Hoe wordt argumentatie gepresenteerd? - Chapter 3

Zodra duidelijk is op welke standpunten het meningsverschil betrekking heeft en hoe dit meningsverschil in elkaar steekt, moet worden beoordeeld wat het betoog inhoudt. Welke argumentatieve zetten hebben plaatsgevonden? Belangrijk in dit kader zijn de argumenten: de uitspraken die zijn gedaan ter ondersteuning van het ter discussie staande standpunt om een ander te overtuigen van de aanvaardbaarheid van dit standpunt.

Hoe kun je standpunten identificeren?

Om na te gaan hoe in een discussie of betoog gepoogd wordt een meningsverschil op te lossen, moet worden bekeken welke argumenten zijn gebruikt. 

Uitgangspunt: argumentatie is altijd gericht op het verdedigen van een standpunt. In geval van een positief standpunt wordt de propositie waarop het standpunt betrekking heeft gerechtvaardigd. In geval van een negatief standpunt wordt de propositie ontkracht door de argumentatie. Omdat argumentatie altijd betrekking heeft op een zeker standpunt, begin je met het identificeren van dit standpunt. Meestal volgt de argumentatie niet lang daarna. Indicatoren van een standpunt: 'volgens mij', 'naar mijn mening', 'al met al meen ik te mogen concluderen dat'. 

Wat zijn indicatoren van argumentatie?

Soms wordt voor- of achteraf expliciet aangegeven dat het gaat om argumentatie. Een voorbeeld: 'mijn argumentatie hiervoor is dat'. Meestal maken sprekers of schrijvers echter gebruik van indicatoren van argumentatie. Voorbeelden: daarom, aangezien, dan ook, dus, vandaar, want, immers, ergo, dientengevolge, derhalve. Indicatoren van argumentatie kunnen ook gebruikt worden om een standpunt te achterhalen, aangezien zij gewoonlijk tevens indicatoren van een standpunt zijn.

Als een indicator terugwijst naar een standpunt dat eerder genoemd is, is er sprake van een terugwijzende presentatie (standpunt, indicator, argumentatie). Indicatoren: want, immers. Als een indicator vooruitwijst naar een standpunt dat later komt, is sprake van vooruitwijzende presentatie (argumentatie, indicator, standpunt). Indicatoren: vandaar, dus, daarom.

Sommige woorden zijn geen indicatoren van argumentatie, maar wel handige aanwijzingen: kortom, met andere woorden, enerzijds-anderzijds, namelijk, gezien, dient. Indicatoren van argumentatie worden niet altijd argumentatief gebruikt. Het woord ‘dus’ kan ook aangeven dat enkel een conclusie wordt getrokken.

Wat als een indicator van argumentatie ontbreekt?

Vaak ontbreekt een indicator van argumentatie of is het onduidelijk of de presentatie terugwijzend of vooruitwijzend is. De inhoud, volgorde of aard van de uitspraken geeft niet altijd aan wat argument en wat standpunt is. Normaal gesproken worden standpunten en argumentaties duidelijk door de context waarin ze worden gebracht. In een welbepaalde context is het eenvoudig om tot een correcte interpretatie te komen. Interpretatieproblemen ontstaan doorgaans pas in een onbepaalde context.

In geval van een onbepaalde context moeten andere hulpmiddelen worden ingezet. Bijvoorbeeld de wetenschap dat iemand die een meningsverschil wil oplossen gebaat is bij een juiste interpretatie van zijn argumentatie. Het is dan aannemelijk dat zijn uitspraken als argumenten gelden. Daarnaast kan ook de concrete situatie waarin iets beweerd wordt en de sociale en culturele achtergrond waarin dit gebeurt verhelderend zijn. Specifieke en algemene achtergrondkennis of vakkennis kunnen eveneens behulpzaam zijn bij het interpreteren van een discussie of betoog.

Wat is het verschil tussen argumentatie en een verklaring, toelichting of uitleg?

Bij de interpretatie van een betoog moet in eerste instantie uit worden gegaan van de precieze tekst. Pas bij interpretatieproblemen mogen andere hulpmiddelen gebruikt worden. Er moet vooral worden opgelet dat men niet naar zich toe interpreteert.

Het woord 'omdat' wordt tegenwoordig vaak gebruikt om oorzaak-gevolg aan te geven, in plaats van een reden. In dit geval is sprake van een verklaring, uitleg of toelichting, waarbij datgene wat men zegt al aanvaard wordt. Dit is een groot verschil met argumentatie, waarbij een standpunt nog aanvaard moet worden. Soms wordt bewust geprobeerd de ander te misleiden door een standpunt voor constatering en de argumentatie voor toelichting, uitleg of verklaring door te laten gaan. Zo lijkt het alsof het standpunt geen verdediging nodig heeft. Ook als geen sprake is van een poging tot misleiding, komt het voor dat een uitspraak aanvankelijk een toelichting, uitleg of verklaring lijkt te zijn, maar door de rechtvaardigende strekking ervan een argumentatie betreft. 

Wanneer kies je voor een maximaal argumentatieve interpretatie?

Bij de interpretatie van een betoog is het in geval van twijfel aan te raden om te kiezen voor een argumentatieve interpretatie. Als de betreffende uitspraken worden opgevat als argumentatie, noemt men deze strategie de 'maximaal argumentatieve interpretatie'. Door het zekere voor het onzekere te nemen worden ook uitspraken die mogelijk een uitleg, verklaring, toelichting of slechts een mededeling zijn, opgevat als argumentatie. Hierdoor is de kans klein dat een uitspraak die relevant kan zijn buiten beschouwing wordt gelaten. 

De strategie van de maximaal argumentatieve interpretatie moet eveneens gehanteerd worden in het geval waarin een zinnige interpretatie niet mogelijk is. Een voorbeeld. 'Je moet hier niet rennen. Of wil je soms vallen?' Niemand zal willen vallen, dus je kunt ervan uitgaan dat het een retorische vraag betreft die indirect wordt gebruikt als argument ('anders val je'). Het is een argument voor het standpunt 'je moet hier niet rennen'. In geval van onduidelijke vragen moet altijd worden gekozen voor een maximaal argumentatieve interpretatie.