Hoe ziet de argumentatiestructuur van een betoog eruit? - Chapter 5

Nadat is vastgesteld waarover men van mening verschilt en welke argumenten ter verdediging van het standpunt zijn aangevoerd, moet worden geanalyseerd hoe de argumentatie is gestructureerd. Hoe hangen de argumenten met elkaar en met het verdedigde standpunt samen?

Wat is enkelvoudige argumentatie?

Enkelvoudige argumentatie bestaat altijd uit twee uitspraken. Een uitspraak waarin het argument wordt gegeven (ter uitdrukking van de propositie) en één die de propositie verbindt met het verdedigde standpunt. In de praktijk wordt de verbindende uitspraak vaak verzwegen, waardoor het lijkt alsof enkelvoudige argumentatie uit slechts één argument bestaat. Een voorbeeld: 'Mark klaagt, want Mark is een man.' (Verzwegen: 'alle mannen klagen').

Bestaat een betoog uit één enkelvoudige argumentatie, dan gaat het om de meest eenvoudige argumentatiestructuur: de basisstructuur. Voor het krijgen van een volledig beeld van deze structuur, is het handig om verzwegen uitspraken te expliciteren, zeker wanneer het een verzwegen argument betreft waarop in het betoog wordt doorgegaan.

Welke combinaties van enkelvoudige argumentatie bestaan er?

Een betoog kan een combinatie van enkelvoudige argumentaties bevatten. De argumentatiestructuur is afhankelijk van het type meningsverschil. Voor het oplossen van een meervoudig meningsverschil zijn meer enkelvoudige argumentaties nodig. Elk standpunt vereist ter verdediging minstens één enkelvoudige argumentatie. In geval van een gemengd meningsverschil worden door meerdere partijen betogen gehouden, die ieder ook weer uit meerdere enkelvoudige argumentaties kunnen bestaan. 

De argumentatiestructuur is tevens afhankelijk van de reacties waarop in het betoog wordt geanticipeerd of geantwoord. Bijvoorbeeld: in geval van een twijfelende reactie is men genoodzaakt om de argumentatie van het standpunt weer te verdedigen (argumentatie voor argumentatie). De twijfel heeft niet altijd betrekking op de aanvaardbaarheid van de inhoud van de in de argumentatie gedane uitspraken, maar kan ook de rechtvaardigingskracht voor het standpunt betreffen. De lezer of luisteraar acht de uitspraak acceptabel, maar trekt in twijfel of deze het standpunt voldoende ondersteunt. In dat geval kan de schrijver of spreker zijn argumenten beargumenteren, maar ook zijn oorspronkelijke argumentatie aanvullen met andere argumenten. Reacties van lezers of luisteraars kunnen resulteren in argumentatie voor argumentatie of een combinatie van argumenten, maar ook in het uiten van geheel los van elkaar staande argumenten (alternatieve verdedigingen van hetzelfde standpunt). 

Het type meningsverschil dat opgelost moet worden en de reacties van de personen die overtuigd moeten worden zijn van groot belang bij de totstandkoming van complexe argumentatie in een betoog, maar uiteindelijk bepalen de keuzes van de betoger de argumentatiestructuur van zijn betoog. Soms geeft men de voorkeur aan één enkelvoudige argumentatie en soms worden er veel aangevoerd.

Wat is het verschil tussen meervoudige, nevenschikkende en onderschikkende argumentatie?

Onderschikkende argumentatie is de eerste vorm van complexe argumentatie. Hierbij wordt argumentatie gegeven voor argumentatie of voor een onderdeel van de argumentatie. Een argument wordt dan ondersteund door een ander argument, welke zelf ook weer ondersteund kan worden enzovoorts. Schematisch gezien geschiedt dit trapsgewijs. Door het gebruiken van onderschikkende argumentatie wordt de argumentatie (of een onderdeel ervan) een substandpunt.

Nevenschikkende argumentatie betreft de tweede vorm van complexe argumentatie. Bij deze vorm van argumentatie worden verschillende argumentaties naast elkaar gepresenteerd, die elkaar aanvullen en samen één samenhangend betoog vormen. De losse argumentaties zijn elk te zwak om het standpunt voldoende te verdedigen, maar samen geven ze voldoende ondersteuning.

Meervoudige argumentatie is de derde vorm van complexe argumentatie. Het gaat hierbij om meerdere argumenten voor hetzelfde standpunt, die los van elkaar staan, gelijkwaardig zijn en na elkaar als onafhankelijke argumenten worden gepresenteerd.

Hoe geef je de argumentatiestructuur schematisch weer?

Schematische weergave van enkelvoudige argumentatie:
1 standpunt
1.1 argumentatie
1.1 verzwegen argument dat geëxpliciteerd wordt

Schematische weergave van onderschikkende argumentatie:
1 standpunt
1.1 argument
1.1.1 subargument
1.1.1.1 subsubargument

Schematische weergave van nevenschikkende argumentatie:
1 standpunt
1.1a argumentatie verbonden met 1.1b
1.1b argumentatie verbonden met 1.1a

Schematische weergave van meervoudige argumentatie:
1 standpunt
1.1 argumentatie
1.2 argumentatie

Hoe wordt complexe argumentatie gepresenteerd?

Het is belangrijk om na te gaan of een betoog enkelvoudige, meervoudige of nevenschikkende argumentatie bevat, dan wel een combinatie hiervan. Dit wordt zelden expliciet aangegeven door een schrijver of spreker. Er zijn verschillende indicatoren die wijzen op een bepaalde argumentatiestructuur. 

De onderdelen van een onderschikkende argumentatie kunnen door de volgende indicatoren vooraf worden gegaan: want, omdat, immers, vandaar, daarom, aangezien. Niet veel indicatoren wijzen op uitsluitend onderschikkende argumentatie. Bepaalde combinaties van indicatoren doen dit wel: want aangezien, want gezien het feit dat, want immers, immers omdat, aangezien immers, omdat immers.

Indicatoren van nevenschikkende argumentatie: vooral ook omdat, een reden temeer om, daarbij komt, zelfs, daarnaast, sterker nog. 

Indicatoren van meervoudige argumentatie: trouwens, overigens, nog afgezien van, in de eerste plaats, niet te vergeten, ten overvloede, hiervoor pleit onder meer.

Er zijn uitdrukkingen die niet verwijzen naar één soort complexe argumentatie, maar waarvan de kans zeer groot is dat sprake is van onderschikkende of nevenschikkende argumentatie: alles overwegend is duidelijk dat, hieruit volgt, ik concludeer, al met al, dat volgt uit, bijgevolg.

Wat is een maximaal argumentatieve analyse?

Nevenschikkende en meervoudige argumentatie zijn soms moeilijk uit elkaar te houden. Het wordt niet expliciet aangegeven, indicatoren ontbreken of woorden verwijzen naar beide argumentatiestructuren: verder, ook, en, en ook. Soms blijkt enkel op grond van de inhoud van de argumenten en het standpunt of er sprake is van meervoudige of nevenschikkende argumentatie. In andere gevallen is onduidelijk of er sprake is van afzonderlijke argumenten die ieder voor zich gewichtig genoeg zijn of van argumenten die gezamenlijk het standpunt ondersteunen.

Bij de beoordeling maakt het een groot verschil of een argumentatie als nevenschikkend of meervoudig wordt gezien. Als een van de argumenten als zwak wordt gezien, staan de andere argumenten bij meervoudige argumentatie nog overeind, terwijl bij nevenschikkende argumentatie de hele verdediging wordt aangetast.

Bij het analyseren van de argumentatie moet niet louter worden afgegaan op de verbale presentatie (aanwezigheid van specifieke indicatoren), maar ook op andere verbale middelen die aanwijzingen bieden voor de interpretatie van de argumentatie. Er moet worden gekozen voor een interpretatie die conform het communicatiebeginsel is. Valt de balans dan nog niet uit richting een meervoudige dan wel een onderschikkende argumentatie, dan wordt bij voorkeur gekozen voor meervoudige argumentatie. Als één argumentatie onderuit wordt gehaald, kunnen de overige argumentaties nog voldoende onderbouwing van het standpunt opleveren. De persoon die argumenteert wordt op deze wijze maximaal de mogelijkheid geboden om zijn standpunt voldoende te verdedigen. Dit noemt men de strategie van de maximaal argumentatieve analyse.

Hoe moet worden omgegaan met verzwegen argumenten bij de analyse van complexe argumentatie?

Bij onderschikkende argumentatie kan soms een verzwegen onderschikkende argumentatie worden aangewezen. In sommige gevallen wordt deze verzwegen argumentatie duidelijk door de welbepaalde context of door de welbepaalde verbale context. Bij het analyseren moet de welbepaaldheid van de context zo goed mogelijk worden benut.

Hoe maak je een analytisch overzicht?

Bij het analyseren van een betoog is het aan te raden een analytisch overzicht te maken. Hierin wordt een samenvatting gegeven van:

• De discussiefasen (confrontatiefase, openingsfase, argumentatiefase, afsluitingsfase).

• Het meningsverschil (standpunten, partijen, posities van de partijen, typering van het meningsverschil).

• De aangevoerde argumentaties (expliciet, impliciet, verzwegen, argumentatieschema).

• De argumentatiestructuur (enkelvoudig, meervoudig, nevenschikkend, onderschikkend en combinaties hiervan).

• De getrokken conclusies (eindpositie protagonist en antagonist voor elk standpunt, consequenties uitkomsten voor de oplossing van het meningsverschil).