Wat zijn de laatste vijf discussieregels? - Chapter 8

De laatste vijf regels zien op de voorwaarden die vervuld moeten zijn voor het voldoende verdedigen van een standpunt. Overtreding van elke regel levert een bepaalde drogreden op. 

Wanneer is sprake van een voldoende verdediging van een standpunt?

Uitspraken moeten gebaseerd zijn op gedeelde uitgangspunten en door middel van logisch geldige redeneringen, passende en correct gebruikte argumentatieschema's verbonden zijn met het standpunt. 

Wat houdt de uitgangspuntregel in?

Men mag niet ten onrechte iets als een gemeenschappelijk uitgangspunt presenteren of ten onrechte ontkennen dat iets een gemeenschappelijk uitgangspunt is. Partijen moeten het over een aantal feiten eens zijn, anders is een discussie zinloos. De antagonist en protagonist hoeven niet met volle overtuiging te geloven dat de proposities die fungeren als gemeenschappelijk uitgangspunten aanvaardbaar of waar zijn, maar ze moeten wel bereid zijn daarvan uit te gaan. Een overtreding van de uitgangspuntregel houdt in dat ten onrechte gedaan wordt alsof iets tot de gemeenschappelijke uitgangspunten behoort of ten onrechte ontkend wordt dat dit het geval is. Dit vindt plaats in de argumentatiefase. 

De antagonist overtreedt de uitgangspuntregel wanneer deze een propositie in twijfel trekt die conform de afspraak behoort tot de gemeenschappelijke uitgangspunten of waarvan aangenomen mag worden dat de antagonist eraan gehouden kan worden. Is een propositie tot uitgangspunt verklaard, dan mag hierover in de discussie geen twijfel worden geuit. 

De protagonist overtreedt de uitgangspuntregel door te doen alsof een propositie een gemeenschappelijk uitgangspunt betreft, terwijl het dat niet is. Dit wordt op onopvallende wijze gedaan, bijvoorbeeld door in de discussie weinig aandacht te besteden aan de propositie of een formulering te gebruiken die eenvoudig aan de aandacht ontsnapt. Een bekende techniek is een propositie als een presuppositie (een vooronderstelling waar de spreker stilzwijgend vanuit gaat) in een andere bewering op te nemen: de presuppositie-drogreden. Bijvoorbeeld: in plaats van 'Max is verslaafd aan drank' wordt dan gezegd: 'Het is onbegrijpelijk dat Max niets doet aan zijn drankverslaving'. De drankverslaving wordt voorondersteld, waardoor het lijkt alsof de drankverslaving een vaststaand gegeven is. Dit kan ook in de vraagvorm: 'Wie heb je deze ochtend al boos gemaakt?' Hierdoor wordt de indruk gewekt dat er een gemeenschappelijk uitgangspunt is: dat iemand boos is gemaakt. Dit noemt men de drogreden van de meervoudige vraag.

Een andere drogreden is de cirkelredenering. De protagonist voert dan ter verdediging van zijn standpunt een argument aan dat op hetzelfde neerkomt als het standpunt. Aangezien het standpunt ter discussie staat, kan een uitspraak met dezelfde betekenis nimmer een gemeenschappelijk uitgangspunt zijn. Een voorbeeld: 'Het is echt waar dat Sascha geen ouders meer heeft, want zij is een wees'. 

Wat houdt de geldigheidsregel in?

De redeneringen die in de argumentatie als formeel geldig worden voorgesteld mogen geen logische fouten bevatten. Overtreding geschiedt door de protagonist in de argumentatiefase. Het overtreden van de geldigheidsregel heeft altijd betrekking op het ontbreken van een logisch geldige redeneervorm of een verkeerd gebruik van de redeneervorm. De bekendste drogredenen zijn de drogreden van de bevestiging van de consequent en de drogreden van de ontkenning van het antecedent. Dit betreft twee onjuiste invullingen van de logisch geldige redeneervormen modus ponens en modus tollens. Een voorbeeld van het bevestigen van de consequent: Als je rauwe kip eet (antecedent), word je misselijk (consequent). Sanne is misselijk (bevestiging consequent). Dus: Sanne heeft rauwe kip gegeten. Een voorbeeld van het ontkennen van het antecedent: Als je rauwe kip eet (antecedent), word je misselijk (consequent). Sanne heeft geen rauwe kip gegeten (ontkenning antecedent). Dus: Sanne is niet misselijk. De ongeldigheid van deze redeneringen zit in het feit dat er ook andere oorzaken kunnen zijn voor Sanne's misselijkheid.

Een andere overtreding van de geldigheidsregel betreft het ten onrechte toekennen van een eigenschap van onderdelen aan het geheel (compositie-drogreden) of van het geheel aan een onderdeel (divisie-drogreden, ook wel drogreden van de verkeerde verdeling genoemd). Niet alles wat voor de samenstellende onderdelen geldt, geldt ook voor het geheel (en andersom). Als een maaltijd uit lekkere voedingsmiddelen bestaat, betekent dit nog niet dat de maaltijd zelf ook smakelijk is. Een voorbeeld van de divisie-drogreden: De directie is besluiteloos. Dus: alle directieleden zijn besluiteloos. Het geheel is besluiteloos, maar dit betekent niet dat alle individuele directieleden ook besluiteloos zijn. Misschien komen zij als geheel niet tot een besluit, omdat ze het niet met elkaar eens zijn.

Wat houdt de argumentatieschemaregel in?

Een niet door een logisch geldige redenering onderbouwd standpunt mag niet als voldoende verdedigd worden gezien als de verdediging niet plaatsvindt aan de hand van een passend en juist toegepast argumentatieschema. Uitspraken kunnen voor beide partijen aanvaardbaar zijn, maar als zij het standpunt niet ondersteunen op een adequate wijze, is er geen sprake van een voldoende verdediging. De argumentatieschemaregel wordt overtreden wanneer de protagonist een ongeschikt schema toepast of een schema niet correct toepast.

Soms wordt het argumentatieschema van 'populistische argumentatie' ten onrechte gebruikt ter verdediging van een standpunt. Veel mensen zijn het eens met het standpunt, dus het moet aanvaard worden. Het gebruik van dit argumentatieschema (doen van een beroep op de massa) is ondeugdelijk en niet passend en levert een overtreding op: de drogreden 'argumentum ad populum'.

Kentekenargumentatie wordt op niet-passende wijze gebruikt als een beroep wordt gedaan op een autoriteit terwijl voorafgaand aan de discussie of het betoog expliciet is afgesproken dat dit niet zou gebeuren. Dit noemt men 'misplaatste autoriteitsargumentatie', een variant van de drogreden 'argumentum ad verecundiam'. 

In sommige gevallen wordt vergelijkingsargumentatie gebruikt wanneer dit niet is toegestaan, bijvoorbeeld in ons strafrecht. Dit wordt de drogreden 'misplaatste analogie' genoemd.

Bij de drogreden argumentum ad consequentiam wordt verkeerd gebruikgemaakt van een causale relatie. Feiten en normen worden door elkaar gehaald. Ter ondersteuning van een feitelijk standpunt met een feitelijke propositie wordt een argument aangevoerd met een normatief karakter, doordat het wenselijke of juist onwenselijke consequenties van het standpunt noemt.

In geval van een vergelijkingsrelatie, moet de vergelijking ook daadwerkelijk opgaan. De vergeleken gevallen moeten vergelijkbaar zijn, anders is sprake van de drogreden van de verkeerde vergelijking.

Een andere fout betreft een verkeerde toepassing van pragmatische argumentatie, een subtype van causale argumentatie. Dit leidt tot de drogreden van het hellend vak. De fout is dat ten onrechte gesuggereerd wordt dat door de inzet van een zekere maatregel iets van kwaad tot erger zal gaan, terwijl het niet vaststaat dat de voorspelde gevolgen ook daadwerkelijk zullen intreden.

Bij de drogreden post hoc ergo propter hoc (‘daarna, dus daardoor’) wordt uit het feit dat twee gebeurtenissen na elkaar plaatsvinden, een oorzaak-gevolgrelatie afgeleid.

Ook misbruik van autoriteit en de overhaaste generalisatie (secundum quid) zijn incorrecte toepassingen van een argumentatieschema gebaseerd op een kentekenrelatie. Misbruik van autoriteit (argumentum ad verecundiam): iemand wordt in de argumentatie ten onrechte opgevoerd als een autoriteit, bijvoorbeeld omdat de persoon geen expert is in de kwestie. Overhaaste generalisatie: een algemene uitspraak wordt afgeleid uit een te beperkt aantal waarnemingen.

Wat houdt de afsluitingsregel in?

Een onvoldoende verdediging van een standpunt mag niet leiden tot de handhaving van dit standpunt en een voldoende verdediging van een standpunt mag niet leiden tot de handhaving van twijfel aan het standpunt. De afsluitingsregel wordt overtreden als een partij twijfel aan een standpunt blijft handhaven nadat deze op voldoende wijze verdedigd is. Dit leidt tot de antagonisme-drogreden. 'Ik kan er niets tegenin brengen, maar toch blijf ik het daarmee oneens'. Als een partij na een mislukte verdediging een standpunt blijft handhaven, leidt dit tot de protagonisme-drogreden. 

Andere overtredingen komen erop neer dat aan een succesvolle aanval of verdediging te sterke gevolgen worden verbonden. Hiervan is sprake wanneer de protagonist beweert dat zijn standpunt waar is, omdat het met succes verdedigd is. Dat een standpunt met succes verdedigd is betekent nog niet dat dit ook waarheid is. Andersom geldt ook dat de antagonist niet kan beweren dat de onwaarheid van een standpunt bewezen is, of dat het tegengestelde standpunt waar is, wanneer de verdedigingspoging is mislukt. Wie dat wel doet maakt zich schuldig aan de drogreden argumentum ad ignorantiam.

Bij overtreding van de afsluitingsregel worden de rollen van antagonist en protagonist geregeld door elkaar gehaald. In een gemengde discussie hebben beide protagonisten een verdedigingsplicht: de plicht van de één vervalt niet als de andere het tegengestelde standpunt niet voldoende kan verdedigen. 

Een veelvoorkomende fout betreft het er ten onrechte vanuit gaan dat ten opzichte van een propositie altijd een positief of een negatief standpunt moet worden ingenomen: drogreden van het creëren van een vals dilemma (een onterechte tweedeling). De mogelijkheid om voor de middenweg te kiezen (neutrale positie) wordt dan buiten beeld gelaten. 

Wat houdt de taalgebruikregel in?

Het in de discussie gebruikte taalgebruik mag niet onvoldoende duidelijk of verwarrend meerduidig zijn, geen inconsistenties bevatten en niet opzettelijk verkeerd of slordig worden geïnterpreteerd. Overtreding van de taalgebruikregel kan in alle discussiefasen plaatsvinden. Hierdoor ontstaan in de confrontatiefase schijngeschillen en in de afsluitingsfase leidt het tot een schijnovereenstemming. 

Taalgebruik bevat inconsistenties wanneer uitspraken worden gedaan die elkaar uitsluiten of tegenstrijdig zijn. Dit leidt tot de drogreden 'logische inconsistentie'. Er is sprake van de 'pragmatische inconsistentie-drogreden' wanneer uitspraken niet strijdig zijn met elkaar, maar in de praktijk onverenigbaar blijken, omdat de gebondenheden die eruit voortvloeien niet samen kunnen gaan. Bijvoorbeeld: 'Ik zet je af met de auto' en 'ik kan niet autorijden'. Strikt logisch gezien zijn deze uitspraken niet strijdig, maar in de praktijk zijn zij onaanvaardbaar. 

Als misbruik wordt gemaakt van onduidelijke formuleringen ter verbetering van de eigen positie, is er sprake van de onduidelijkheidsdrogreden. Gaat het om meerduidige formuleringen, dan betreft het de ambiguïteitsdrogreden. Beide drogredenen komen vaak voor in combinatie met overtredingen van één of meerdere andere discussieregels.  

Op tekstueel niveau kan sprake zijn van problemen met de opbouw van een tekst (een onlogische volgorde of samenhang). Op zinsniveau kan een viertal hoofdtypen worden onderscheiden, namelijk onduidelijkheid als gevolg van: implicietheid, onbepaaldheid, onbekendheid en vaagheid. In geval van implicietheid zijn meerdere interpretaties mogelijk door bijvoorbeeld gebrek aan context en situatie, onbekendheid van woorden of zaken, onduidelijke referentie, of vaagheid van begrippen.

Semantische ambiguïteit; woorden en uitdrukkingen kunnen meerdere betekenissen. Syntactische ambiguïteit: de dubbelzinnigheid is veroorzaakt door de zinsopbouw of het gebruik van een woord dat naar verschillende onderdelen van de tekst of zin kan verwijzen