, een inkomstenbron, slechte opingmechanismes, drugsgebruik, etc. Dit kan alleen worden losgelaten, als er iets anders voor in de plaats komt. Goede levens kunnen gezien worden als levens die gekarakteriseerd worden door individuen die een doel van het leven zien, hoge mate van welgesteldheid hebben en zich houden aan sociaal voorgeschreven normen.

Uit een uitgebreide review van Losel is te halen dat een combinatie van effectieve rehabilitatieprogramma’s, een groter gebruik van samenlevingsmaten en het overnemen van een ontwikkelingsperspectief op preventies hoogstwaarschijnlijk zullen resulteren in lagere levels van misdaad. Programma’s werken het best als ze gericht zijn op het sociale leermodel, duidelijk gestructureerd zijn, georiënteerd zijn op het ontwikkelen van vaardigheden, goed uitgelegd en uitgevoerd worden door gekwalificeerde leden en opereren in ondersteunende omgevingen. Programma's die hieraan voldoen zullen resulteren in 10 tot 30% vermindering van het begaan van overtredingen. Ook werd er gevonden dat cognitieve gedragstherapie (georiënteerd op vaardigheden) meer effectief was dan andere behandelingstypes. Daarnaast is er gebleken dat door sociale integratie en werkintegratie, iemand minder snel weer het verkeerde pad op ging en er minder kans was op het opgaan van een verkeerd pad. Ook programma’s voor verslaving, tijd doorbrengen met vrienden en veel uren werken zorgden voor succes. Ook het hebben van hoop hing samen met lagere levels van recidive. Tevredenheid met de gezondheid en het leven zorgde er ook voor dat mensen minder vaak terug vielen op het oude gedrag. Uit onderzoeken en reviews is op te maken dat misdadigers vaardigheden moeten leren die hun manier van denken, voelen en handelen veranderen. Cognitieve transformaties en sociale banden zorgen er goed voor dat iemand op het rechte pad blijft. Ook interne factoren, zoals het bewust kiezen van een ander leven, zorgen er voor een deel voor dat iemand op het rechte pad blijft.

Wat mensen wel vaak verwachten, maar wat niet samenhangt met succes in de rehabilitatie is het zijn van een vader/moeder, getrouwd zijn, vaak met ouders zijn en een hoger educatielevel. Sociale banden kunnen wel veel beteken voor de rehabilitatie, net als kansen op een beter leven. Maar de sociale banden kunnen dus ook met vrienden, collega's, kennissen of andere familieleden dan kinderen of ouders zijn. Voor de kansen op de arbeidsmarkt speelt het educatielevel natuurlijk wel een rol, maar mensen met een lager educatielevel nemen vaak ook sneller genoegen met een mindere baan dan mensen met een hoger educatielevel. Daarom is of mensen verwachten een baan te vinden die ze ook daadwerkelijk willen, niet afhankelijk van het educatielevel.

Wat is het risico-benodigdheden-responsiviteit model?

Andrews en Bonta probeerden verklaringen voor crimineel gedrag te vinden door empirische voorspellers van recidive door een persoonlijkheidsperspectief en sociaalpsychologisch perspectief te gebruiken. De auteurs gaven drie principes die het risico op recidive zouden verminderen: risico, benodigdheden en responsiviteit (risk, need and responsivity). In de forensische literatuur wordt dit ook wel het RNR model van misdadiger rehabilitatie (Risk-Need-Responsivity) genoemd. Misdadigers lopen het risico om terug te vallen op verkeerd gedrag en dat risico kan verminderd worden door het RNR model. Het risico principe stelt dat de intensiteit van interventies overeen moet komen met het risiconiveau van de misdadiger. Intensieve interventies zijn voor misdadigers die een hoog risiconiveau hebben en minder intensieve interventies zijn voor misdadigers die een laag risiconiveau hebben. Het need principe stelt dat interventies gericht moeten zijn op de criminogenic needs ofwel dynamische risico factoren en dit zijn de factoren die gerelateerd zijn aan misdaden begaan en die veranderbaar zijn. Dynamische risicofactoren zijn antisociale attitudes en antisociale kennissen en als het gaat over seksmisdaden dan komen daar ook nog aparte seksuele interesses en zelfregulatie moeilijkheden bij. Behandelingen moeten op dynamische risicofactoren gericht zijn. Het responsiviteit principe informeert hoe interventies gegeven moeten worden om de efficiëntie ervan te maximaliseren. Generale responsiviteit pleit voor gestructureerde cognitieve gedragstherapie interventies.

Wat zijn de beperkingen van het RNR model?

Net als de meeste modellen heeft ook het RNR model limitaties. De meeste meta-analyses hebben bewijs gevonden voor de efficiëntie van het RNR model om recidive te reduceren onder generale misdadigers en seksmisdadigers. Maar er zijn ook onderzoeken en critici die stellen dat er dingen beter zouden moeten. De kritiek kan als volgt worden opgesomd:

• Het feit dat 12 tot 50% van behandelde kindermisbruikers opnieuw een misdaad begaan laat zien dat rehabilitatie beter kan (en moet).

• Het model is niet zo goed is in het motiveren van misdadigers om mee te doen aan het programma. Ook verlaten veel seksmisdadigers (30 tot 50%) het programma, zonder het afgerond te hebben. Dit wordt toegeschreven aan slechte betrokkenheid bij het programma. Mensen die het programma verlaten zullen eerder in slecht gedrag terugvallen dan mensen die het programma afmaken.

• Ook al is het empirisch ondersteund, is het moeilijk om in de realiteit het risicoprincipe op te volgen.

• Een van de redenen waarom het programma niet zo populair is onder de misdadigers, is dat het zich meer richt op ontwijken van negatieve consequenties dan op het bereiken van positieve doelen. Mensen met een benaderingsdoel zullen langer blijven bij een programma dan mensen met een ontwijkingsdoel. Met benaderingsdoelen kan een behandeling mensen helpen om een beter leven te leiden, niet alleen maar een minder gevaarlijk leven. Onderzoek wijst uit dat een interventie waarbij iemand een doel probeert te bereiken voor meer betrokkenheid bij de behandeling zorgt dan een interventie die gericht is op het ontwijken van bepaald gedrag.

• Ook het feit dat er geen echte therapeutische relatie bestaat tussen de behandelaar en de misdadiger zorgt er voor dat misdadigers niet echt betrokken zijn bij de behandeling.

• Ook wordt er niet veel aandacht geschonken aan re-integratie in de samenleving (er wordt alleen maar gekeken naar welke dingen men moet ontwijken). Een misdadiger moet de kans krijgen om omgevingskansen op te bouwen en te versterken. Het RNR model schiet tekort in het zien van de mens als een beladen, betekenis zoekend, doel georiënteerd wezen.

Wat is het Good Lives model (GLM)?

Het Good Lives model (GLM) is ontwikkeld als een alternatieve benadering op de rehabilitatie. De aard van het GLM gaat in op de limitaties van het RNR model. Het probeert daarom vooral de misdadigers meer betrokken te krijgen en gemotiveerd om goed te rehabiliteren en iets van het leven te maken. Het GLM is een sterkte-gebaseerde rehabilitatie benadering. Deze benadering geeft respons aan de interesses, vaardigheden en verlangens van misdadigers. Het stuurt behandelaren ook expliciet om interventieplannen te construeren die de misdadigers helpen om bepaalde dingen die ze willen bereiken te bereiken. Het model gaat er van uit dat alle individuen bijna dezelfde benodigdheden en aspiraties hebben en de belangrijkste dingen die ouders, leraren en de samenleving moeten doen is om elkaar te helpen om manieren te vinden om op eigen benen te staan. Crimineel gedrag ontstaat wanneer individuen geen of weinig interne en externe bronnen hebben om hun doelen en waarden te bereiken. Rehabilitatie moet er daarom op gericht zijn om misdadigers kennis, vaardigheden, kansen en bronnen te geven die nodig zijn om doelen te bereiken die anderen niet pijn doen.

Het GLM bevat drie sets van assumpties:

• Generale assumpties over de doelen van rehabilitatie

• Assumpties over de factoren die bijdragen aan het tot stand komen en in stand houden van misdadig gedrag.

• Praktische implicaties die naar voren komen door de eerste twee sets.

Het GLM is betrokken bij de vaardigheden van mensen om doelen te formuleren, het selecteren van plannen en het handelen volgens deze plannen. Alle mensen hebben bepaalde doelen in het leven en hebben dingen nodig om deze doelen te bereiken, maar misdadigers proberen deze doelen dus op een illegale manier te bereiken. Volgens het GLM zijn er twee routes die leiden tot misdaad: directe en indirecte routes. Het directe pad is wanneer een persoon actief probeert om zijn doelen te bereiken door misdadig gedrag. Iemand die geen intieme relaties kan bereiken met een volwassene, zou dit doel (intimiteit) proberen te kunnen bereiken door seksuele misdaden met een kind. Het indirecte pad is wanneer er, tijdens het proberen te bereiken van iets, iets mis gaat en dat leidt tot een crimineel vergrijp. Denk hierbij aan problemen proberen te vergeten met alcohol- of drugsgebruik en vervolgens onder invloed rijden en een ongeluk veroorzaken. 

Misdadigers moeten gevraagd worden wat zij als een goed leven zien en hoe ze deze denken te kunnen bereiken. Er moet gekeken worden of er crimineel gedrag tussen het nu en het doel in de weg zit en de misdadiger moet accepteren en inzien dat het criminele gedrag het bereiken van het doel tegenhoudt.

Er is ook kritiek op het GLM en dat is dat er niet veel empirische steun voor dit model is. Echter, het model is geen behandeltheorie maar een rehabilitatie raamwerk dat behandelaars informatie moet geven over punten waar ze zich op kunnen richten en waarden voor de praktijk. Onderzoek wijst echter wel uit dat GLM de betrokkenheid bij de behandeling vergroot en de positieve therapeutische relaties sterker maakt.