Samenvatting van Argumentatie: Inleiding in het analyseren en beoordelen van betogen van Van Eemeren en Snoeck Henkemans - 6e druk

Er is sprake van een meningsverschil wanneer iemand een standpunt inneemt en een ander zijn twijfel hierover uit. Er zijn verscheidene soorten meningsverschillen die kunnen resulteren in een discussie of betoog. Bepaalde uitdrukkingen en woorden wijzen op een standpunt of uiting van twijfel. 

Wanneer is er sprake van expliciete en impliciete meningsverschillen?

Een meningsverschil doet zich voor wanneer iemands standpunt niet volledig wordt gedeeld door een ander. Twijfel is voldoende, een tegenovergesteld standpunt innemen is niet nodig. Een meningsverschil bestaat altijd tussen twee partijen: eentje die een standpunt uit en eentje die het in twijfel trekt of verwerpt. 

Er zijn twee vormen van meningsverschillen: expliciete en impliciete. Een meningsverschil is expliciet wanneer men zowel het standpunt als de kritiek erop uitdrukkelijk onder woorden brengt. Meestal is een meningsverschil impliciet: slechts een van de partijen spreekt zich uit. Dit komt vaak voor in schriftelijke vorm. Men vooronderstelt dan dat het standpunt door de ander in twijfel wordt getrokken. Als iemand meerdere argumenten voor een bepaald standpunt geeft, wordt ervan uitgegaan dat de ander het standpunt niet deelt.

Wanneer is sprake van een positief dan wel een negatief standpunt?

Een meningsverschil gaat altijd over een bepaalde kwestie, welke wordt verwoord in de vorm van een propositie. Een propositie komt tot uitdrukking in een voorspelling, een feitelijke constatering, een aanbeveling of een oordeel. De positie die men inneemt tegenover een propositie kan negatief, positief of neutraal zijn. Deze positie bepaalt of er sprake is van een negatief standpunt, een positief standpunt of geen standpunt (ook wel: 'nul'-standpunt). Een voorbeeld. Propositie: meditatie is zinloos.

Kim: 'Meditatie is volgens mij zinloos.' (positief standpunt ten opzichte van de propositie).

Sylvia: 'Meditatie is volgens mij niet zinloos.' (negatief standpunt ten opzichte van de propositie).

Anouk: 'Ik weet niet of meditatie wel of niet zinloos is.' ('nul'-standpunt).

Hoe onderscheiden standpunten, proposities en uitingen van twijfel zich van elkaar?

Er kan altijd een standpunt worden ingenomen over een propositie, ook als deze betrekking heeft op een ingewikkeld onderwerp. De proposities waarover men een standpunt inneemt kunnen verschillen in onderwerp, reikwijdte en kracht. Reikwijdte ziet op de vraag op wie of wat de propositie betrekking heeft. Kracht ziet op de zekerheid waarmee een standpunt wordt ingenomen. Je kunt iets met zekerheid stellen of voorzichtig brengen ('ik ben er zeker van' versus 'ik vermoed').

Een standpunt kan op meerdere proposities tegelijk slaan, deze zijn normaliter nauw verbonden met elkaar. Vaak worden ze samen vermeld in één zin en worden de verbindingswoorden ‘en’ of ‘maar’ gebruikt.

Een positief standpunt wordt meestal hetzelfde onder woorden gebracht als de propositie zelf (bijvoorbeeld: 'broers zijn handig'). De positieve aard van het standpunt wordt meestal niet afzonderlijk benadrukt, waardoor het standpunt en de propositie lastig van elkaar te onderscheiden zijn. Een negatief standpunt kan lijken op een uiting van twijfel, en andersom. Vaak heeft men de neiging een negatief standpunt als uiting van twijfel te presenteren: 'Ik vraag me af of dit wel zo’n slim plan is'.

Uitingen van twijfel hebben andere consequenties dan het innemen van een negatief standpunt. In geval van een tegengesteld standpunt is iemand verplicht deze te verdedigen, terwijl iemand die twijfel uit geen verdedigingsplicht heeft. Bij het analyseren van een discussie/betoog is het daarom belangrijk om na te gaan of iemand die zich ten opzichte van een standpunt aarzelend uitdrukt een tegengesteld standpunt inbrengt of alleen maar twijfelt.

Welke typen meningsverschillen zijn er?

Basisvorm van een meningsverschil: een standpunt versus een uiting van twijfel. Van de basisvorm zijn twee varianten, aangezien het standpunt negatief of positief kan zijn ('dat weet ik zo net nog niet' of 'is dat zo?'). Een meningsverschil in de basisvorm is enkelvoudig (heeft betrekking op één propositie) en niet-gemengd (tegenover de propositie wordt maximaal één standpunt ingenomen). Slechts één partij heeft een verdedigingsplicht.

Naast een niet-gemengd enkelvoudig meningsverschil (basisvorm), zijn ook een meervoudig en een gemengd meningsverschil mogelijk. Meervoudig meningsverschil: men neemt ten opzichte van meerdere proposities een standpunt in. Je kunt bijvoorbeeld veel verschillende zaken of meerdere met elkaar samenhangende zaken ter discussie stellen. Een meningsverschil is ook meervoudig wanneer men zowel twijfel als een standpunt uit over meerdere proposities. Een voorbeeld. Anna: 'Duitse mannen zijn niet grappig, en ook niet gevoelig, maar ze zijn wel intelligent'. Angela: 'dat weet ik nog zo net niet'. Gemengd meningsverschil: ten opzichte van één propositie worden tegengestelde standpunten ingebracht. De een neemt een negatief standpunt in en de ander een positief standpunt of vice versa. Beide partijen hebben een verdedigingsplicht. Anna: 'Duitse mannen zijn niet grappig.' Angela: 'Daar ben ik het niet mee eens'. Complex meningsverschil: combinatie van meningsverschillen van de basisvorm. Een gemengd enkelvoudig meningsverschil (basisvorm). Anna: 'Jij antwoordt altijd veel te gauw.'  Angela: 'Echt niet!'

Wanneer is er sprake van een hoofdverschil dan wel een subverschil?

Er kunnen nieuwe geschilpunten ontstaan tijdens een discussie. Een argument dat gebruikt wordt ter verdediging van een standpunt kan zelf ook stuiten op tegenspraak of twijfel. Het hoofdverschil is het oorspronkelijke discussiepunt en het subverschil is een meningsverschil dat opkomt bij een argument over het hoofdverschil. Bij het identificeren van een meningsverschil is het belangrijk hiertussen onderscheid te maken. Een voorbeeld. 

Dochter: 'Volgens mij is deze vla niet goed meer'. 

Moeder: 'Dat kan niet kloppen.'

Dochter: 'Kijk maar, er zitten beestjes in'. 

Moeder: 'Dat zijn geen beestjes, dat zijn stukjes chocolade'. 

Dochter: 'Ik heb zulke rare chocolade nog nooit gezien hoor'. 

Het hoofdverschil gaat over de propositie 'Deze vla is niet goed meer' en is gemengd enkelvoudig. Er is een meervoudig gemengd subverschil ontstaan over de proposities 'Er zitten beestjes in de vla' en 'Er zitten stukjes chocolade in de vla'. 

Meestal komt het hoofdverschil niet in één keer naar voren, maar wordt pas in de loop van de discussie duidelijk waarover van mening wordt verschild. Hetzelfde standpunt kan ook op een later moment worden herhaald in andere bewoordingen, waardoor sprake lijkt te zijn van een ander standpunt. Normaliter weergeeft de nieuwe formulering eerder het standpunt waar het hoofdverschil betrekking op heeft dan de oorspronkelijke.

Hoe komen standpunten en twijfel tot uitdrukking?

Bepaalde uitdrukkingen maken duidelijk dat sprake is van een standpunt:

• 'Ons standpunt is dat', 'Ik ben de mening toegedaan dat', 'ik vind dat', 'volgens mij', 'wij kunnen niet anders dan concluderen dat', 'mijns inziens', 'ergo:', 'dus', 'daarom'. 

In sommige gevallen blijft het bij een sterke aanwijzing dat er sprake is van een standpunt:

• 'Kortom', 'zoals ik het zie', 'het zit namelijk zo', 'ik meen te mogen stellen dat'. 

In andere gevallen blijkt uit een uitspraak niet duidelijk dat sprake is van een standpunt, maar wordt deze wel als zodanig geïnterpreteerd:

• 'Met andere woorden:..', '..zouden.. moeten zijn', 'alles overwegend', 'het feit dat', 'dient'.

Vaak is kennis van de context of achtergrondinformatie nodig om te kunnen bepalen of een uitspraak een standpunt inhoudt. 

Twijfel is lastiger te identificeren als standpunt, omdat deze meestal impliciet tot uitdrukking komt. Uit het feit dat iemand het nodig acht zijn standpunt te verdedigen kan worden afgeleid dat deze persoon denkt dat de ander eraan twijfelt. Bepaalde uitdrukkingen wijzen op de aanwezigheid van twijfel: 'Ik weet niet of', 'Het zou zo kunnen zijn dat', 'Ik ben er niet helemaal zeker van dat', 'Ik moet er nog eens over nadenken of ik vind dat', 'Misschien is het wel niet zo dat'. 

Zodra duidelijk is op welke standpunten het meningsverschil betrekking heeft en hoe dit meningsverschil in elkaar steekt, moet worden beoordeeld wat het betoog inhoudt. Welke argumentatieve zetten hebben plaatsgevonden? Belangrijk in dit kader zijn de argumenten: de uitspraken die zijn gedaan ter ondersteuning van het ter discussie staande standpunt om een ander te overtuigen van de aanvaardbaarheid van dit standpunt.

Hoe kun je standpunten identificeren?

Om na te gaan hoe in een discussie of betoog gepoogd wordt een meningsverschil op te lossen, moet worden bekeken welke argumenten zijn gebruikt. 

Uitgangspunt: argumentatie is altijd gericht op het verdedigen van een standpunt. In geval van een positief standpunt wordt de propositie waarop het standpunt betrekking heeft gerechtvaardigd. In geval van een negatief standpunt wordt de propositie ontkracht door de argumentatie. Omdat argumentatie altijd betrekking heeft op een zeker standpunt, begin je met het identificeren van dit standpunt. Meestal volgt de argumentatie niet lang daarna. Indicatoren van een standpunt: 'volgens mij', 'naar mijn mening', 'al met al meen ik te mogen concluderen dat'. 

Wat zijn indicatoren van argumentatie?

Soms wordt voor- of achteraf expliciet aangegeven dat het gaat om argumentatie. Een voorbeeld: 'mijn argumentatie hiervoor is dat'. Meestal maken sprekers of schrijvers echter gebruik van indicatoren van argumentatie. Voorbeelden: daarom, aangezien, dan ook, dus, vandaar, want, immers, ergo, dientengevolge, derhalve. Indicatoren van argumentatie kunnen ook gebruikt worden om een standpunt te achterhalen, aangezien zij gewoonlijk tevens indicatoren van een standpunt zijn.

Als een indicator terugwijst naar een standpunt dat eerder genoemd is, is er sprake van een terugwijzende presentatie (standpunt, indicator, argumentatie). Indicatoren: want, immers. Als een indicator vooruitwijst naar een standpunt dat later komt, is sprake van vooruitwijzende presentatie (argumentatie, indicator, standpunt). Indicatoren: vandaar, dus, daarom.

Sommige woorden zijn geen indicatoren van argumentatie, maar wel handige aanwijzingen: kortom, met andere woorden, enerzijds-anderzijds, namelijk, gezien, dient. Indicatoren van argumentatie worden niet altijd argumentatief gebruikt. Het woord ‘dus’ kan ook aangeven dat enkel een conclusie wordt getrokken.

Wat als een indicator van argumentatie ontbreekt?

Vaak ontbreekt een indicator van argumentatie of is het onduidelijk of de presentatie terugwijzend of vooruitwijzend is. De inhoud, volgorde of aard van de uitspraken geeft niet altijd aan wat argument en wat standpunt is. Normaal gesproken worden standpunten en argumentaties duidelijk door de context waarin ze worden gebracht. In een welbepaalde context is het eenvoudig om tot een correcte interpretatie te komen. Interpretatieproblemen ontstaan doorgaans pas in een onbepaalde context.

In geval van een onbepaalde context moeten andere hulpmiddelen worden ingezet. Bijvoorbeeld de wetenschap dat iemand die een meningsverschil wil oplossen gebaat is bij een juiste interpretatie van zijn argumentatie. Het is dan aannemelijk dat zijn uitspraken als argumenten gelden. Daarnaast kan ook de concrete situatie waarin iets beweerd wordt en de sociale en culturele achtergrond waarin dit gebeurt verhelderend zijn. Specifieke en algemene achtergrondkennis of vakkennis kunnen eveneens behulpzaam zijn bij het interpreteren van een discussie of betoog.

Wat is het verschil tussen argumentatie en een verklaring, toelichting of uitleg?

Bij de interpretatie van een betoog moet in eerste instantie uit worden gegaan van de precieze tekst. Pas bij interpretatieproblemen mogen andere hulpmiddelen gebruikt worden. Er moet vooral worden opgelet dat men niet naar zich toe interpreteert.

Het woord 'omdat' wordt tegenwoordig vaak gebruikt om oorzaak-gevolg aan te geven, in plaats van een reden. In dit geval is sprake van een verklaring, uitleg of toelichting, waarbij datgene wat men zegt al aanvaard wordt. Dit is een groot verschil met argumentatie, waarbij een standpunt nog aanvaard moet worden. Soms wordt bewust geprobeerd de ander te misleiden door een standpunt voor constatering en de argumentatie voor toelichting, uitleg of verklaring door te laten gaan. Zo lijkt het alsof het standpunt geen verdediging nodig heeft. Ook als geen sprake is van een poging tot misleiding, komt het voor dat een uitspraak aanvankelijk een toelichting, uitleg of verklaring lijkt te zijn, maar door de rechtvaardigende strekking ervan een argumentatie betreft. 

Wanneer kies je voor een maximaal argumentatieve interpretatie?

Bij de interpretatie van een betoog is het in geval van twijfel aan te raden om te kiezen voor een argumentatieve interpretatie. Als de betreffende uitspraken worden opgevat als argumentatie, noemt men deze strategie de 'maximaal argumentatieve interpretatie'. Door het zekere voor het onzekere te nemen worden ook uitspraken die mogelijk een uitleg, verklaring, toelichting of slechts een mededeling zijn, opgevat als argumentatie. Hierdoor is de kans klein dat een uitspraak die relevant kan zijn buiten beschouwing wordt gelaten. 

De strategie van de maximaal argumentatieve interpretatie moet eveneens gehanteerd worden in het geval waarin een zinnige interpretatie niet mogelijk is. Een voorbeeld. 'Je moet hier niet rennen. Of wil je soms vallen?' Niemand zal willen vallen, dus je kunt ervan uitgaan dat het een retorische vraag betreft die indirect wordt gebruikt als argument ('anders val je'). Het is een argument voor het standpunt 'je moet hier niet rennen'. In geval van onduidelijke vragen moet altijd worden gekozen voor een maximaal argumentatieve interpretatie.

Nadat is vastgesteld waarover men van mening verschilt en welke argumenten ter verdediging van het standpunt zijn aangevoerd, moet worden geanalyseerd hoe de argumentatie is gestructureerd. Hoe hangen de argumenten met elkaar en met het verdedigde standpunt samen?

Wat is enkelvoudige argumentatie?

Enkelvoudige argumentatie bestaat altijd uit twee uitspraken. Een uitspraak waarin het argument wordt gegeven (ter uitdrukking van de propositie) en één die de propositie verbindt met het verdedigde standpunt. In de praktijk wordt de verbindende uitspraak vaak verzwegen, waardoor het lijkt alsof enkelvoudige argumentatie uit slechts één argument bestaat. Een voorbeeld: 'Mark klaagt, want Mark is een man.' (Verzwegen: 'alle mannen klagen').

Bestaat een betoog uit één enkelvoudige argumentatie, dan gaat het om de meest eenvoudige argumentatiestructuur: de basisstructuur. Voor het krijgen van een volledig beeld van deze structuur, is het handig om verzwegen uitspraken te expliciteren, zeker wanneer het een verzwegen argument betreft waarop in het betoog wordt doorgegaan.

Welke combinaties van enkelvoudige argumentatie bestaan er?

Een betoog kan een combinatie van enkelvoudige argumentaties bevatten. De argumentatiestructuur is afhankelijk van het type meningsverschil. Voor het oplossen van een meervoudig meningsverschil zijn meer enkelvoudige argumentaties nodig. Elk standpunt vereist ter verdediging minstens één enkelvoudige argumentatie. In geval van een gemengd meningsverschil worden door meerdere partijen betogen gehouden, die ieder ook weer uit meerdere enkelvoudige argumentaties kunnen bestaan. 

De argumentatiestructuur is tevens afhankelijk van de reacties waarop in het betoog wordt geanticipeerd of geantwoord. Bijvoorbeeld: in geval van een twijfelende reactie is men genoodzaakt om de argumentatie van het standpunt weer te verdedigen (argumentatie voor argumentatie). De twijfel heeft niet altijd betrekking op de aanvaardbaarheid van de inhoud van de in de argumentatie gedane uitspraken, maar kan ook de rechtvaardigingskracht voor het standpunt betreffen. De lezer of luisteraar acht de uitspraak acceptabel, maar trekt in twijfel of deze het standpunt voldoende ondersteunt. In dat geval kan de schrijver of spreker zijn argumenten beargumenteren, maar ook zijn oorspronkelijke argumentatie aanvullen met andere argumenten. Reacties van lezers of luisteraars kunnen resulteren in argumentatie voor argumentatie of een combinatie van argumenten, maar ook in het uiten van geheel los van elkaar staande argumenten (alternatieve verdedigingen van hetzelfde standpunt). 

Het type meningsverschil dat opgelost moet worden en de reacties van de personen die overtuigd moeten worden zijn van groot belang bij de totstandkoming van complexe argumentatie in een betoog, maar uiteindelijk bepalen de keuzes van de betoger de argumentatiestructuur van zijn betoog. Soms geeft men de voorkeur aan één enkelvoudige argumentatie en soms worden er veel aangevoerd.

Wat is het verschil tussen meervoudige, nevenschikkende en onderschikkende argumentatie?

Onderschikkende argumentatie is de eerste vorm van complexe argumentatie. Hierbij wordt argumentatie gegeven voor argumentatie of voor een onderdeel van de argumentatie. Een argument wordt dan ondersteund door een ander argument, welke zelf ook weer ondersteund kan worden enzovoorts. Schematisch gezien geschiedt dit trapsgewijs. Door het gebruiken van onderschikkende argumentatie wordt de argumentatie (of een onderdeel ervan) een substandpunt.

Nevenschikkende argumentatie betreft de tweede vorm van complexe argumentatie. Bij deze vorm van argumentatie worden verschillende argumentaties naast elkaar gepresenteerd, die elkaar aanvullen en samen één samenhangend betoog vormen. De losse argumentaties zijn elk te zwak om het standpunt voldoende te verdedigen, maar samen geven ze voldoende ondersteuning.

Meervoudige argumentatie is de derde vorm van complexe argumentatie. Het gaat hierbij om meerdere argumenten voor hetzelfde standpunt, die los van elkaar staan, gelijkwaardig zijn en na elkaar als onafhankelijke argumenten worden gepresenteerd.

Hoe geef je de argumentatiestructuur schematisch weer?

Schematische weergave van enkelvoudige argumentatie:
1 standpunt
1.1 argumentatie
1.1 verzwegen argument dat geëxpliciteerd wordt

Schematische weergave van onderschikkende argumentatie:
1 standpunt
1.1 argument
1.1.1 subargument
1.1.1.1 subsubargument

Schematische weergave van nevenschikkende argumentatie:
1 standpunt
1.1a argumentatie verbonden met 1.1b
1.1b argumentatie verbonden met 1.1a

Schematische weergave van meervoudige argumentatie:
1 standpunt
1.1 argumentatie
1.2 argumentatie

Hoe wordt complexe argumentatie gepresenteerd?

Het is belangrijk om na te gaan of een betoog enkelvoudige, meervoudige of nevenschikkende argumentatie bevat, dan wel een combinatie hiervan. Dit wordt zelden expliciet aangegeven door een schrijver of spreker. Er zijn verschillende indicatoren die wijzen op een bepaalde argumentatiestructuur. 

De onderdelen van een onderschikkende argumentatie kunnen door de volgende indicatoren vooraf worden gegaan: want, omdat, immers, vandaar, daarom, aangezien. Niet veel indicatoren wijzen op uitsluitend onderschikkende argumentatie. Bepaalde combinaties van indicatoren doen dit wel: want aangezien, want gezien het feit dat, want immers, immers omdat, aangezien immers, omdat immers.

Indicatoren van nevenschikkende argumentatie: vooral ook omdat, een reden temeer om, daarbij komt, zelfs, daarnaast, sterker nog. 

Indicatoren van meervoudige argumentatie: trouwens, overigens, nog afgezien van, in de eerste plaats, niet te vergeten, ten overvloede, hiervoor pleit onder meer.

Er zijn uitdrukkingen die niet verwijzen naar één soort complexe argumentatie, maar waarvan de kans zeer groot is dat sprake is van onderschikkende of nevenschikkende argumentatie: alles overwegend is duidelijk dat, hieruit volgt, ik concludeer, al met al, dat volgt uit, bijgevolg.

Wat is een maximaal argumentatieve analyse?

Nevenschikkende en meervoudige argumentatie zijn soms moeilijk uit elkaar te houden. Het wordt niet expliciet aangegeven, indicatoren ontbreken of woorden verwijzen naar beide argumentatiestructuren: verder, ook, en, en ook. Soms blijkt enkel op grond van de inhoud van de argumenten en het standpunt of er sprake is van meervoudige of nevenschikkende argumentatie. In andere gevallen is onduidelijk of er sprake is van afzonderlijke argumenten die ieder voor zich gewichtig genoeg zijn of van argumenten die gezamenlijk het standpunt ondersteunen.

Bij de beoordeling maakt het een groot verschil of een argumentatie als nevenschikkend of meervoudig wordt gezien. Als een van de argumenten als zwak wordt gezien, staan de andere argumenten bij meervoudige argumentatie nog overeind, terwijl bij nevenschikkende argumentatie de hele verdediging wordt aangetast.

Bij het analyseren van de argumentatie moet niet louter worden afgegaan op de verbale presentatie (aanwezigheid van specifieke indicatoren), maar ook op andere verbale middelen die aanwijzingen bieden voor de interpretatie van de argumentatie. Er moet worden gekozen voor een interpretatie die conform het communicatiebeginsel is. Valt de balans dan nog niet uit richting een meervoudige dan wel een onderschikkende argumentatie, dan wordt bij voorkeur gekozen voor meervoudige argumentatie. Als één argumentatie onderuit wordt gehaald, kunnen de overige argumentaties nog voldoende onderbouwing van het standpunt opleveren. De persoon die argumenteert wordt op deze wijze maximaal de mogelijkheid geboden om zijn standpunt voldoende te verdedigen. Dit noemt men de strategie van de maximaal argumentatieve analyse.

Hoe moet worden omgegaan met verzwegen argumenten bij de analyse van complexe argumentatie?

Bij onderschikkende argumentatie kan soms een verzwegen onderschikkende argumentatie worden aangewezen. In sommige gevallen wordt deze verzwegen argumentatie duidelijk door de welbepaalde context of door de welbepaalde verbale context. Bij het analyseren moet de welbepaaldheid van de context zo goed mogelijk worden benut.

Hoe maak je een analytisch overzicht?

Bij het analyseren van een betoog is het aan te raden een analytisch overzicht te maken. Hierin wordt een samenvatting gegeven van:

• De discussiefasen (confrontatiefase, openingsfase, argumentatiefase, afsluitingsfase).

• Het meningsverschil (standpunten, partijen, posities van de partijen, typering van het meningsverschil).

• De aangevoerde argumentaties (expliciet, impliciet, verzwegen, argumentatieschema).

• De argumentatiestructuur (enkelvoudig, meervoudig, nevenschikkend, onderschikkend en combinaties hiervan).

• De getrokken conclusies (eindpositie protagonist en antagonist voor elk standpunt, consequenties uitkomsten voor de oplossing van het meningsverschil).

Idealiter houden de deelnemers aan een kritische discussie zich aan de tien regels voor het voeren van een redelijke gedachtewisseling. Het overtreden van een regel levert een drogreden op: een ondeugdelijke argumentatieve zet.

Wat zijn drogredenen?

De oplossing van een meningsverschil kan op diverse wijzen worden bemoeilijkt of verhinderd, al dan niet opzettelijk. De overtredingen van discussieregels worden drogredenen genoemd. Drogredenen zijn niet altijd makkelijk te herkennen, soms lijken overtredingen op argumentatieve zetten die wel een bijdrage leveren aan de oplossing van het meningsverschil. In twijfelgevallen is het aan te raden de gedachtewisseling te behandelen als een volwaardige kritische discussie. 

Er gelden tien regels ten aanzien van argumentatieve discussies. Iedere regel vertegenwoordigt een bepaalde redelijkheidsnorm ter voorkoming van drogredenen. De eerste vijf gaan over de manier waarop de discussianten zich tijdens de discussie dienen te gedragen. De laatste vijf gaan over het beoordelen van argumentatie en het afsluiten van de discussie. Deze tien regels zijn voorwaarden voor het oplossen van meningsverschillen, maar geen garantie. Ze zijn te beschouwen als gedragscode.

Wat houdt de vrijheidsregel in?

De discussianten mogen elkaar niet beletten standpunten of twijfel naar voren te brengen. Overtredingen van de vrijheidsregel geschieden in de confrontatiefase, kunnen door elke partij worden gepleegd en hebben tot gevolg dat een meningsverschil niet of slechts deels aan het licht komt, waardoor het niet goed opgelost kan worden. De vrijheidsregel kan op twee wijzen worden overtreden: er worden beperkingen gesteld aan de vrijheid om standpunten of twijfel te uiten of er worden beperkingen gesteld aan de standpunten of uitingen van twijfel. In het eerste geval wordt de handelingsvrijheid van de andere partij beperkt, wat neerkomt op een poging om de ander uit te schakelen als discussiepartner. Dit kan gebeuren door de discussiepartner onder druk te zetten om een bepaald standpunt niet naar voren te brengen of in twijfel te trekken, bijvoorbeeld door het gebruik van geweld of het dreigen daarmee.

Een dreigement met als doel het verhinderen dat een standpunt naar voren wordt gebracht of in twijfel wordt getrokken, noemt men een 'argumentum ad baculum' (drogreden van het dreigen met de stok). De andere partij kan ook onder druk worden gezet door een argumentum ad misericordiam (een beroep doen op het medelijden van de tegenpartij of luisteraars). Daarnaast kan geprobeerd worden de andere partij monddood te maken door een aanval op diens integriteit, kundigheid of geloofwaardigheid (argumentum ad hominem: drogreden van een misplaatste persoonlijke aanval). Persoonlijke kwaliteiten mogen enkel ter discussie worden gesteld als dit relevant is ten aanzien van de aanvaardbaarheid van het standpunt (denk aan een getuigenverklaring).

Soorten persoonlijke aanvallen:

• directe persoonlijke aanval (ook wel 'abusive': het rechtstreeks negatief beoordelen van iemands persoonlijke kwaliteiten). 

• indirecte persoonlijke aanval (ook wel: 'circumstantial') door iemands motieven zwart te maken. Men suggereert dat de ander bevooroordeeld is ten aanzien van het discussiepunt. 

• het aanwijzen van een persoonlijke inconsequentie, waardoor de geloofwaardigheid van de ander aan het wankelen wordt gebracht (iemand die eerst een andere opvatting had of niet handelde volgens zijn opvatting moet wel ongelijk hebben). Dit type drogreden wordt 'ook jij' (tu quoque) genoemd. Als inconsequenties plaatsvinden binnen één discussie, betreft dit de interne inconsistentie-drogreden. 

Ook het stellen van beperkingen aan het naar voren brengen van de propositionele inhoud van uitingen van twijfel en standpunten leveren een overtreding van de vrijheidsregel op. Dit vindt meestal plaats in een juridische procedure of in het kader van politieke besluitvorming of vergadering. Denk aan het buiten bespreking laten van iets omdat het geen agendapunt is. Ook kan het voorkomen dat een standpunt bij voorbaat heilig of taboe is verklaard en daarom niet ter discussie mag worden gebracht.

Wat houdt de verdedigingsplichtregel in?

Een discussiant die een standpunt naar voren brengt, mag niet weigeren dit standpunt desgevraagd te verdedigen. Een partij is verplicht zijn standpunt te verdedigen. De protagonist hoeft zich niet aan deze regel te houden wanneer hij zijn standpunt al met succes verdedigd heeft en ondertussen niets veranderd is aan de discussieregels en uitgangspunten. De verdedigingsplicht geldt evenmin wanneer hij met een uitdager te maken heeft die zich niet aan de regels wil houden. 

Door het overtreden van de verdedigingsplichtregel komt de discussie niet verder dan de openingsfase. De protagonist kan de overtreding begaan door de verdedigingsplicht bij de partij neer te leggen die zijn standpunt in twijfel trekt: de drogreden van het verschuiven van de bewijslast genoemd. In geval van een niet-gemengd meningsverschil is er maar één partij die iets moet verdedigen. De bewijslast verschuiven naar de antagonist is dan totaal ongerechtvaardigd. In geval van een gemengd meningsverschil hebben beide partijen een bewijslast. Er moet dan bepaald worden in welke volgorde zij hun standpunt moeten verdedigen. Deze volgordekwestie wordt vaak ten onrechte aangemerkt als keuzekwestie, waarbij geprobeerd wordt de bewijslast bij slechts één partij neer te leggen (meestal de partij die de status-quo aanvalt). De status-quo heeft dan de status van presumptie. Toepassing van het presumptiebeginsel mag niet tot gevolg hebben dat de bewijslast bij slechts één partij wordt gelegd, dit leidt namelijk tot de drogreden van het verschuiven van de bewijslast én de drogreden van het ontduiken van de bewijslast. De verdedigingsvolgorde kan worden bepaald aan de hand van het billijkheidsbeginsel: er moet begonnen worden met het standpunt dat het gemakkelijkst te verdedigen is.

Een tweede manier om onder de verdedigingsplicht uit te komen is door het ontduiken van de bewijslast. Het standpunt wordt dan voorgesteld als iets wat geen verdediging nodig heeft. Dit kan door het standpunt als vanzelfsprekend te presenteren, het persoonlijk instaan voor de juistheid van het standpunt of door het standpunt zo te formuleren dat het niet toetsbaar is en daardoor immuun is voor kritiek.

Wat houdt de standpuntregel in?

Een aanval op een standpunt mag geen betrekking hebben op een standpunt dat niet werkelijk door de andere partij naar voren is gebracht. Het overtreden van de standpuntregel leidt tot een veranderde propositie en maakt van een enkelvoudig meningsverschil een meervoudig meningsverschil. 

Praten de partijen op deze manier langs elkaar heen, dan wordt het originele meningsverschil niet opgelost en is de oplossing een schijnoplossing. Veranderingen van standpunt kunnen in alle fasen van de discussie voorkomen. Overtreding van de standpuntregel kan op twee manieren geschieden: het standpunt van de tegenpartij vertekenen of de tegenpartij een fictief standpunt in de schoenen schuiven. Dit zijn drogredenen van de stroman. In beide gevallen kiest de aanvaller de weg van de minste weerstand, omdat het veranderde standpunt eenvoudiger kan worden aangevallen.

Het vertekenen van een standpunt kan bijvoorbeeld door het standpunt uit zijn context te halen of de inhoud van de propositie te simplificeren of te overdrijven. Er is bijvoorbeeld sprake van overdrijvng wanneer woorden als 'een paar' of 'sommige' veranderd worden naar 'alle'. Simplificatie vindt plaats door het weglaten van restricties en het afzien van nuances.

Een fictief standpunt in de schoenen schuiven van de andere partij kan op verschillende manieren: door het zeer nadrukkelijk naar voren brengen van het tegengestelde standpunt zonder enige introductie, het verwijzen naar een groepering of partij waartoe de tegenpartij behoort, welke daardoor met het fictieve standpunt in verband wordt gebracht ('elke zakenvrouw vindt natuurlijk dat..') of door het gebruik van formuleringen als 'bijna iedereen denkt dat..' of 'je hoort de laatste tijd geregeld dat..'. 

Wat houdt de relevantieregel in?

Een standpunt mag niet worden verdedigd door non-argumentatie naar voren te brengen of irrelevante argumentatie. Overtredingen geschieden door de protagonist in de argumentatiefase. 

Een standpunt kan worden aanvaard door het overtuigen (logos), het emotioneren (pathos) of het imponeren (ethos) van de ander. In geval van logos moeten argumenten naar voren worden gebracht. In de praktijk gaan ethos en argumentatie prima met elkaar samen. De drogreden misbruik van ethos doet zich voor wanneer de protagonist op incorrecte wijze schermt met zijn eigen of andermans autoriteit (integriteit, deskundigheid, geloofwaardigheid). Gebruikmaking van ethos is geoorloofd, tenzij iets wordt aangenomen op basis van de autoriteit van iemand die niet over de relevante of vereiste deskundigheid beschikt. Er is dan sprake van de drogreden 'argumentum ad verecumdiam': een misplaatst beroep op autoriteit. 

In plaats van argumentatie kan gebruik worden gemaakt van 'pathos': het inspelen op het gevoel van het publiek. Dit is toegestaan, tenzij deze gevoelens worden gebaseerd op vooroordelen. Dit levert een overtreding van de relevantieregel op die bekend staat als de pathetische drogreden. Deze komt vaak voor in een discussie waarbij veel mensen zich betrokken voelen. Het manipuleren van de sentimenten (bezorgdheid, angst, schaamte etc.) beïnvloedt de uitkomst in sterke mate.

Bij irrelevante argumentatie wordt een ander standpunt verdedigd dan waarover het meningsverschil bestaat. Ook dan treedt een verschuiving op in de propositie, maar hier is het de protagonist die zijn eigen standpunt vertekent zodat deze makkelijker te verdedigen is. Dit betreft de drogreden van het naar voren brengen van irrelevante argumentatie. 

Wat houdt de verzwegen-argumentregel in?

Men mag de tegenpartij niet ten onrechte verzwegen argumenten toeschrijven of zich aan de verantwoordelijkheid voor een van zijn eigen verzwegen argumenten onttrekken. Dit vindt plaats in de argumentatiefase. De regel kan overtreden worden door het opblazen van wat er verzwegen is en door het loochenen van een verzwegen argument.

De drogreden van het opblazen van wat er verzwegen is wordt door de antagonist toegepast: hij geeft een invulling aan het verzwegen argument die verder gaat dan waar de protagonist aan gehouden kan worden. Bij de drogreden van het loochenen van een verzwegen argument ontkent de protagonist dat hij verantwoordelijk is voor de impliciete onderdelen van zijn betoog.

Het streven naar effectiviteit en redelijkheid in een discussie of betoog verlangt dat alle argumentatieve zetten strategisch gemanoeuvreerd worden. Drogredenen kunnen strategisch manoeuvreren in de weg staan.

Hoe combineer je redelijkheid en effectiviteit?

Bij het oplossen van een meningsverschil door middel van een argumentatieve gedachtewisseling wordt altijd een beroep gedaan op redelijkheid. Door duidelijk te maken dat er goede redenen zijn ter aanvaarding van het standpunt wordt geprobeerd de twijfelaar over te halen. Voor een succesvolle poging hiertoe moeten de argumentatieve zetten zowel redelijk als effectief zijn. In alle argumentatieve zetten moet het streven naar effectiviteit en redelijkheid worden gecombineerd, maar in de praktijk zijn deze strevens soms lastig verenigbaar. Dit noemt men het 'argumentatieve probleem'. 

Er wordt recht gedaan aan het argumentatieve probleem wanneer bij de beoordeling van argumentatie rekening wordt gehouden met de redelijkheidsdimensie en de effectiviteitsdimensie van argumentatieve zetten. Een argumentatieve discussie is gericht op het oplossen van een meningsverschil door middel van argumentatieve zetten die effectief en redelijk zijn. Het tegelijkertijd nastreven van effectiviteit en redelijkheid kan spanning opleveren, daarom moet door de antagonist en de protagonist gezocht worden naar een evenwicht tussen beiden. Bij iedere argumentatieve zet moet daarom 'strategisch gemanoeuvreerd' worden.

Wat wordt bedoeld met het dialectisch en het retorisch perspectief?

Als het gaat om strategisch manoeuvreren, vullen het dialectisch en het retorisch perspectief elkaar aan. Bekeken vanuit het dialectisch perspectief is het louter zinvol om aandacht te schenken aan de effectiviteit van argumentatieve zetten wanneer de effectiviteit binnen de grenzen van de redelijkheid blijft. Bekeken vanuit het retorisch perspectief is het louter zinvol om redelijkheidsnormen vast te stellen als dit gekoppeld wordt aan inzicht in de wijze waarop geprobeerd wordt om effectiviteit te bewerkstelligen. Een argumentatieve discussie of betoog kan geanalyseerd en beoordeeld worden door het retorisch perspectief te incorporeren in het dialectisch perspectief. 

In alle stadia van het oplossingsproces ten aanzien van een meningsverschil wordt strategisch gemanoeuvreerd. In elke zet wordt gepoogd om de nagestreefde effectiviteit te verenigen met de handhaving van de redelijkheid. In elke fase moet een partij erop uit zijn om door redelijk handelen het dialectische doel van het discussiestadium te realiseren en tegelijkertijd effectief te zijn in het bereiken van een optimaal retorisch resultaat. Elk dialectisch doel moet zijn retorische tegenhanger hebben. Om dit te bereiken moet er dus strategisch gemanoeuvreerd worden. 

Wat zijn de drie aspecten van strategisch manoeuvreren?

Strategisch manoeuvreren betreft een complex begrip. Het omvat verscheidene aspecten van het nastreven van effectiviteit en redelijkheid. Drie aspecten van strategisch manoeuvreren komen tot uitdrukking in iedere strategische manoeuvre die wordt uitgevoerd in een argumentatieve zet:

1. De selectie uit het topisch potentieel (de keuze uit alle mogelijke argumentatieve zetten). Bijvoorbeeld de keuze voor een bepaald vertrekpunt in de openingsfase of een bepaald argumentatietype in de argumentatiefase. 

2. De keuze van presentatiemiddelen (gebruikmaking van de non-verbale en verbale uitdrukkingsopties die de schrijver of spreker heeft). Bijvoorbeeld de keuze voor het expliciet formuleren van het meningsverschil of het brengen van de conclusie op emotionele wijze.

3. De aanpassing aan het referentiekader van het auditorium (het afstemmen van de argumentatieve zetten op de voorkeuren en opvattingen van lezers/luisteraars).

Strategisch manoeuvreren verwijst naar zowel de uitvoering hiervan (het maken van keuzes binnen de drie bovenstaande aspecten) als de tekstuele uitkomst (het verbale product dat het resultaat vormt). De drie aspecten komen in iedere argumentatieve zet tezamen tot uitdrukking en openbaren zich altijd tegelijkertijd. De onderlinge afhankelijkheid van de aspecten wordt weergegeven in de zogenaamde strategisch-manoeuvrerendriehoek.

Welke soorten argumentatieve strategieën zijn er?

Het gezamenlijk uitvoeren van meerdere strategische manoeuvres kan een 'argumentatieve strategie' opleveren. Hiervan is sprake wanneer de strategische manoeuvres plaatsvinden conform een systematische coördinatie. Deze coördinatie moet plaatsvinden op het niveau van de drie aspecten van een strategische manoeuvre. De keuzes die gemaakt moeten worden bij de selectie uit het topisch potentieel, het benutten van presentatiemiddelen en de afstemming op het referentiekader van het auditorium moeten met elkaar in overeenstemming zijn ('harmoniëren'). Het geselecteerde argument moet op een daarbij passende wijze gepresenteerd worden. Coördinatie op het niveau van de opeenvolging van strategische manoeuvres houdt in dat deze manoeuvres zodanig worden uitgevoerd dat zij tezamen bevorderen dat het nagestreefde resultaat wordt bereikt. De strategische manoeuvres in alle argumentatieve zetten moeten dus goed bij elkaar aansluiten. 

Sommige argumentatieve strategieën beïnvloeden de discussie als geheel: de algemene discussiestrategieën. Daarnaast bestaan er argumentatieve strategieën die uit een serie argumentatieve manoeuvres bestaan die enkel in een bepaalde discussiefase worden gedaan. Confrontationele strategieën kunnen in de confrontatiefase worden gebruikt en hebben betrekking op de wijze waarop gebruik wordt gemaakt van het reservoir aan mogelijke geschilpunten dat bij aanvang van de gedachtewisseling aanwezig is. Openingsstrategieën kunnen in de openingsfase worden gebruikt en hebben betrekking op het bepalen van de ‘overeenstemmingszone’ die als vertrekpunt dient. Argumentatieve strategieën kunnen in de argumentatiefase worden gebruikt en hebben betrekking op de aanvals- en verdedigingslijnen. Afsluitingsstrategieën kunnen in de afsluitingsfase worden gebruikt en hebben betrekking op het bepalen van de uitkomst van de discussie.

Hoe ontstaan drogredenen bij strategisch manoeuvreren?

Strategisch manoeuvreren is gericht op het wegnemen van spanning tussen het streven naar effectiviteit en het streven naar redelijkheid. Deze strevens moeten met elkaar verenigd worden, maar in de praktijk zijn zij zelden volledig met elkaar in evenwicht. Uit vrees om als incompetent te worden gezien kan men zich soms teveel concentreren op redelijkheid en te weinig op effectiviteit, wat tot retorisch slecht strategisch manoeuvreren kan leiden. Erger is wanneer iemand zich teveel richt op effectiviteit en te weinig op redelijkheid. Als hierbij regels voor het voeren van een kritische discussie worden overtreden, ontspoort het strategisch manoeuvreren in drogredelijkheid.

Al deze ontsporingen die het oplossen van een meningsverschil in de weg staan, zijn drogredenen. Een drogreden is dan een argumentatieve zet die niet in overeenstemming is met de regels voor het voeren van een kritische discussie, maar een strategische manoeuvre vormt die sommigen ten onrechte in overeenstemming met de regels achten. Omdat het belangrijk is goed onderscheid te maken tussen deugdelijke en drogredelijke argumentatieve zetten, worden er technische namen voor de drogredenen gebruikt, zoals argumentum ad hominem en argumentum ad verecundiam. Algemene typen hebben neutrale namen, zoals persoonlijke aanval en argument van autoriteit.

Het is van belang dat drogredenen worden opgespoord. Het belangrijkste probleem hierbij is dat drogredenen in de praktijk vaak niet opgemerkt worden. Dit komt allereerst doordat niemand in een discussie een onredelijke indruk wil maken en daarom onredelijkheden zoveel mogelijk verbergt. Daarnaast wordt van iedereen verwacht redelijkheid te handhaven en is automatisch aan elke argumentatieve zet de presumptie van redelijkheid verbonden, zelfs als deze misschien ondeugdelijk is.

Als een partij de grenzen van redelijkheid overschrijdt, zal hij daarbij zo veel mogelijk gebruik blijven maken van de argumentatieve middelen. Er zijn twee kenmerken van strategisch manoeuvreren die daarbij van pas komen:

• Deugdelijke en drogredelijke manifestaties van dezelfde soort strategische manoeuvre manifesteren zich op dezelfde wijze en er is niets in hun verschijningsvorm dat ze van elkaar onderscheidt. Ze hebben dezelfde kenmerken en zijn soms lastig uit elkaar te houden.
• Sommige soorten strategische manoeuvres vormen een continuüm dat zich uitstrekt van duidelijk deugdelijk tot duidelijk drogredelijke strategische manoeuvres, met allerlei minder duidelijke gevallen daartussen. Het kan soms lastig zijn om definitief vast te stellen of iets wel of niet drogredelijk is.

Een adequaat betoog voldoet aan twee basisvoorwaarden: effectiviteit en redelijkheid. Het analytisch overzicht van een argumentatieve discussie is behulpzaam bij het (her)schrijven van een betoog. Een geschreven betoog heeft een neutrale argumentatieve stijl of een geëngageerde argumentatieve stijl.

Wat houden de basisvoorwaarden effectiviteit en redelijkheid in?

Door middel van een betoog wordt geprobeerd om de lezer of luisteraar op een effectieve en redelijke manier op andere gedachten te brengen. Wie een betoog houdt, neemt altijd deel aan een discussie met een ander, ongeacht of deze hierbij aanwezig is.

Een betoog is redelijk wanneer hierin geen argumentatie wordt gebruikt die het bereiken van een oplossing onmogelijk maakt of bemoeilijkt. Uitgangspunt vormen de tien discussieregels (vrijheidsregel, standpuntregel, verdedigingsplichtregel, verzwegen-argumentregel, relevantieregel, geldigheidsregel, uitgangspuntregel, taalgebruiksregel, argumentatieschemaregel, afsluitingsregel).

Een betoog is effectief wanneer alle onderdelen duidelijk gepresenteerd worden en op elkaar aansluiten. Het moet duidelijk zijn welk standpunt wordt verdedigd, wat de relevante uitgangspunten zijn, welke argumenten ter verdediging worden aangevoerd en hoe deze met elkaar en met het standpunt samenhangen. Het gebruikte taalgebruik moet daarom zo begrijpelijk mogelijk en mag geen storende formuleringen bevatten.

Een geslaagd betoog moet in ieder geval voldoen aan de algemene spelregels voor communicatie, tenzij men iets extra’s probeert over te brengen door iets opzettelijk achterwege te laten.

Hoe kan het analytisch overzicht dienen als hulpmiddel bij het (her)schrijven van een betoog? 

Als je een conceptbetoog hebt geschreven, kun je deze voorafgaand aan de presentatie optimaliseren door hiervan een analytisch overzicht op te stellen. Je begint met het duidelijk aangeven van het standpunt dat je gaat verdedigen. Hierna volgen de uitgangspunten en een opsomming van de argumenten. Heeft een tegenpartij ook een standpunt ingenomen (gemengd meningsverschil), dan moet je deze en de argumenten ervoor eveneens vermelden door ook hiervan een analytisch overzicht te maken. Heeft de tegenpartij geen standpunt ingenomen, maar wel kritiek geleverd op je argumentatie, dan hoef je van het betoog van de tegenpartij geen analytisch overzicht te maken, maar houd je rekening met de kritiek bij het herschrijven van je betoog.

De argumenten in een analytisch overzicht geef je schematisch weer. Het is soms nuttig ook de verzwegen argumenten hierin op te nemen, bijvoorbeeld wanneer bepaalde onderdelen van betoog nog onduidelijk of dubieus zijn. Word een verzwegen argument ondersteund door een ander argument, dan moet deze expliciet worden opgenomen in het analytisch overzicht.

Een analytisch overzicht maakt de relevante informatie voor het (her)schrijven van het betoog overzichtelijk. Hieruit moet blijken welk meningsverschil moet worden opgelost, de aanvaardbaarheid van welk standpunt in twijfel wordt getrokken, wat de relevante uitgangspunten en argumenten zijn en wat de beoogde argumentatiestructuur is. Als je dit op een rijtje hebt gezet, kun je beoordelen in hoeverre je betoog bestand is tegen aanvallen. Is je argumentatie conform het redelijkheidsvereiste? Kan de effectiviteit van het (schriftelijke) betoog worden vergroot door het aan te passen?

Wat houden een neutrale en een geëngageerde argumentatieve stijl in?

Je houdt een betoog om een ander te overtuigen van de aanvaardbaarheid van je standpunt. De ‘argumentatieve stijl’ betreft de specifieke manier waarop het standpunt verdedigd wordt. Deze stijl moet effectief en redelijk zijn. De argumentatieve stijl komt onder meer tot uitdrukking in de gekozen presentatiemiddelen. Het gebruik van een zekere stijl kan het volledige betoog beslaan (algemene argumentatieve stijl) of een aantal onderdelen hiervan.

Er zijn meerdere argumentatieve stijlen, maar de meesten zijn afgeleid van twee categorieën: de neutrale en de geëngageerde argumentatieve stijl. Zij vormen in een paar opzichten elkaars tegenpool.

Kenmerken van een neutrale argumentatieve stijl:

• Objectiviteit: de selectie uit het beschikbare topische potentieel heeft een objectieve uitstraling;

• Openheid en onafhankelijkheid: de keuze van presentatiemiddelen straalt openheid voor een onafhankelijk oordeel uit;

• Betrouwbaarheid: de aanpassing aan het auditorium komt betrouwbaar over.

Deze kenmerken komen in de verschillende fases van het betoog naar voren. In het begin blijken zij uit een zakelijke selectie van de te bespreken punten en een eenvoudige feitelijke presentie. Bij de vaststelling van de uitgangspunten zijn zij herkenbaar aan de duidelijk te verifiëren vertrekpunten en een presentatie in de vorm van een overzicht. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van pragmatische argumentatie en weldoordacht spraakgebruik van deskundigen. De uitkomst wordt onpartijdig aangegeven, bijvoorbeeld door het expliciet trekken van een conclusie op basis van formeel redeneren. Het auditorium wordt benaderd met logica, op niet-confronterende of opdringerige wijze.

Kenmerken van een geëngageerde argumentatieve stijl:

• Betrokkenheid: de selectie uit het beschikbare topisch potentieel heeft een betrokken uitstraling;

• Inclusiviteit: de keuze van presentatiemiddelen komt inclusief over;

• Gemeenschappelijkheid: de aanpassing van het auditorium draagt gemeenschappelijkheid uit.

Deze kenmerken komen in het begin van het betoog tot uitdrukking doordat de betoger zijn betrokkenheid toont aan de hand van de selectie van discussiepunten. Er wordt expliciet een verbinding gelegd met hetgeen voor het auditorium relevant is en de keuze van presentatiemiddelen die betrokkenheid uitdragen. Bij de vaststelling van het uitgangspunt wordt uitgegaan van een normatief vertrekpunt dat toont hoezeer de kwestie de betoger persoonlijk raakt. De inclusiviteit blijkt uit het gebruik van presentatiemiddelen (bijvoorbeeld retorische vragen). Daarnaast wordt gebruikgemaakt van analogie-argumentatie en emotioneel en persoonlijk taalgebruik. De uitkomst wordt expliciet als het best bereikbare resultaat beschouwd, welke het gevolg is van een gezamenlijk doorlopen procedure. De conclusie wordt verfraaid met aansprekende metaforen en presentatiemiddelen.

Hoe wordt de redelijkheid bewaakt?

De redelijkheid wordt bewaakt met behulp van het analytisch overzicht van het te herschrijven betoog. Hierin zijn alle cruciale onderdelen van de argumentatie reeds geordend. Dit maakt het opsporen van drogredenen makkelijker. Zo kun je eenvoudig vaststellen welke redeneringen zijn gebruikt, of deze logisch geldig zijn, welke argumentatieschema’s zijn gebruikt en of deze passend zijn en op de juiste manier zijn toegepast. Een overtreden discussieregel kan tijdens het herschrijven hersteld worden.

Daarnaast helpt een analytisch overzicht bij het controleren of rekening is gehouden met alle mogelijke bezwaren of twijfel bij de lezer. Is dit niet zo, dan moeten bijvoorbeeld uitgangspunten worden geëxpliciteerd, nieuwe argumenten worden toegevoegd of originele argumenten worden aangevuld of beter onderbouwd.

Hoe wordt de effectiviteit bevorderd?

Een betoog is effectief wanneer de cruciale onderdelen voor de lezer duidelijk zijn. Uit een geschreven betoog moeten het standpunt en de standpunten duidelijk blijken. In de praktijk gaat het hier vaak mis. Sommige uitspraken worden zo geformuleerd dat ze zowel standpunt als argument kunnen zijn. Een voorbeeld. ‘Bart is erg stipt. Hij is nooit te laat.’ Dit kan worden gelezen als: ‘Bart is erg stipt. Dus hij komt nooit te laat.’ of ‘Bart is erg stipt. Hij komt immers nooit te laat.’ In het eerste geval is ‘Hij is nooit te laat’ het standpunt en in het tweede een argument. De context en achtergrondinformatie scheppen niet altijd duidelijkheid.

Het duidelijk weergeven van de standpunten en argumenten houdt niet in dat deze expliciet genoemd moeten worden. Vaak is een betoog voldoende begrijpelijk door een impliciete vermelding. De begrijpelijkheid van het betoog is een noodzakelijke voorwaarde voor de effectiviteit ervan. Een standpunt dat bijvoorbeeld zeer stellig naar voren wordt gebracht behoeft geen expliciete argumentatie.

Bij het (her)schrijven van het betoog is het verstandig om alle argumenten en standpunten in de bewerkte versie van het analytisch overzicht te markeren. Bewerkingen die de effectiviteit van het betoog bevorderen:

• Onderdelen weglaten die bij nader inzien niet te handhaven, overbodig of voor de lezer vanzelfsprekend zijn of de tekst omslachtig maken.

• Elementen toevoegen, zoals het aanvullen van de argumentatie, het geven van meer achtergrondinformatie of toevoeging van een retorische vraag of kreet.

• Aanpassen van de volgorde van onderdelen, bijvoorbeeld wanneer argumentatie door elkaar heen loopt.

• Herformuleringen. Door de tekst begrijpelijker en aantrekkelijk te maken, wordt ook de effectiviteit vergroot. Vage, onduidelijke en te stellige formuleringen kunnen beter herschreven worden. Een afwisseling van impliciete en expliciete uitingen.

Een betoog met een neutrale argumentatieve stijl wordt op een zakelijke manier herschreven, terwijl een geëngageerde argumentatieve stijl een meer persoonlijke (informele) presentatie verlangt. In het eerste geval wordt een opsomming met nummering gebruikt, terwijl de argumenten in het tweede geval verhalend worden gebracht. De inleiding wordt persoonlijker gemaakt door te beginnen met een vraag, dat toont meer betrokkenheid en is publieksgerichter (‘Vindt u ook niet dat..’). Een herschrijving in een geëngageerde argumentatieve stijl is ook te herkennen aan het toevoegen van bijvoorbeeld verontwaardigde kreten. Het veranderen van de volgorde van argumenten past bij beide stijlen. Wat betreft herformuleringen kan gebruik worden gemaakt van informeler taalgebruik: in plaats van ‘werkgelegenheid’ gebruik je ’personen die hun werk verloren hebben’, dat toont meer betrokkenheid.