Hoe kunnen kwetsbare getuigen beschermd worden tijdens het strafproces? - Chapter 14

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Het is eerder al gegaan over hoe er rekening gehouden kan worden met (kwetsbare) getuigen voor wat betreft het verhaal dat ze zich moeten herinneren. Het is nogal een verschil of dit verhaal verteld moet worden in een een-op-een situatie of in een rechtszaal, waar nog meer mensen met autoriteit zitten en vaak ook degene die terechtstaat, waarvan de getuige slachtoffer van kan zijn. Daarom gaat dit chapter in op de bescherming van kwetsbare getuigen tijdens het strafproces.

Deze bescherming wordt safeguarding genoemd. Safeguarding is het beschermen van het individu tegen (meer) trauma. Omdat een strafproces, ook voor de getuigen, zeer stressvol kan zijn en eerder trauma moet worden opgerakeld, is het heel belangrijk om een veilige omgeving voor getuigen te verzorgen.

In dit chapter worden de angsten en percepties van getuigen die een invloed hebben op hun gevoel van veiligheid, uitgewerkt. Voor kinderen zijn er nog meer stressfactoren. Daarna wordt uitgelegd hoe getuigen goed op een strafproces kunnen worden voorbereid en er tijdens het proces in kunnen worden begeleid. Ook opgenomen getuigenissen worden behandeld, omdat deze een groot deel van de stress kunnen wegnemen. Tenslotte wordt aangehaald wat er aan kritiek kan zijn op de getuigenbescherming.

Wat is safeguarding van getuigen?

De emoties, belangen en het welzijn van getuigen moeten beschermd worden. Hierbij mogen de rechten van de verdachte niet gecomprimeerd worden. Safeguarding is een proces waarbij individuen beschermd worden tegen nog meer achteruitgang in hun gezondheid en ontwikkeling. Hierbij wordt geprobeerd om iemand te helpen bij het verwerken van trauma en dit zeker niet groter te maken. Als iemand als getuige moet optreden in een strafzaak, is dit soms lastig: er wordt van iemand verwacht dat hij de traumatische gebeurtenis weer oprakelt. Een getuige kan kwetsbaar zijn door diens leeftijd, onmacht of omstandigheden. De leden van de volgende groepen kunnen als kwetsbaar worden gezien: kinderen, ouderen, gehandicapte mensen, mensen met leerproblemen, slachtoffers van seksueel misbruik, geïntimideerde getuigen en getuigen met mentale gezondheidsproblemen. Safeguarding in de rechtszaal betekent dat getuigen geen of zo weinig mogelijk stress ervaren door het getuigen. Daarnaast moeten de omstandigheden van het presenteren van bewijs tijdens een rechtszaak zo effectief mogelijk gemaakt worden voor kwetsbare getuigen. Tenslotte moet er ook gedacht worden aan de implicaties van de ervaringen tijdens een rechtszaak. Getuigen moeten geen problemen ondervinden in hun verdere leven door het getuigen.

Welke angsten en percepties kunnen getuigen hebben voor en tijdens strafzaken?

Het is belangrijk dat de angsten van getuigen om naar een rechtszaak te gaan besproken worden. Als een getuige denkt dat hij/zij niet geloofd zal worden of niet eerlijk behandeld zal worden, dan kan hij/zij besluiten om helemaal niet meer te getuigen. Onderzoek heeft aangetoond dat vrij veel zaken van kwetsbare getuigen niet volbracht worden. Veel getuigen haken af tijdens het rechtsproces en veel haken af voordat ze hun bewijs/getuigenis gepresenteerd hebben tijdens een rechtszaak. Studies hebben aangetoond dat getuigen zich schuldig voelen, verantwoordelijk voelen, geïntimideerd voelen en zich schamen en daarom afzien van het getuigen. Familieleden kunnen bewust of onbewust ook druk uitoefenen op de getuige om de getuigenis in te trekken. Kennissen van de verdachte kunnen daarnaast ook de getuige intimideren om zijn/haar getuigenis in te trekken. Intimidatie lijkt een groot probleem te zijn bij kwetsbare getuigen. Onderzoek heeft uitgewezen dat 53% enige vorm van intimidatie heeft ervaren vlak voor de rechtszaak en dat de intimidatie voornamelijk kwam van de verdachte en de familieleden van de verdachte. Er zijn veel getuigen die angsten hebben over het geven van hun getuigenis, maar niet alle getuigen ervaren daadwerkelijk angst tijdens de rechtszaak. Veel kwetsbare getuigen hebben het proces echter wel moeilijk gevonden.

Er zijn enkele factoren die invloed hebben op kwetsbare getuigen. Zo zijn er de cognitieve, ontwikkelings- en socio-emotionele factoren waar al over is gesproken in een eerder chapter (7). Sommige kwetsbare getuigen kunnen problemen hebben met het geheugen. Zo kunnen moeilijk gestelde vragen ervoor zorgen dat er misinformatie opgehaald wordt uit het geheugen. Ook kunnen negatieve emoties ervoor zorgen dat het wat langer duurt om herinneringen op te halen. Andere kwetsbare getuigen kunnen beïnvloed worden door taalfactoren. Sommigen zijn niet goed in het communiceren en zullen hun ervaring minder goed kunnen verwoorden. Hierdoor zouden ze als minder betrouwbaar over kunnen komen. Anderen hebben geen goed ontwikkeld vocabulaire en ze begrijpen niet alle vragen die gesteld worden. Dit kan er ook voor zorgen dat een getuige als minder betrouwbaar wordt gezien. In een eerder chapter is ook besproken dat kinderen en andere kwetsbare volwassenen soms een antwoord willen geven dat autoritaire figuren graag willen horen.

Wat zijn mogelijke stressfactoren voor kinderen?

Naast al deze factoren zijn er ook stressfactoren die een invloed kunnen hebben op getuigen, voornamelijk op kinderen. Spencer en Flin hebben een model ontworpen waarin alle stressfactoren die invloed kunnen hebben op een kind getuige. Zo kan de misdaad zelf voor een posttraumatische stressstoornis zorgen. De herhaalde interviews, weinig kennis hebben, het wachten op een rechtszaak en het uitgesteld worden van een rechtszaak kunnen ervoor zorgen dat het kind angstig wordt, minder eet en minder slaapt. Tijdens de rechtszaak kan het kind bang, opgewonden en/of emotioneel instabiel worden door het moeten wachten in een rechtszaal, de confrontatie met de verdachte en door het verhoord worden. Dit kan ervoor zorgen dat de cognitieve en communicatieve vaardigheden van het kind verstoord worden en het kind als minder betrouwbaar over komt. Als de rechtszaak niet goed afgesloten wordt (de vervolging van de verdachte is niet geslaagd of het kind krijgt niet de kans om alles na te bespreken met verzorgers) dan kan het kind negatief-emotionele of gedragsverstoringen krijgen. Wanneer een rechtszaak wel goed afgesloten wordt, dan zal het kind opgelucht zijn.

Er worden al wel enkele maatregelen in sommige landen genomen om kinderen minder angstig te maken tijdens rechtszaken. Zo kunnen er bepaalde schermen gebruikt worden zodat het kind niet direct geconfronteerd hoeft te worden met de verdachte. Ook kan de pers verboden worden om aanwezig te zijn (in het licht van de openbaarheid van rechtszaken kan dit alleen als de belangen van bescherming zwaarder wegen). Soms helpt het ook als de rechters en juristen hun pruiken en toga's uitdoen en er zo ‘normaler’ en minder formeel uitzien voor het kind. Ook helpt het als kinderen geholpen worden bij hun communicatie. Zoals eerder vermeld, mogen niet alle maatregelen uitgevoerd worden. Zo heeft de verdachte in sommige landen het recht om zijn beschuldiger te zien en kunnen er dus geen schermen gebruikt worden.

Hoe kunnen getuigen het beste worden voorbereid op een strafzaak?

Voorbereiding en het geven van sociale steun zijn mediërende factoren. Dit betekent dat zij de effecten van stressfactoren kunnen verminderen of wegnemen als ze voor een rechtszaak aangeboden worden. Voorbereiding bestaat uit activiteiten die de getuige voorbereiden op de rechtszaak, het geven van steun en het communiceren met en voor de getuige. Veel wetenschappers en sociale werkers pleiten er voor dat getuigen goed voorbereid en gesteund moeten worden vanaf het begin van hun betrokkenheid met de rechtszaak. Zulke steun kan ervoor zorgen dat kwetsbare getuigen niet nog meer slechte dingen ervaren door de rechtszaak. Er zijn verschillende activiteiten die geboden kunnen worden. Het hangt van het land en de beschikbaarheid van middelen af welke activiteiten geboden worden en aan wie. Zo kunnen getuigen voor de rechtszaak in therapie gaan, ze kunnen meer informatie krijgen, ze kunnen hun wensen en angsten over het getuigen vertellen, ze kunnen de rechtszaal bezoeken en er bekend mee worden en ze kunnen communiceren met professionals op een bepaald gebied. De meeste activiteiten worden geboden aan kinderen, maar dit is niet zonder controversie. Opponenten zijn bang dat mensen die kinderen steun bieden ze kunnen coachen naar een antwoord (bewust of onbewust). Begeleiders moeten het bewijs niet bespreken tijdens zo’n sessie met een getuige. Het gaat alleen maar om hoe de getuige denkt over het afleggen van een getuigenis tijdens een rechtszaak, niet om de inhoud van zijn/haar getuigenis. De begeleider kan communiceren met autoriteiten die betrokken zijn en ze vertellen over wat de getuige nodig heeft en een voorkeur voor heeft. Het ondersteuningssysteem heeft goed geholpen. Kinderen vonden het zelf prettig om beter geïnformeerd te worden en gesteund te worden door de begeleiders. In essentie komt het er op neer dat voorbereidingsactiviteiten ingezet worden als er een tekort is aan kennis, bij angst en problemen met de cognitieve en communicatieve vaardigheden. Ook in Nederland ligt er een veel grotere nadruk dan hiervoor op slachtoffer- en getuigenbescherming. Dit is een ontwikkeling die in veel Westerse landen te zien is.

Hoe kunnen getuigen tijdens rechtszaken het beste beschermd worden?

Rechters en magistraten kunnen helpen om de stress van kwetsbare getuigen te verminderen. Zoals eerder gezegd, kunnen ze hun pruiken en toga's uit doen. Een begeleider kan ook mee gaan met de getuige wanneer deze zijn/haar getuigenis aflegt om zo de angst en stress van de getuige te verminderen. In een eerder chapter is de CCTV al behandeld. Een minderjarige getuige zit hierbij in een kamertje naast de rechtszaal en is op een scherm te zien in de rechtszaal. Er is een live verbinding tussen de rechtszaal en de kamer waar het kind zit. Op deze manier kan een kind zijn/haar getuigenis afleggen zonder de dader te moeten zien. Ook zal de enge omgeving van een rechtszaal zo minder invloed op het kind hebben. Ook kunnen er afscheidende schermen geplaatst worden in een rechtszaal, zodat de getuige wel in de rechtszaal kan zitten maar niet gezien kan worden door de verdachte. Schermen zijn populairder dan de CCTV. Ze worden echter niet vaak gebruikt, terwijl ze dus wel echt zouden kunnen helpen bij een getuigenis. Toch zijn er getuigen die angstig zijn om de rechtszaal binnen te komen en deze zullen dan liever gebruik willen maken van de CCTV.

Er zijn veel positieve evaluaties over het gebruik van CCTV gevonden. Sommige getuigen durfden alleen maar via CCTV hun zegje te doen. Als CCTV er niet geweest was, dan hadden ze wellicht nooit een getuigenis afgelegd. Onderzoekers die CCTV geëvalueerd hebben zeiden dat kinderen er zelfverzekerder uitzagen en vloeiender spraken. Natuurlijk waren er ook een paar nadelen aan deze methode, vooral in de beginjaren van het gebruik van CCTV. Zo waren er wel eens problemen met het achtergrondgeluid en getuigen hebben soms zelfs de dader te zien gekregen op het scherm. Een voordeel van de CCTV is dat getuigen hun getuigenissen af kunnen leggen zonder de verdachte te zien. Er moet dus goed gelet worden op de positie van de camera’s en dat de verdachte dus niet in beeld komt. Een ander nadeel van de CCTV kan zijn dat de getuigen op grote afstand kunnen lijken te zijn en dat hun getuigenis minder emotionele impact had op de juryleden. Doordat de getuigen op afstand een getuigenis af kunnen leggen, zullen ze ook minder vaak emotionele uitbarstingen krijgen. Onderzoek heeft uitgewezen dat getuigen die geen emotionele uitbarstingen kregen door de juryleden als minder overtuigend gezien werden. Voor de getuigen zelf is het prettiger om CCTV te gebruiken, maar het bevordert niet de uitkomst van een rechtszaak. Er zijn ook getuigen die problemen hebben met de technologie, maar dit kan verholpen worden door ze te laten wennen aan het gebruik van CCTV.

Wat is de rol van opgenomen getuigenissen?

CCTV kan ervoor zorgen dat getuigen minder stress ervaren en hierdoor worden andere negatieve effecten, zoals het niet kunnen ophalen van herinneringen en het niet uit de woorden komen, verholpen worden. De kinderen zijn voordat de rechtszaak begint al een paar keer geïnterviewd. Sommige professionals vinden dat het eerste opgenomen interview gebruikt kan worden in plaats van de live aanwezigheid van een kind in de rechtszaal. De tegenpartij zou het kind dan ook kunnen interviewen en dit zou ook opgenomen kunnen worden en zo hoeft het kind helemaal niet naar de rechtszaal te gaan. De interviews moeten door speciaal getrainde politieagenten die geen uniformen aan hebben of sociale werkers gedaan kunnen worden. Zo voelen de kinderen zich meer op hun gemak. Wanneer de video-interviews voorbij zijn, kunnen de kinderen therapie krijgen en hoeven ze zich niet druk te maken over de rechtszaak. Het heeft enkele jaren na dit voorstel geduurd totdat mensen het wilden gaan gebruiken. Deze video-opnames kunnen echter ook gebruikt worden voordat een kind een getuigenis tijdens de rechtszaak gaat afleggen. De opnames worden dan gebruikt om het geheugen van het kind op te frissen. Dit heeft niet altijd positieve effecten, want sommige kinderen ervaren weer de emotionele pijn opnieuw of vinden dat ze er raar uitzien of raar klinken en ze kunnen zich hierdoor gaan schamen en zich minder goed concentreren tijdens het andere gedeelte van de rechtszaak.

Ook dit is een discussie die erg in het Verenigd Koninkrijk gecentreerd is. In Nederland mogen opgeschreven getuigenissen gebruikt worden. Hierbij hoeft de getuige dus niet eens te verschijnen in de rechtszaal en het gebeurt, voor de efficiëntie, nog maar zelden dat een getuige in de rechtszaal gehoord wordt. Meestal is er dus al sprake van 'opgenomen getuigenissen' maar dan niet eens op beeld. Het recht van het laatste woord van het slachtoffer wordt wel steeds groter in Nederland, maar het slachtoffer mag zelf kiezen of hij/zij hier gebruik van wil maken.

Welke kritiek is er op de getuigenbescherming?

Er zijn veel professionals die de speciale activiteiten die allemaal net besproken zijn uitdagen. Zij willen niet dat enkele dingen gebruikt of gedaan worden, omdat ze bang zijn dat het een invloed zou kunnen hebben op de uitspraak.

Ook kan er beter een ingestudeerd verhaal worden verteld op beeld. In het echt kan de stress ervoor zorgen dat iemand niet durft te liegen. Door critici op advocaten kan dit geïnterpreteerd worden alsof advocaten liever willen dat getuigen problemen ervaren met het geheugen, taal en autoriteit, omdat dit in hun voordeel kan werken.