Hoe verloopt een argumentatieve discussie? - Chapter 2

Voor het oplossen van een meningsverschil is het voeren van een argumentatieve discussie nodig. Een argumentatieve discussie bestaat uit een aantal fasen, welke geanalyseerd moeten worden aan de hand van het ideaalmodel van een kritische discussie.

Wanneer is een meningsverschil opgelost?

Een meningsverschil van de basisvorm is beëindigd wanneer een partij zijn standpunt intrekt of de twijfel laat varen. Let op, het einde van de onenigheid betekent niet automatisch dat het verschil van mening daadwerkelijk is opgelost. Er moet onderscheid worden gemaakt tussen het beëindigen van een meningsverschil door beslechting en door een oplossing.

Beslechting: het discussiepunt wordt op de een of andere manier uit de wereld geholpen. De ene partij is in dit geval niet overtuigd door de andere. Beschaafde manieren hiervoor zijn: voorleggen aan een buitenstaander (rechter bijvoorbeeld), het lot laten beslissen of stemmen (bijvoorbeeld bij meerderheid in geval van een politiek meningsverschil). Een onbeschaafde manier betreft intimidatie of bedreiging.

Wanneer een discussie wordt opgelost, herziet één partij zijn mening. Deze partij is op basis van rationele afwegingen tot dezelfde overtuiging gekomen. Dit kan inhouden dat beide partijen hetzelfde standpunt innemen of zij beide twijfels hebben gekregen.

Uit welke fasen bestaat een argumentatieve discussie?

In een argumentatieve discussie wordt getracht om op basis van argumentatie te bepalen of een standpunt verdedigbaar is. Een informatieve discussie daarentegen heeft als doel het op de hoogte stellen van zaken tussen partijen. Vaak lopen informatieve en argumentatieve discussies door elkaar heen. 

In een discussie is de protagonist de persoon die het standpunt verdedigt. De antagonist twijfelt aan de aanvaardbaarheid van dit standpunt. De protagonist probeert de antagonist te overtuigen en de antagonist laat zich kritisch uit. 

Voor het oplossen van een meningsverschil op redelijke wijze moeten vier discussiefasen worden doorlopen:

1. Confrontatiefase: partijen stellen vast dat er een meningsverschil bestaat. In geval van een niet-gemengd enkelvoudig meningsverschil van de basisvorm wordt getwijfeld aan het standpunt van de ander.

2. Openingsfase: partijen besluiten een poging te doen het meningsverschil op te lossen. Ze maken afspraken over de manier waarop de discussie gevoerd wordt en over de uitgangspunten bij de discussie.

3. Argumentatiefase: de protagonist beargumenteert zijn standpunt ter verdediging tegen de kritiek van de antagonist.

4. Afsluitingsfase: partijen stellen vast in hoeverre het meningsverschil is opgelost en ten gunste van wie.

Wat houdt het 'ideaalmodel van een kritische discussie' in?

Een ideaalmodel van een kritische discussie geeft aan welke argumentatieve zetten in de vier discussiefasen van belang zijn voor het oplossen van een meningsverschil en welke regels hierbij gehanteerd moeten ter handhaving van de redelijkheid. 

In de praktijk komen argumentatieve discussies vaak niet in de buurt van het ideaalmodel: de discussiefasen worden niet allemaal of niet in de juiste volgorde doorlopen, iemand concludeert dat zijn gelijk reeds bewezen is terwijl de argumentatie nog niet is voltooid of halverwege de discussie blijkt dat onduidelijk is wat het meningsverschil nu exact inhoudt. 

De werkelijkheid komt nooit overeen met het ideaal. Het ideaalmodel is een hulpmiddel en een instrument om een discussie op een constructieve manier te analyseren. Het toont op welke punten een argumentatieve discussie is mislukt.

Welke rol speelt het betoog in een argumentatieve discussie?

De argumentatiefase wordt vaak gezien als de “eigenlijke” discussie en is in aanzienlijke mate bepalend voor de oplossing van een meningsverschil. Het standpunt en de uitspraken van de protagonist ter verdediging van dit standpunt vormen de hoofdbestanddelen van zijn betoog. In geval van een niet-gemengd eenvoudig meningsverschil wordt altijd slechts één betoog gehouden. De antagonist twijfelt aan de aanvaardbaarheid van het standpunt, maar neemt zelf geen standpunt in. Een betoog is daarom niet nodig. In geval van een gemengd meningsverschil brengen beide partijen een standpunt naar voren dat zij moeten verdedigen en worden er dus twee betogen gehouden. 

Wanneer in een discussie maar één van beide partijen aan het woord komt, spreken we van een impliciete discussie. Ook al komt de andere partij niet expliciet aan het woord, er wordt wel rekening mee gehouden. In het betoog wordt bijvoorbeeld gerefereerd aan mogelijke aanvallen die de antagonist kan richten tegen het standpunt of de argumenten.

Soms heeft het betoog de vorm van een monoloog, bijvoorbeeld een toespraak of een geschreven commentaar. De monoloog is dan onderdeel van een eenzijdige dialoog, waarin geen ruimte is voor een ander om te reageren. Een betoog is telkens gericht op het overtuigen van een ander, of deze zich nu kritisch uit of niet. Wanneer een betoog onderdeel is van een impliciete discussie of de vorm heeft van een monoloog, volstaat het presenteren van de eigen argumenten niet. In sommige gevallen moet men aan de positie van een (eventuele) antagonist of tegenpartij refereren door bekende tegenwerpingen of twijfelpunten te benoemen. Daarnaast moeten ook de overige discussiefasen worden verwerkt in het betoog. Er moet duidelijk worden gemaakt dat een meningsverschil bestaat of dreigt te ontstaan en wat dit meningsverschil inhoudt (confrontatiefase), wat de uitgangspunten zijn en soms welke discussieprocedure zal worden gevolgd voor de oplossing (openingsfase), het betoog moet worden gehouden (argumentatiefase) en afsluitend moet de protagonist aangeven in hoeverre het meningsverschil is opgelost (afsluitingsfase). Aan de hand van het ideaalmodel moet worden beoordeeld hoe de discussiefasen zijn verwerkt in het betoog.