Samenvatting van Psychologische gespreksvoering: Een basis voor hulpverlening van Lang en Van der Molen - 18e druk

Waaruit bestaat psychologische gespreksvoering?

Hulp geven aan mensen met persoonlijke problemen is niet gemakkelijk. Soms kan iemand niet geholpen worden en soms wordt hulp niet op prijs gesteld. Vaak kunnen mensen met problemen echter wel geholpen worden. Maar hoe kun je mensen dan het beste helpen?

Allereerst is het nodig dat er een helder beeld verkregen wordt van de belangrijke rol die gesprekken in de hulpverlening innemen. Het doel van deze gesprekken is een belangrijk aspect. Wat heeft de hulpverlener voor ogen? Wat wil hij bereiken en waarom? Wat zijn opvattingen over het functioneren van de mens?

Ten tweede zijn de vaardigheden met betrekking tot de gespreksvoering van de hulpverlener belangrijk. Hoe beter deze vaardigheden zijn, des te beter iemand geholpen kan worden. 

Inzicht in bovenstaande achtergronden heeft tot gevolg dat het eigen gedrag van de hulpverlener en de invloed daarvan op de hulpvrager duidelijk wordt, en de hulpverlener zo zijn eigen opvattingen kan uitkiezen en eventueel wijzigen. Dit is vooral interessant voor professionele hulpverleners in opleiding. Er zijn echter ook andere mensen die er baat bij kunnen hebben, zoals  docenten en studiebegeleiders.

Willen gesprekken tussen hulpverleners en mensen met een probleem zinvol zijn, dan moeten de personen met problemen wel voor rede vatbaar zijn. Een voorwaarde voor het slagen van gesprekken in de hulpverlening is dan dus ook dat deze personen toerekeningsvatbaar zijn. Bovendien moet er een zeker vertrouwen bestaan tussen de hulpbehoevende en de hulpverlener. Ten slotte is het belangrijk dat het gesprek zich uiteindelijk toespitst op de mogelijkheden die er zijn om tot een oplossing van de problemen te komen, niet in de laatste plaats door diegene die onder de problemen lijdt.

De hulpverlener heeft behalve een juiste houding ook andere hulpmiddelen nodig om de persoon met een probleem te helpen. Een van deze hulpmiddelen is een systeem om datgene wat er verteld wordt te rangschikken en te begrijpen. De hulpverlener kan gebruik maken van bepaalde manieren die zorgen dat de cliënt zelf meewerkt aan het oplossen van zijn probleem. Bovendien heeft hij theorieën nodig die hem een beter beeld van de cliënt kunnen geven en een helder beeld op de problemen kunnen bieden.

Wat stelt de theorie van Rogers?

Eén van de centrale onderwerpen in de theorie van Rogers is de zelfactualisatie. Zelfactualisatie is de drang van een mens om zich steeds verder te ontwikkelen. Zelfactualisering wordt vooral gevormd door de belevingswereld van een individu. Alleen als de omstandigheden gunstig zijn zal een persoon zich goed kunnen ontwikkelen en zal de kwaliteit van de belevingswereld als goed worden ervaren. Gunstige omstandigheden zijn omstandigheden waarin een persoon vanaf het moment dat hij geboren wordt zonder voorwaarden wordt geaccepteerd zoals hij is, liefde krijgt en zich veilig en vrij voelt. De omgeving speelt volgens Rogers dus een belangrijke rol. 

De problemen ontstaan als een persoon alleen geaccepteerd wordt als hij aan bepaalde voorwaarden moet voldoen. Acceptatie, liefde, vrijheid en veiligheid worden dan een beloning voor aangepast en beter gedrag. Hoe groter dit aangepaste gedrag moet zijn, hoe groter de problemen zullen worden. Rogers maakt in dit geval gebruik van het begrip incongruentie. Dit houdt in dat een persoon wat betreft zijn gedrag niet langer op zichzelf durft te vertrouwen, maar zijn gedrag aanpast aan zijn omgeving. De persoon is zich meestal niet bewust van zijn aangepaste gedrag. Het aangepaste gedrag is dan geïnternaliseerd. Doordat de geaccepteerde normen zijn opgelegd en deze de oorspronkelijke ideeën en gedragingen niet uitwissen maar wel beïnvloeden, raakt een persoon in de war en wordt hij gespannen. Ook kan het tot een defensieve opstelling tegenover anderen leiden. Bovendien bestaat het gevaar dat een persoon kenmerken van zijn persoonlijkheid niet durft te laten zien.

Welke methode past bij het verbeteren van het zelfactualisatie proces?

De hulpverlener moet zorgen dat de kwaliteit van het zelfactualisatie proces weer goed wordt. Dit doet hij door zo te handelen dat het gedrag en de normen van de belangrijkste figuren uit de sociale kring van de cliënt vereffend worden. Dit houdt in de eerste plaats in dat de hulpverlener de cliënt onvoorwaardelijk accepteert zoals hij is en afwijkend gedrag niet veroordeelt. Ten tweede moet de hulpverlener een goede en eerlijke verstandhouding met de cliënt krijgen. Dit houdt ook in dat hij eerlijk tegenover zichzelf is in relatie met de cliënt. Een hulpverlener kan een cliënt bijvoorbeeld weerzinwekkend vinden. Hij hoeft dat natuurlijk niet te melden, maar moet dit wel erkennen en moet hier wel mee overweg kunnen. Deze echtheid of eerlijkheid vindt Rogers een belangrijk thema. 

Wanneer de cliënt onvoorwaardelijk geaccepteerd is, kan de hulpverlener een betere voorstelling maken van de belevingswereld van de cliënt. Rogers noemt dit voorstellingsvermogen empathie. Empathie is het vermogen van iemand om zich in te leven in de belevingswereld van een ander en tegelijkertijd wel met beide benen op de grond te blijven staan. Het is belangrijk dat de hulpverlener dit toont. Het tonen van het begrijpen van de problemen kan leiden tot een betere verstandhouding tussen de hulpverlener en de cliënt. De cliënt zal zich vrijer en meer op zijn gemak voelen. De cliëntgerichte manier van Rogers gaat ervan uit dat degene met een probleem zelf het beste een oplossing kan vinden. Daarom staat degene met het probleem centraal en is het inlevingsvermogen belangrijk. Hierdoor moet de hulpverlener terughoudend zijn. Het tonen van empathie zou tot gevolg moeten hebben dat de cliënt zelf verhelderende inzichten krijgt. De hulpverlener zegt immers niet fundamenteel iets anders dan de cliënt. Hij moet vooral verhelderen en nuanceren.

Welke aanmerkingen zijn er op de theorie van Rogers?

Rogers gaat ervan uit dat een mens zich voortdurend kan ontwikkelen. Als de omstandigheden goed zijn, zal de mens zich volgens zijn eigen normen goed kunnen ontplooien. Het positieve mensbeeld van Rogers heeft nogal wat kritiek opgeroepen. In de eerste plaats vinden met name psychologen zijn ideeën over individuele ontwikkeling te positief. Sommige psychologen benadrukken dat vooral het leerproces van een individu tijdens zijn ontwikkeling aangespoord en gecorrigeerd moet worden. Het stimuleren van gedragsveranderingen vindt ook weerklank in de hulpverlening. Het onderkennen van problemen blijkt namelijk niet toereikend voor het oplossen van problemen. 

Daarnaast is de theorie van Rogers niet voor iedereen geschikt. De theorie gaat er namelijk van uit dat personen goed kunnen nadenken, goed problemen kunnen verwoorden en bovendien kennis in daden kunnen omzetten, dus de gewenste gedragsverandering. Veel mensen hebben deze vaardigheden niet, denk hierbij ook aan kinderen. Bij deze mensen werkt de theorie van Rogers niet. 

Een andere vorm van kritiek gaat in op het standpunt dat de mens van nature goed is. Goedheid is echter door de samenleving bepaald. Soms moet een persoon gecorrigeerd worden als zijn gedrag door de samenleving wordt verworpen. Bovendien kan een correctie ook een positieve invloed op de ontwikkeling hebben. Een mens ontwikkelt zich maar ten dele als hij alleen vrijheid krijgt. 

In de jaren zeventig werd de cognitieve psychologie belangrijk. De cognitieve psychologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de manier waarop mensen informatie opnemen, verwerken en gebruiken. Op dit proces kan men invloed uitoefenen. In de hulpverlening is dit van belang. De theorie van Rogers besteedt echter weinig aandacht aan het cognitieve proces. Dit wordt ook wel een gebrek aan directiviteit genoemd. De cognitief-psychologische kennis kan gebruikt worden om de cliënt op zijn verwarde denk- en gedragspatronen te wijzen. Deze kennis kan een cliënt gebruiken om zijn gedachten en gedrag te wijzigen. 

Toch zijn enkele essentiële kenmerken van Rogers' methode erkend. De goede verstandhouding tussen de hulpverlener en de cliënt is een belangrijk kenmerk. Veel problemen komen voort uit het slechte contact met mensen. Een goed contact met de hulpverlener laat zien dat het ook anders kan. Het begrijpen van de cliënt en het tonen van dit begrip wordt ook als een belangrijk kenmerk gezien.

Een cognitieve theorie over het ervaren

De hulpverlener heeft als doel de kwaliteit van de ervaringswereld van de cliënt te vergroten. Dit doet hij onder andere door een klimaat te creëren waarin de cliënt zich beter kan ontwikkelen. Rogers is hierover niet bijzonder duidelijk. Men kan de vergelijking maken met een plant. Geef een plant de juiste voeding, water en licht en de plant groeit tot dat wat hij in een ideale situatie zou worden. Is dit bij een mens ook het geval? Wexler gaat in op deze kwestie. Hij denkt dat de mens een drang heeft zich zowel lichamelijk als geestelijk te ontwikkelen. De geestelijk ontwikkeling wordt mede gevormd door het proces van ervaren. In tegenstelling tot Rogers is Wexler van mening dat dit proces van ervaren een actief proces is. De mens is op actieve wijze betrokken bij de selectie en ordening van informatie en geeft zelf betekenis aan hetgeen hij ervaart. De mens richt zijn aandacht op specifieke waarnemingen. Anders zou een persoon bedolven worden onder de hoeveelheid informatie. Na deze ordening en selectie van informatie wordt de informatie in het geheugen opgeslagen. De mens maakt hierbij gebruik van een aantal regels die zelf ook weer deel uitmaken van het geheugen.

Het individuele ervaringsproces houdt onder andere in dat ieder mens bepaalde informatie anders interpreteert. Dit proces kan beïnvloed worden. Taal speelt een belangrijke rol in het proces van selectie en ordening. Door het verwoorden van bijvoorbeeld problemen worden deze vaak duidelijker en kan men deze op een rijtje zetten. Daarnaast spelen differentiatie en integratie een belangrijke rol:

• Differentiatie betekent in dit geval de betekenisontwikkeling die tot een genuanceerder beeld leidt. Iemand kan bijvoorbeeld denken dat hij altijd alleen is, terwijl hij twee keer per week mensen op de biljartclub ontmoet. Als hij zich daar bewust van is, heeft hij een genuanceerder beeld.
• Integratie betekent in dit geval dat mensen een geheel maken van de waargenomen informatie.

Kortom, door differentiatie krijgt men een genuanceerder beeld en door integratie legt men verbanden tussen de informatie. Normaal gesproken verloopt dit proces soepel. Er kunnen echter problemen ontstaan als iemand de informatie niet goed kan verwerken, interpreteren en ordenen. De hulpverlener moet dit proces dan beïnvloeden en zorgen dat het beter verloopt.

Welke rol spelen gevoelens in de cognitief-psychologische ontwikkeling?

In de theorie van Rogers zijn gevoelens belangrijk. Het openstaan voor gevoelens neemt een belangrijke plaats in. De mens hoeft zich met zijn gevoelens niet actief bezig te houden. De gevoelens komen vanzelf aan de oppervlakte. Wexler daarentegen is van mening dat gevoelens in verband staan met het cognitief-psychologische ontwikkelingsproces van een persoon. Gevoelens staan volgens hem in relatie met de waarneming en de verwerking van informatie. Voorbeelden van informatie die van invloed is op de gevoelens van de cliënt zijn gesprekken over de persoon, (plotselinge) veranderingen in de ervaringswereld en nieuwe inzichten over de oude ervaringswereld. De hulpverlener zal door zijn gesprekken met de cliënt over deze onderwerpen emoties bij hem oproepen. De hulpverlener moet er wel rekening mee houden dat deze emoties niet te heftig worden. Daar kan de cliënt radeloos van worden. Het is dus van wezenlijk belang dat iemand ontvankelijk is voor zijn gevoelens. Daarna kan de hulpverlener eventueel een veranderingsproces bij de hulpvrager in gang zetten. Zo komen we bij een theorie die belangrijk is bij de vraag hoe gedragsverandering bewerkstelligd kan worden, namelijk de theorie van het sociaal leren.

De hulpverlener kan theorieën met betrekking tot psychologische gespreksvoering gebruiken voor het geven van hulp. De theorieën kan hij echter niet lukraak gebruiken. Hij heeft een plan nodig. Allereerst moet hij een doel voor ogen hebben en zal hij een rol moeten aannemen om dat doel te bereiken. Om een helder beeld van het doel en de rol te krijgen en te behouden, kan hij gebruik maken van een gespreksmodel. Hieronder worden doelen, rollen en gespreksmodellen behandeld.

Wat is het nut van heldere doelen?

Een gesprek kan vaak een chaotisch verloop hebben. In de hulpverlening is dit niet gewenst. Het gesprek moet juist goed verlopen. Een gesprek verloopt goed als het een bijdrage kan leveren aan het bereiken van het doel, dat wil zeggen het oplossen van het probleem. Het probleem kan echter ook vaag zijn. Men kan dan een onderscheid maken tussen het doel dat betrekking heeft op het proces van de hulpverlening en het doel dat de gevolgen van de hulpverlening aanduidt. De hulpverlener gebruikt de procesdoelen om het uiteindelijke doel, het oplossen van de problemen, te bereiken. De procesdoelen zullen in het begin in veel gevallen hetzelfde zijn. De hulpverlener kan weinig anders doen dan luisteren. Na enige tijd zal de hulpverlener richting willen geven aan het proces. Hij zal dan procesdoelen moeten formuleren. Dit hoeft hij niet alleen te doen en hij kan de cliënt er ook bij betrekken. Het productdoel, ookwel het oplossen van de problemen, wordt vooral door de cliënt bepaald. Het is belangrijk dat de cliënt zich daar bewust van is. Het draagt bij aan zijn motivatie. Het productdoel moet wel acceptabel zijn. Als dit niet het geval is, moet de hulpverlener de cliënt corrigeren.

De hulpverlener en de cliënt kiezen dus gezamenlijk de procesdoelen en de productdoelen (alhoewel de cliënt voornamelijk deze laatste doelen kiest). De acceptabiliteit en het kiezen van de manieren om die doelen te bereiken, is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van hulpverlener en cliënt. Zij zullen hierin flexibel moeten zijn. Deze doelen zijn noodzakelijk voor een goed en helder verloop van het gesprek. De hulpverlener kan bij het oplossen van problemen bepaalde cycli tegenkomen. Allereerst zullen de problemen geformuleerd moeten worden. Vervolgens kunnen er voorstellen worden gedaan die moeten bijdragen aan het oplossen van het probleem. Daarna zal men moeten nadenken over de mogelijke gevolgen van de maatregelen. Dit wordt het evalueren op denkniveau genoemd. Als deze evaluatie positief is, dan kan men een plan maken waarin de actie centraal staat. Vervolgens gaat men tot actie over. Ten slotte volgt de evaluatie over de uitvoering van het plan. Naar aanleiding van het hele proces kan men deze cyclus herhalen. Bij de evaluatie kan men erachter komen waar de knelpunten zich bevinden als het bereiken van het doel niet lukt of stagneert.

Welke rollen kan een hulpverlener aannemen?

De hulpverlener kan verschillende soorten gedrag laten zien aan de cliënt. Dit gedrag moet de hulpverlening gemakkelijker en doeltreffender maken. In de volgende alinea's worden er vier typen behandeld.

De vertrouwenspersoon

Volgens Rogers is rust en vertrouwen tussen de hulpverlener en de cliënt belangrijk. Vooral in het begin van een gesprek is het belangrijk dat de hulpverlener luistert en begrip toont. Hierdoor zal de cliënt eerder vrijuit over zijn problemen praten. Ook Wexler vindt de rol als vertrouwenspersoon een goede rol. Het vertrouwen heeft volgens hem een belangrijke functie in het proces van differentiatie en integratie. Als iemand zijn gedrag en zijn cognitieve proces wil aanpassen, dan zal diegene vertrouwen moeten hebben. Het vertrouwen dat de hulpverlener hem geeft zal hier een bijdrage aan leveren. Er bestaan veel manieren waarop men vertrouwen kan winnen en geven. De juiste manier hangt af van de persoon en de situatie waarin deze zich bevindt. Wanneer een cliënt erg onzeker is in het uiten van zijn probleem, dan kan de hulpverlener bijvoorbeeld over een luchtiger onderwerp beginnen. Als een cliënt erg zenuwachtig is, dan is het brengen van rust van belang. De juiste sociale omgang met de cliënt vergt veel van de hulpverlener. Er zijn nog enkele andere redenen voor een terughoudende instelling. Door een terughoudende instelling gaat de cliënt niet alleen zelf met het probleem aan de slag, maar door deze instelling krijgt de hulpverlener ook een beter beeld van de ervaringswereld van de cliënt. Ten slotte leidt een terughoudende instelling niet tot een te snelle beoordeling.

De openhartige detective

Soms heeft een cliënt al genoeg aan een vertrouwenspersoon. Hij is in staat zelf zijn probleem op te lossen. Vaak is dit helaas niet het geval. De hulpverlener kan dan de rol van detective aannemen. Hij moet actief op zoek gaan naar de manier waarop de cliënt zijn wereld ordent en ervaart. Waardoor worden de problemen veroorzaakt? Hoe selecteert de cliënt zijn informatie? Welke nuances brengt de cliënt aan en hoe integreert hij kennis in zijn wereldbeeld? Het kan gebeuren dat iemand weinig nuances aanbrengt in zijn wereldbeeld. Nieuwe informatie wordt snel geïntegreerd in de bestaande belevingswereld. Men spreekt dan van te weinig differentiatie en een te snelle integratie. De cliënt beleeft de wereld dan waarschijnlijk op een eenduidige manier. Dit kan leiden tot lusteloosheid, een notie van zinloosheid en depressie. Ook het omgekeerde komt voor. Sommige mensen zien te veel nuances en kunnen daar gewoonweg geen overzichtelijk geheel van maken. Zij kunnen geen dingen meer op een rijtje zetten. Dit kan leiden tot verwarring, angst en grote onzekerheid. De hulpverlener moet in deze rol ook in de omgeving van de cliënt speuren naar mogelijke oorzaken van de problemen. Door naar zijn omgeving te vragen komt de hulpverlener ook meer te weten over de ervaringswereld van de cliënt.

De hulpverlener moet wel de juiste vragen stellen en zo juiste gegevens over deze omgeving krijgen. Aan vage antwoorden over de cliënt zijn omgeving, gedrag en gedachten heeft de hulpverlener niet veel. Duidelijke vragen bieden de beste uitkomst. Deze duidelijkheid geldt ook voor de hulpverlener. Hij moet openhartig zijn en vertellen wat er in hem omgaat. Dit kan een bijdrage leveren aan een goed contact en het kan de cliënt motiveren. Door deze openheid kan hij de cliënt ook nieuwe oplossingen en nieuwe inzichten aanreiken.

De docent

Als de hulpverlener zijn rol als detective goed heeft gespeeld, dan heeft hij een aantal aanknopingspunten gevonden die een bijdrage kunnen leveren aan de oplossing van het probleem. Hoe vertelt de hulpverlener dit op diplomatieke wijze? De cliënt kan zich immers aangevallen voelen doordat zijn wereldbeeld aangetast wordt. De hulpverlener zal een docent moeten worden. Hij zal de informatie op zo een manier moeten uitleggen dat de cliënt deze kennis in overweging zal nemen. De cliënt zal echter zijn belevingswereld niet snel willen veranderen. De hulpverlener moet erachter zien te komen welke invloeden deze verandering in de weg staan. Aan de andere kant moet de hulpverlener ook bij zichzelf te rade gaan of hij zelf niet te star is wat betreft zijn denkbeelden over de cliënt.

De coach

De hulpverlener kan een rol als coach kiezen als de cliënt aan de hand van gesprekken en nieuwe inzichten in staat is iets aan zijn problemen te doen. Net als bij een sportcoach en een atleet zal de cliënt het werk moeten verrichten. De coach kan hem vooraf instructies geven en hem naderhand opvangen. Daarna worden de resultaten geanalyseerd. Fouten worden verbeterd en nieuwe strategieën worden bedacht. Eventueel worden er nieuwe doelen gesteld. Ook hier zal de hulpverlener terughoudend moeten zijn. De cliënt moet niet geforceerd worden, maar wel met moeilijke punten worden geholpen. De cliënt moet in deze fase ook vertrouwen hebben in zichzelf. De resultaatverwachting en de doeltreffendheidsverwachting zullen min of meer met elkaar in evenwicht moeten zijn. Als dit niet het geval is, dan zal de coach de cliënt moeten trainen in het gewenste gedrag. Het is van belang dat de cliënt geen grote mislukkingen tegemoet gaat. Mislukking zal het probleem groter maken. Als de cliënt echter wel succes heeft, dan kan dit tot reacties uit zijn sociale omgeving leiden. De veranderingen in het gedrag kunnen positieve en negatieve reacties uitlokken. Deze ervaringen zullen ook besproken moeten worden. Eventueel kan het hele proces herhaald worden en wordt de hulpverlener weer vertrouwenspersoon. De hierboven genoemde rollen hebben in de praktijk natuurlijk overlappingen met elkaar en vullen elkaar aan. Voor de leesbaarheid is er onderscheid gemaakt tussen verschillende rollen. De hulpverlener zal de verschillende rollen vorm moeten geven en ze met elkaar moeten integreren.

Wat is een voorbeeld van een gespreksmodel?

Een hulpverlener kan gebruik maken van een gespreksmodel. Een gespreksmodel biedt houvast voor de hulpverlener. In het volgende model staan drie elementen centraal. Deze elementen zijn:

• De probleemverheldering
• De probleemnuancering
• De probleembehandeling.

In het model worden steeds doelen en taken gegeven.

De probleemverheldering

Het doel van de probleemverheldering is het verkrijgen van een duidelijker beeld van de problemen. Dit is een doel voor de cliënt en de hulpverlener. Voor de hulpverlener is het hierbij de taak om vertrouwen te krijgen en te geven, ideeën voor zichzelf te formuleren en het gesprek ordelijk te laten verlopen. De cliënt heeft de taak om zijn probleem onder woorden te brengen en de feiten en gebeurtenissen die hierbij een rol spelen te vermelden.

De probleemnuancering

Het doel voor de hulpverlener is het komen tot een overzichtelijke kijk op de problemen. Bovendien moet hij een genuanceerder beeld krijgen. Dit is ook het doel voor de cliënt. Zijn subdoel is het anders leren denken. Voor de hulpverlener is het de taak om tot een overzicht te komen door goed te luisteren, informatie te rangschikken en de kijk op het probleem van de cliënt te nuanceren. De cliënt heeft weer de taak om zijn problemen aan te kaarten en de taak de informatie van de hulpverlener tot zich te nemen en deze informatie niet naast zich neer te leggen.

De probleembehandeling

Het doel voor de hulpverlener is het opstellen van de doelen en een actieprogramma te kiezen. Het doel voor de cliënt is het kiezen en het opstellen van de doelen die bereikt zouden moeten worden en het bereiken van die doelen. De hulpverlener moet keuzemogelijkheden bieden en een programma opstellen. De cliënt moet beslissen welke problemen moeten worden opgelost en met welke doelen, het programma het uitvoeren en ervaringen melden.

Hoe werkt dit in de praktijk?

De toepassing van een gespreksmodel is een ander verhaal. Eigenlijk zijn het in de praktijk geen afgebakende fasen, maar lopen die fasen door elkaar heen en beginnen ze soms opnieuw. In de verschillende te onderscheiden stappen zullen verschillende thema’s afwisselend besproken worden. Het model kan aan cliënt én hulpverlener hulp bieden bij overzichtelijkheid. Het model is verder een middel, geen doel. Essentieel is dat het model niet de basis is. Het uiteindelijke doel is het oplossen van de problemen. Het model kan hierbij richtlijnen geven, maar indien nodig kunnen fasen in het model worden overgeslagen of herhaald.

Aan welke kwaliteiten moet een hulpverlener nog meer voldoen?

De hulpverlener dient ‘goed in zijn vel’ te zitten, om anderen te kunnen helpen en een gespreksmodel goed toe te passen. Hij moet zichzelf kritisch kunnen bekijken en distantie en relativeringsvermogen gebruiken waar nodig. Rogers heeft het over een 'goed mens' en stelt de volgende voorwaarden aan de hulpverlener:

• Acceptatie
• Echtheid
• Empathie

Ook doet de vraag zich op of een hulpverlener een gedistantieerd of een betrokken mens hoort te zijn. Hier is geen eenduidig antwoord op. De richtlijn is: “ga zo te werk dat jij als mens er gezond bij blijft”. Kortom, zoek een gezonde middenweg tussen distantie en betrokkenheid. Hetzelfde geldt voor wantrouwen tegenover vertrouwen.

Overzicht

Het is de bedoeling meer inzicht te geven in het hulpverleningsproces door stapsgewijze theoretische onderbouwing van het gespreksmodel. Er bestaan samengevatte, systematische overzichten. De creativiteit van de hulpverlener en de dynamiek van een hulpverleningsproces zijn echter niet in een schema te vangen.

Na de probleemverheldering is het tijd voor de hulpverlener om de problemen te nuanceren. Het nuanceren kan ertoe bijdragen dat de cliënt uitwegen ziet en tot nieuwe inzichten komt. De hulpverlener heeft in deze fase een actieve en sturende functie. Hij probeert de informatie te interpreteren en zal zijn eigen inzichten op de problematiek uiten. De vraag is nu "Hoe komt men tot een goede interpretatie?"

Hoe komt de hulpverlener tot verbanden, interpretaties en informatie?

Hoe kan men de verbanden zien die een bijdrage leveren aan een heldere kijk op de oorzaken van de problemen? Hoe kan men tot een hypothese komen? De hulpverlener zal gebruik moeten maken van theorieën. Met behulp van theorieën kan hij tot een juiste interpretatie komen. Interpreteren is het helder maken van de problemen. Dit houdt in dat feiten, emoties en bepaalde situaties begrijpelijker gemaakt worden. Bovendien moet de informatie in een verband worden gezien. Zo krijgen de afzonderlijke feiten meer betekenis. Verschillende theorieën leiden tot verschillende interpretaties. Het is de taak van de hulpverlener de informatie in het kader van een psychologische theorie te plaatsen. Bovendien moet de hulpverlener rekening houden met zijn eigen referentiekader om nieuwe inzichten te verwerven. Ook moet hij letten op biologische en sociale factoren die een rol spelen bij de cliënt. Dit noemt men het psychologisch interpreteren. Het verwoorden van interpretaties zal voor sommige cliënten verrassend zijn. De interpretaties sluiten in dat geval niet aan bij het referentiekader van de cliënt. Er zijn ook interpretaties die wel min of meer bij de cliënt bekend zijn. De cliënt had een vage notie van de inzichten en wist het niet duidelijk te omschrijven. In dat geval zijn de interpretaties verhelderend. De hulpverlener moet geduldig zijn met het uiten van de interpretaties. Hij zal zijn inzichten eerst zelf moeten controleren. Bovendien krijgt de cliënt dan de kans zelf nieuwe wegen te vinden om de problemen op te lossen. Als een hulpverlener de inzichten aan de cliënt vertelt, moet hij zich realiseren dat alledaags taalgebruik gewenst is. Alledaags taalgebruik is begrijpelijker en maakt de samenwerking soepeler. Dit zorgt er ook voor dat de cliënt daadwerkelijk iets met de inzichten kan doen, en deze dus begrijpt.

Waar moet men op letten bij nuanceren?

Het geven van informatie en inzichten is een vorm van nuanceren. De hulpverlener kan bewust nuances aanbrengen. Er zijn verschillende nuancerende vaardigheden te onderscheiden.

In de eerste plaats kan de hulpverlener gebruik maken van de nuancerende empathie. De hulpverlener probeert erachter te komen wat de cliënt tussen de regels door zegt en welke half verborgen gevoelens hij laat blijken. Vervolgens vertaalt hij één en ander, en uit hij zijn vermoedens. Op deze manier kan hij dieper op de kwestie ingaan.

Confrontatie

Een versterkte vorm van deze vaardigheid is de confrontatie. De hulpverlener confronteert de cliënt met de harde feiten of met een inzicht dat haaks staat op de visie van de cliënt. Zijn toon is daarbij belangrijk. Een voorbeeld: Joop praat over van alles en nog wat en gaat niet op de vragen in. De hulpverlener heeft hier genoeg van en zegt: 'Je vermijdt de hele tijd de vragen. Doe je dit ook in het dagelijks leven?' De hulpverlener kan ook dwingender zijn: 'Je vermijdt de hele tijd de vragen. Vanaf nu geef je gewoon kort en duidelijk antwoord.' De confrontatie kan ontmaskerend werken. Het kan de cliënt ook uit de tent lokken. De cliënt moet de confrontatie aangaan. Hij zal kunnen ontkennen of beamen. Het is belangrijk dat de cliënt de tijd krijgt te reageren. Het confronteren is een goede manier om te zorgen dat de cliënt niet langer om de feiten heen draait. De hulpverlener kan met behulp van de confrontatie ook de sterke punten van de cliënt benadrukken. Confrontatie hoeft dus niet altijd een negatieve lading te hebben! 

Een variant van de positieve confrontatie is het positief heretiketteren. Dit houdt in dat de hulpverlener een positievere kijk geeft op de verschillende aspecten van het probleem. Bij het positief heretiketteren wordt ervan uitgegaan dat een positieve motivatie de cliënt naar de hulpverlener brengt. Als de cliënt alleen maar negatief zou zijn, zou hij geen hulp zoeken. Eén van de belangrijkste functies van het heretiketteren is het veranderen van een negatief zelfbeeld. Een voorbeeld: Jantje vindt zichzelf een slome duikelaar. De hulpverlener zegt tegen Jantje dat het slome gedrag misschien bij een evenwichtige persoonlijkheid hoort. Het slome gedrag wordt dus met een goede eigenschap in verband gebracht. Het aanbrengen van positieve etiketten is een goede zaak als de cliënt zelf een verklaring voor zijn gedrag heeft die onjuist of ongewenst is. Men kan ook een positief etiket aanbrengen als de cliënt geen verklaringen heeft. Andere functies van positief heretiketteren zijn het verkrijgen van een adequatere visie op de oplossing van problemen en het feit dat de hulpverlener de omgevingsinvloeden op het cliëntgedrag kan aanvullen. Ook wordt er ingegaan op de hulpverlener die zijn persoon bij het proces betrekt. De hulpverlener doet dit door zijn eigen ervaringen bij de gesprekken te betrekken. De gesprekken worden hierdoor iets minder formeel en de hulpverlener krijgt een voorbeeldfunctie. 

Directheid is ook een vorm van confrontatie. In een metagesprek wordt openlijk besproken, wat er zich in de gesprekken tussen hulpverlener en cliënt afspeelt. Het is de bedoeling dat de hulpverlener de cliënt attent maakt op een opvallend aspect van zijn persoonlijkheid. De hulpverlener gebruikt directheid bij het vóórkomen van zijn eigen ongenoegens over de voortgang van het gesprek. Bovendien moet hij het idee hebben dat praten hierover een positieve invloed zal hebben op de ontwikkeling van het gesprek. Ook hanteert de hulpverlener directheid als de cliënt zijn gevoelens en gedachten over zijn verhouding tot de hulpverlener moeilijk kan uiten. Tenslotte is het belangrijk te weten dat directheid pas gebruikt kan worden, als de cliënt de hulpverlener volkomen vertrouwt.