Waaraan moet een schriftelijk betoog voldoen? - Chapter 11

Een adequaat betoog voldoet aan twee basisvoorwaarden: effectiviteit en redelijkheid. Het analytisch overzicht van een argumentatieve discussie is behulpzaam bij het (her)schrijven van een betoog. Een geschreven betoog heeft een neutrale argumentatieve stijl of een geëngageerde argumentatieve stijl.

Wat houden de basisvoorwaarden effectiviteit en redelijkheid in?

Door middel van een betoog wordt geprobeerd om de lezer of luisteraar op een effectieve en redelijke manier op andere gedachten te brengen. Wie een betoog houdt, neemt altijd deel aan een discussie met een ander, ongeacht of deze hierbij aanwezig is.

Een betoog is redelijk wanneer hierin geen argumentatie wordt gebruikt die het bereiken van een oplossing onmogelijk maakt of bemoeilijkt. Uitgangspunt vormen de tien discussieregels (vrijheidsregel, standpuntregel, verdedigingsplichtregel, verzwegen-argumentregel, relevantieregel, geldigheidsregel, uitgangspuntregel, taalgebruiksregel, argumentatieschemaregel, afsluitingsregel).

Een betoog is effectief wanneer alle onderdelen duidelijk gepresenteerd worden en op elkaar aansluiten. Het moet duidelijk zijn welk standpunt wordt verdedigd, wat de relevante uitgangspunten zijn, welke argumenten ter verdediging worden aangevoerd en hoe deze met elkaar en met het standpunt samenhangen. Het gebruikte taalgebruik moet daarom zo begrijpelijk mogelijk en mag geen storende formuleringen bevatten.

Een geslaagd betoog moet in ieder geval voldoen aan de algemene spelregels voor communicatie, tenzij men iets extra’s probeert over te brengen door iets opzettelijk achterwege te laten.

Hoe kan het analytisch overzicht dienen als hulpmiddel bij het (her)schrijven van een betoog? 

Als je een conceptbetoog hebt geschreven, kun je deze voorafgaand aan de presentatie optimaliseren door hiervan een analytisch overzicht op te stellen. Je begint met het duidelijk aangeven van het standpunt dat je gaat verdedigen. Hierna volgen de uitgangspunten en een opsomming van de argumenten. Heeft een tegenpartij ook een standpunt ingenomen (gemengd meningsverschil), dan moet je deze en de argumenten ervoor eveneens vermelden door ook hiervan een analytisch overzicht te maken. Heeft de tegenpartij geen standpunt ingenomen, maar wel kritiek geleverd op je argumentatie, dan hoef je van het betoog van de tegenpartij geen analytisch overzicht te maken, maar houd je rekening met de kritiek bij het herschrijven van je betoog.

De argumenten in een analytisch overzicht geef je schematisch weer. Het is soms nuttig ook de verzwegen argumenten hierin op te nemen, bijvoorbeeld wanneer bepaalde onderdelen van betoog nog onduidelijk of dubieus zijn. Word een verzwegen argument ondersteund door een ander argument, dan moet deze expliciet worden opgenomen in het analytisch overzicht.

Een analytisch overzicht maakt de relevante informatie voor het (her)schrijven van het betoog overzichtelijk. Hieruit moet blijken welk meningsverschil moet worden opgelost, de aanvaardbaarheid van welk standpunt in twijfel wordt getrokken, wat de relevante uitgangspunten en argumenten zijn en wat de beoogde argumentatiestructuur is. Als je dit op een rijtje hebt gezet, kun je beoordelen in hoeverre je betoog bestand is tegen aanvallen. Is je argumentatie conform het redelijkheidsvereiste? Kan de effectiviteit van het (schriftelijke) betoog worden vergroot door het aan te passen?

Wat houden een neutrale en een geëngageerde argumentatieve stijl in?

Je houdt een betoog om een ander te overtuigen van de aanvaardbaarheid van je standpunt. De ‘argumentatieve stijl’ betreft de specifieke manier waarop het standpunt verdedigd wordt. Deze stijl moet effectief en redelijk zijn. De argumentatieve stijl komt onder meer tot uitdrukking in de gekozen presentatiemiddelen. Het gebruik van een zekere stijl kan het volledige betoog beslaan (algemene argumentatieve stijl) of een aantal onderdelen hiervan.

Er zijn meerdere argumentatieve stijlen, maar de meesten zijn afgeleid van twee categorieën: de neutrale en de geëngageerde argumentatieve stijl. Zij vormen in een paar opzichten elkaars tegenpool.

Kenmerken van een neutrale argumentatieve stijl:

• Objectiviteit: de selectie uit het beschikbare topische potentieel heeft een objectieve uitstraling;

• Openheid en onafhankelijkheid: de keuze van presentatiemiddelen straalt openheid voor een onafhankelijk oordeel uit;

• Betrouwbaarheid: de aanpassing aan het auditorium komt betrouwbaar over.

Deze kenmerken komen in de verschillende fases van het betoog naar voren. In het begin blijken zij uit een zakelijke selectie van de te bespreken punten en een eenvoudige feitelijke presentie. Bij de vaststelling van de uitgangspunten zijn zij herkenbaar aan de duidelijk te verifiëren vertrekpunten en een presentatie in de vorm van een overzicht. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van pragmatische argumentatie en weldoordacht spraakgebruik van deskundigen. De uitkomst wordt onpartijdig aangegeven, bijvoorbeeld door het expliciet trekken van een conclusie op basis van formeel redeneren. Het auditorium wordt benaderd met logica, op niet-confronterende of opdringerige wijze.

Kenmerken van een geëngageerde argumentatieve stijl:

• Betrokkenheid: de selectie uit het beschikbare topisch potentieel heeft een betrokken uitstraling;

• Inclusiviteit: de keuze van presentatiemiddelen komt inclusief over;

• Gemeenschappelijkheid: de aanpassing van het auditorium draagt gemeenschappelijkheid uit.

Deze kenmerken komen in het begin van het betoog tot uitdrukking doordat de betoger zijn betrokkenheid toont aan de hand van de selectie van discussiepunten. Er wordt expliciet een verbinding gelegd met hetgeen voor het auditorium relevant is en de keuze van presentatiemiddelen die betrokkenheid uitdragen. Bij de vaststelling van het uitgangspunt wordt uitgegaan van een normatief vertrekpunt dat toont hoezeer de kwestie de betoger persoonlijk raakt. De inclusiviteit blijkt uit het gebruik van presentatiemiddelen (bijvoorbeeld retorische vragen). Daarnaast wordt gebruikgemaakt van analogie-argumentatie en emotioneel en persoonlijk taalgebruik. De uitkomst wordt expliciet als het best bereikbare resultaat beschouwd, welke het gevolg is van een gezamenlijk doorlopen procedure. De conclusie wordt verfraaid met aansprekende metaforen en presentatiemiddelen.

Hoe wordt de redelijkheid bewaakt?

De redelijkheid wordt bewaakt met behulp van het analytisch overzicht van het te herschrijven betoog. Hierin zijn alle cruciale onderdelen van de argumentatie reeds geordend. Dit maakt het opsporen van drogredenen makkelijker. Zo kun je eenvoudig vaststellen welke redeneringen zijn gebruikt, of deze logisch geldig zijn, welke argumentatieschema’s zijn gebruikt en of deze passend zijn en op de juiste manier zijn toegepast. Een overtreden discussieregel kan tijdens het herschrijven hersteld worden.

Daarnaast helpt een analytisch overzicht bij het controleren of rekening is gehouden met alle mogelijke bezwaren of twijfel bij de lezer. Is dit niet zo, dan moeten bijvoorbeeld uitgangspunten worden geëxpliciteerd, nieuwe argumenten worden toegevoegd of originele argumenten worden aangevuld of beter onderbouwd.

Hoe wordt de effectiviteit bevorderd?

Een betoog is effectief wanneer de cruciale onderdelen voor de lezer duidelijk zijn. Uit een geschreven betoog moeten het standpunt en de standpunten duidelijk blijken. In de praktijk gaat het hier vaak mis. Sommige uitspraken worden zo geformuleerd dat ze zowel standpunt als argument kunnen zijn. Een voorbeeld. ‘Bart is erg stipt. Hij is nooit te laat.’ Dit kan worden gelezen als: ‘Bart is erg stipt. Dus hij komt nooit te laat.’ of ‘Bart is erg stipt. Hij komt immers nooit te laat.’ In het eerste geval is ‘Hij is nooit te laat’ het standpunt en in het tweede een argument. De context en achtergrondinformatie scheppen niet altijd duidelijkheid.

Het duidelijk weergeven van de standpunten en argumenten houdt niet in dat deze expliciet genoemd moeten worden. Vaak is een betoog voldoende begrijpelijk door een impliciete vermelding. De begrijpelijkheid van het betoog is een noodzakelijke voorwaarde voor de effectiviteit ervan. Een standpunt dat bijvoorbeeld zeer stellig naar voren wordt gebracht behoeft geen expliciete argumentatie.

Bij het (her)schrijven van het betoog is het verstandig om alle argumenten en standpunten in de bewerkte versie van het analytisch overzicht te markeren. Bewerkingen die de effectiviteit van het betoog bevorderen:

• Onderdelen weglaten die bij nader inzien niet te handhaven, overbodig of voor de lezer vanzelfsprekend zijn of de tekst omslachtig maken.

• Elementen toevoegen, zoals het aanvullen van de argumentatie, het geven van meer achtergrondinformatie of toevoeging van een retorische vraag of kreet.

• Aanpassen van de volgorde van onderdelen, bijvoorbeeld wanneer argumentatie door elkaar heen loopt.

• Herformuleringen. Door de tekst begrijpelijker en aantrekkelijk te maken, wordt ook de effectiviteit vergroot. Vage, onduidelijke en te stellige formuleringen kunnen beter herschreven worden. Een afwisseling van impliciete en expliciete uitingen.

Een betoog met een neutrale argumentatieve stijl wordt op een zakelijke manier herschreven, terwijl een geëngageerde argumentatieve stijl een meer persoonlijke (informele) presentatie verlangt. In het eerste geval wordt een opsomming met nummering gebruikt, terwijl de argumenten in het tweede geval verhalend worden gebracht. De inleiding wordt persoonlijker gemaakt door te beginnen met een vraag, dat toont meer betrokkenheid en is publieksgerichter (‘Vindt u ook niet dat..’). Een herschrijving in een geëngageerde argumentatieve stijl is ook te herkennen aan het toevoegen van bijvoorbeeld verontwaardigde kreten. Het veranderen van de volgorde van argumenten past bij beide stijlen. Wat betreft herformuleringen kan gebruik worden gemaakt van informeler taalgebruik: in plaats van ‘werkgelegenheid’ gebruik je ’personen die hun werk verloren hebben’, dat toont meer betrokkenheid.