Samenvatting van How Children Develop van Siegler e.a. - 6e druk

Hoe worden kinderen opgevoed?

De ontwikkeling van een kind kan verschillende vragen oproepen in verschillende lagen van de samenleving. Een vraag die de meeste ouders hebben is op welke manier zij hun kinderen kunnen leren omgaan met woedeaanvallen en andere negatieve emoties. Dit is ook een van de redenen dat we de ontwikkeling van een kind bestuderen. Soms worden kinderen geslagen, maar dat blijkt averechts te werken. Er zijn echter verschillende effectieve manieren om met de woedeaanvallen van een kind om te gaan. Een voorbeeld daarvan is om sympathiek te reageren op kinderen die negatieve emoties tonen. Hierdoor leren de kinderen beter omgaan met een situatie die negatieve emoties oproept. Een andere manier is de kinderen te helpen zoeken naar positieve alternatieven voor de negatieve emoties.

Wat waren de bevindingen van de Roemeense adoptiestudie?

Roemeense onderzoekers bestudeerden kinderen die opgroeiden in weeshuizen onder slechte omstandigheden. Door het toenmalige beleid in weeshuizen was er een gebrek aan (fysiek) contact voor de weeskinderen. Toen deze kinderen werden geadopteerd door Britse gezinnen, bleken ze vaak ondervoed, liepen ze achter in hun fysieke en intellectuele ontwikkeling en waren ze vaak sociaal beperkt. In de studie werden deze weeskinderen vergeleken met geadopteerde kinderen uit Groot-Brittannië. Op zesjarige leeftijd liepen de Roemeense weeskinderen nog steeds achter in hun fysieke, intellectuele, sociale en emotionele ontwikkeling. Vooral de sociale en emotionele beperkingen bleven significant tot in de volwassenheid. Deze ontwikkelingsachterstanden konden worden gerelateerd aan significant weinig activatie van de amygdala. De belangrijkste conclusie van deze studie is dat de timing van ervaringen invloed heeft op de gevolgen ervan.

Hoe wordt sociaal beleid gekozen?

De ontwikkeling van een kind kan ook vragen oproepen met betrekking tot sociaal beleid. Dit is ook een van de redenen dat we de ontwikkeling van een kind bestuderen. Onderzoek kan worden gedaan met behulp van een meta-analyse, een methode om resultaten van onafhankelijke studies te combineren, om zo tot conclusies te komen die gebaseerd zijn op al deze onderzoeken samen. We kunnen ons afvragen of het beter is om te investeren in de preventie van ontwikkelingsproblemen bij kinderen, of om te investeren in het oplossen van bestaande ontwikkelingsproblemenl bij kinderen.

Verklaringen van jonge kinderen in de rechtzaal zijn niet altijd even betrouwbaar. Het kan bijvoorbeeld gebeuren dat de rechter de verklaring van een kind gelooft, waardoor een onschuldig persoon gestraft wordt. Uit onderzoek is gebleken dat jonge kinderen vaak details vergeten, maar dat wat ze zeggen grotendeels op de waarheid gebaseerd is. Jonge kinderen zijn wel gevoelig voor bepaalde ondervragingstechnieken, vooral wanneer suggestieve vragen herhaald worden. Vragen die gesteld worden aan jonge kinderen in een rechtszaal moeten neutraal zijn. Ook mogen vragen niet herhaald worden als deze al zijn beantwoord. Alleen op deze manier kan er een betrouwbare verklaring afgenomen worden.

Hoe kan de menselijke natuur begrepen worden?

De ontwikkeling van een kind kan ons meer vertellen over de menselijke aard. Dit is ook een van de redenen dat we de ontwikkeling van een kind bestuderen. Ontwikkelingsonderzoekers hebben methoden gevonden om de ontwikkeling van kinderen op jonge leeftijd te observeren, te beschrijven en te verklaren.

Een illustratie van hoe de wetenschap kan helpen om de menselijke natuur te begrijpen, komt van studies naar de manier waarop kinderen de effecten van mishandeling overwinnen, afhankelijk van de timing van de mishandeling. Het blijkt dat kinderen die zich na de geboorte korter dan 6 maanden in een instabiele omgeving bevinden, hier geen negatieve effecten van ondervinden op latere leeftijd. Duurt deze periode echter langer dan 6 maanden, dan kunnen zij hier wel problemen door ervaren, ook al bevinden ze zich daarna wel in een stabiele omgeving. De kinderen die langer dan 6 maanden in een instabiele omgeving leven, hebben onder andere een atypische sociale ontwikkeling, waar abnormale hersenactiviteit aan ten grondslag ligt. Zo is er verminderde activiteit in de amygdala, een hersengebied dat betrokken is bij emotionele reacties. De studie naar Roemeense adoptiekinderen is hier een voorbeeld van.

Wat zijn historische ideeën over de ontwikkeling van een kind?

Wat is de kijk van vroege filosofen?

Plato stelde dat zelfcontrole door kinderen en discipline door ouders het doel zijn van een goede opvoeding en educatie. Ook gelooft Plato dat kennis aangeboren is. Aristoteles stelde dat het belangrijk is dat er rekening gehouden wordt met het individuele karakter van kinderen. Daarin is de kwaliteit van opvoeding door de ouders erg belangrijk. Aristoteles geloofde dan ook dat kennis niet aangeboren is, maar dat kennis verkregen wordt door ervaringen. Locke stelde dat de ouders het kind in eerste instantie moeten opvoeden door middel van discipline.

Als kinderen ouder worden, kunnen ze de vrijheid krijgen om zelf te exploreren. Locke geloofde dat men geboren wordt als een onbeschreven blad. Volgens hem wordt kennis dus verkregen door ervaringen. Rousseau vond dat kinderen in eerste instantie juist maximale vrijheid nodig hebben. Vanaf hun twaalfde levensjaar (de age of reason) moeten kinderen formele educatie krijgen door de ouders en school. Darwin heeft de baby biography ontwikkeld, waarin hij de ontwikkelingen van een baby van dag tot dag observeert. Hieronder vallen de motorische, sensorische en emotionele ontwikkelingen. Darwin inspireerde andere onderzoekers om verdere onderzoeken te verrichten over de ontwikkeling van een kind en de bijbehorende aspecten.

Wat zijn sociale hervormingsbewegingen?

Het huidige veld van de kinderpsychologie heeft ook zijn wortels in vroege sociale hervormingsbewegingen, die zorgden voor verbetering van de levens van kinderen door de condities waarin zij leefden te veranderen. Zo werd bijvoorbeeld verboden dat kinderen onder de 10 jaar mochten werken.

Wat is de invloed van Darwins evolutietheorie?

Darwins werk leidde tot de opvatting dat intensieve bestudering van de ontwikkeling van kinderen zou kunnen leiden tot belangrijke inzichten in de menselijke natuur. Darwins evolutietheorie, die uitgaat van variatie, natuurlijke selectie en erfelijkheid als fundamentele concepten, beïnvloedt nog steeds het denken van moderne ontwikkelingsdeskundigen.

Welke aspecten in de ontwikkeling van een kind zijn belangrijk?

Hoe vormen nature and nurture samen de ontwikkeling van een kind?

Nature betreft de genen die we ontvangen van onze ouders, de aangeboren aspecten van een mens. Nurture betreft de omgeving waarin zowel fysieke als sociale aspecten de ontwikkeling beïnvloeden, de aangeleerde aspecten van een mens. Nature en nurture interacteren met elkaar. Zo blijkt dat het genoom (het totale set met erfelijke informatie) gedrag en ervaringen beïnvloedt, maar dat gedrag en ervaringen ook het genoom beïnvloeden. Deze ontdekking heeft gezorgd voor de opkomst van de epigenetica, de studie naar stabiele veranderingen in genexpressie die gemedieerd worden door de omgeving. Bewijs voor de blijvende epigenetische impact op ervaringen en gedragingen komt van onderzoek naar methylatie, een biochemisch proces dat gedrag beïnvloedt door genactiviteit en -expressie te onderdrukken. Er kan dus geconcludeerd worden dat bij de ontwikkeling zowel de genen als de omgeving van belang zijn.

Hoe vormt het actieve kind zelf zijn eigen ontwikkeling?

Het is bekend dat de actieve rol van een kind onderschat wordt. Hoe ouder het kind wordt, hoe actiever. Op jonge leeftijd bepalen de ouders wat het kind doet in het dagelijkse leven. Wanneer het kind ouder wordt, kiest hij zelf zijn bezigheden, vrienden en omgeving. We noemen dit idee het actieve kind.

Op welke manier is de ontwikkeling van een kind continu en op welke manier is de ontwikkeling discontinu?

Een continue ontwikkeling houdt in dat veranderingen met leeftijd gradueel en in kleine stappen ontstaan. Hierbij staat kwantiteit voorop. Een discontinue ontwikkeling houdt in dat veranderingen met leeftijd plotseling en met grote stappen ontstaan. Hierbij staat kwaliteit voorop. Volgens de stadiumtheorieën bestaat de ontwikkeling uit grote stappen die discontinu en leeftijdsgerelateerd zijn. Een van de bekendste stadiumtheorieën is Piagets cognitieve ontwikkelingstheorie, de ontwikkeling van denken en redeneren. Deze theorie stelt dat kinderen vier fases doorlopen van cognitieve groei, die gekarakteriseerd worden door verschillende intellectuele vaardigheden en manieren van de wereld begrijpen. Er zijn echter ook veel onderzoekers die pleiten voor een graduele ontwikkeling.

Het lijkt afhankelijk te zijn van hoe vaak en hoe lang observaties plaatsvinden of ontwikkeling fundamenteel continu of discontinu te noemen is. Het is dus afhankelijk van het perspectief dat je inneemt om veranderingen waar te nemen. Als je lang naar een kind kijkt, worden veranderingen vaak als continu ervaren. Maar als je om de zoveel tijd naar een kind kijkt, worden veranderingen vaak als discontinu ervaren.

Hoe verandert een kind?

Bij de ontwikkeling van concentratie spelen hersenactiviteit, genen en leerervaringen een rol. Concentratie is de vrijwillige controle over de emoties en gedachten. Problemen met concentratie zorgen voor allerlei gedragsproblemen.

Belangrijk voor concentratie zijn connecties tussen het limbische systeem, een deel van de hersenen dat een belangrijke rol speelt bij emotionele reacties, en de anterieure cingulate en de prefrontale cortex. Deze connecties ontwikkelen zich tijdens de kindertijd. Neurotransmitters zijn chemicaliën die betrokken zijn bij de communicatie tussen hersencellen. Specifieke genen beïnvloeden de productie van belangrijke neurotransmitters. Variaties in deze genen tussen kinderen zijn geassocieerd met variaties in ingespande aandacht. Deze genen worden ook beïnvloed door omgevingsfactoren.

Leerervaringen kunnen ook de connecties van het hersensysteem dat betrokken is bij ingespande aandacht veranderen. Oefening verbetert de vaardigheden. De ontwikkeling van de hippocampus is hierbij van invloed, dit is een hersenstructuur die belangrijk is voor leren en herinneren. Tijdens de slaap worden herinneringen opnieuw afgespeeld in de hippocampus bij oudere kinderen en volwassenen. Beschadigingen aan de hippocampus zorgen voor problemen met leren. Bij jongere kinderen is de cortex verantwoordelijk voor herinneringen.

Hoe beïnvloedt de sociaal-culturele context de ontwikkeling van een kind?

Sociaal-culturele context bevat de fysieke, sociale, culturele, economische en historische aspecten die de omgeving van een kind bepalen. Deze context is dus afhankelijk van de cultuur waarin je leeft, met wie je omgaat, in welke omgeving je leeft, en wat je socio-economische status (SES) is. SES is een meting gebaseerd op de sociale klasse waarin iemand leeft, met een bepaald inkomen en niveau van educatie. Een laag SES kan negatieve gevolgen hebben. Voorbeelden zijn leven in gevaarlijke wijken, slecht onderwijs, ondervoeding en uiteindelijk onderontwikkeling Deze negatieve gevolgen worden samen vaak het cumulatieve risico genoemd.

Hoe komt het dat kinderen van elkaar gaan verschillen?

Er zijn vier factoren die van invloed zijn op de ontwikkeling, ook al kom je uit dezelfde familie:

• Genetische verschillen.
• Verschil in omgang met ouders en anderen.
• Verschil in reactie op dezelfde ervaringen (subjectiviteit).
• Verschil in de keuze van eigen omgeving of vrienden.

Hoe kan onderzoek het welzijn van een kind promoten/bevorderen?

Onderzoek heeft altijd praktische voordelen. Bijvoorbeeld wanneer een kind met slechte ogen wordt geboren, kan men meteen opereren zodat het kind er op latere leeftijd minder last van heeft. Ook kan onderzoek zorgen voor betere educatie, doordat beter begrepen wordt hoe kinderen redeneren, herinneren, concepten vormen en probleemoplossen.

Kunnen kinderen leren intelligenter te worden?

Mensen die denken dat intelligentie vergroot door leren, reageren op een andere manier op falen dan mensen die dat niet denken. Het blijkt zo te zijn dat zij minder snel opgeven. In een onderzoek werd kinderen informatie gegeven over het feit dat leren de hersenen verandert en zorgt dat leren verbetert en je slimmer maakt, deze kinderen presteerden beter dan kinderen die deze informatie niet hadden gekregen. Een andere manier is het verstrekken van informatie over falen van bekende mensen, zoals Einstein.

Welke methoden zijn er om de ontwikkeling van een kind te bestuderen?

Wat is de wetenschappelijke methode?

De wetenschappelijke methode is een benadering die gericht is op het testen van overtuigingen door middel van de volgende stappen: een vraag opstellen, een hypothese formuleren (testbare voorspellingen over de aanwezigheid of afwezigheid van fenomenen of relaties), de hypothese testen en uiteindelijk een conclusie vormen. Er zijn verscheidene meetinstrumenten beschikbaar om een hypothese te testen. Deze meetinstrumenten moeten betrouwbaar, valide en relevant zijn. Betrouwbaarheid verwijst naar de mate waarin onafhankelijke metingen consistent zijn. Er bestaan twee soorten betrouwbaarheid, namelijk interbeoordelaars-betrouwbaarheid, de optimale overeenkomsten tussen de resultaten van verschillende beoordelaars en test-hertest betrouwbaarheid, de mate waarin er gelijkenissen voorkomen in het gedrag van een kind in verschillende situaties. Validiteit verwijst naar de mate waarin een test meet wat het beoogt te meten. Er bestaan twee soorten validiteit, namelijk interne validiteit, de mate waarin effecten die gemeten zijn door onderzoekers veroorzaakt zijn door de variabelen die de onderzoeker heeft gemanipuleerd, en externe validiteit, de mate waarin resultaten kunnen worden gegeneraliseerd.

Op welke manieren wordt data over kinderen verzameld?

De eerste manier om data over kinderen te verzamelen, is door middel van interviews. Deze kunnen onderverdeeld worden in structurele interviews, onderzoek waarin alle deelnemers dezelfde vragen worden gesteld, vaak met behulp van vragenlijsten, en klinische interviews, onderzoek waarin de vragen aangepast zijn aan de antwoorden van de deelnemer. De tweede manier om data te verzamelen is door middel van observaties. Deze kunnen onderverdeeld worden in natuurlijke observaties, observatie gebaseerd op gedrag van een kind in zijn natuurlijke omgeving, die niet gemanipuleerd is door de onderzoeker, en gestructureerde observaties, observatie gebaseerd op gedrag van een kind in een gemanipuleerd omgeving, die voor elk kind hetzelfde is gemaakt.

Wat is het verschil tussen correlatie en causaliteit?

Er zijn ook twee soorten ontwerpen in een onderzoek: correlationeel onderzoek en experimenteel onderzoek. Correlationeel onderzoek is bedoeld om te kijken in welke mate bepaalde variabelen aan elkaar gerelateerd zijn. Een correlatie is de associatie tussen twee variabelen. Variabelen zijn kenmerken die variëren tussen personen en situaties. Een correlatiecoëfficiënt laat de mate en richting (positief of negatief) van de correlatie zien.

Dit ontwerp heeft zo zijn voordelen, het is de enige manier om verschillende groepen tegelijk te meten en je kunt de relaties tussen verschillende variabelen bepalen. Er zitten echter ook enkele nadelen aan deze methode: het richting-van-causaliteitsprobleem en het derde-variabeleprobleem. Het richting-van-causaliteitsprobleem is het concept dat een correlatie tussen twee variabelen geen indicatie geeft welke variabele de oorzaak is van de andere. Het derde-variabeleprobleem is het concept dat een correlatie tussen twee variabelen kan komen door de invloed van een derde variabele.

Experimenteel onderzoek is bedoeld om bepaalde effecten en oorzaken te meten. Er zijn twee technieken die belangrijk zijn voor een experimenteel onderzoek: willekeurige (random) verdeling van deelnemers, waarbij elk kind gelijke kans heeft om te worden ingedeeld in elke groep en experimentele controle, waarbij de mogelijkheid bestaat om te bepalen welke stimuli het kind ervaart tijdens het onderzoek. Voor experimentele controle is er een experimentele groep en een controlegroep nodig. De experimentele groep wordt wel blootgesteld aan de onafhankelijke variabele, terwijl de controlegroep dat niet wordt. De afhankelijke variabele is het gedrag dat wordt vertoond door beide groepen, de vergelijking tussen het gedrag van de twee groepen wordt gebruikt om te kijken of het gedrag wordt veroorzaakt door de onafhankelijke variabele, de ervaring die participanten in de experimentele groep wel ontvangen en in de controlegroep niet. Dit ontwerp heeft ook zo zijn voordelen, het maakt het mogelijk om causale relaties te onderzoeken, omdat dit ontwerp geen richting-van-causaliteitsprobleem en geen derde-variabeleprobleem heeft. Dit ontwerp heeft dan wel weer andere nadelen, het hebben van experimentele controle kan leiden tot artificiële experimentele situaties. Daarnaast kunnen er niet veel verschillende variabelen gebruikt worden om te bestuderen.

Welke research designs zijn er om de ontwikkeling van kinderen te meten?

Er zijn drie soorten onderzoeksontwerpen om de ontwikkeling van een kind over tijd te meten: cross-sectioneel onderzoek, longitudinaal onderzoek en microgenetisch onderzoek. Cross-sectioneel onderzoek is een methode die zich richt op het gedrag van kinderen van verschillende leeftijden over een korte periode, deze gedragingen worden vervolgens met elkaar vergeleken. Een voordeel van deze methode is dat de data erg bruikbaar zijn om verschillen te ontdekken tussen verschillende leeftijdsgroepen. Echter kleven er ook nadelen aan de methode: de informatie over de verschillen tussen leeftijdsgroepen die wordt verkregen is misschien niet stabiel over tijd. Ook zegt de verkregen informatie niet veel over de patronen van veranderingen over langere periode.

Longitudinaal onderzoek is een methode die zich richt op het gedrag van kinderen van dezelfde leeftijd over een langere periode, waarin metingen worden herhaald. Een voordeel van deze methode is dat de mate van stabiliteit over langere periode bepaald kan worden. Ook zegt de verkregen informatie iets over de patronen van veranderingen over langere tijd. Deze methode heeft echter ook nadelen: er vallen vaak veel deelnemers uit (‘drop-outs’), om verschillende redenen. Ook kunnen herhaalde metingen de externe validiteit van het onderzoek aantasten.

Microgenetisch onderzoek is een methode die zich richt op het gedrag van kinderen dat intensief wordt geobserveerd over een korte periode, terwijl er veranderingen plaatsvinden. Voordelen van deze methode is dat door intensieve observatie bepaalde processen van veranderingen kunnen worden onthuld. Ook kunnen deze individuele patronen van veranderingen in korte periodes in detail geobserveerd en onderzocht worden. Deze methode heeft echter ook nadelen: het geeft geen informatie over patronen van veranderingen over een langere periode en daarom geeft het ook geen individuele patronen van veranderingen weer. Een microgenetisch onderzoek is gebruikt om de counting-on strategie bij kinderen te onderzoeken. Deze strategie is het optellen vanaf het grootste getal. Uit het onderzoek bleek dat de generalisatie van een nieuwe strategie langzaam gebeurt.

Welke ethische kwesties zijn er?

Er zijn voor elk onderzoek met mensen bepaalde ethische kwesties waaraan onderzoekers moeten voldoen. Op deze manier worden potentiële risico’s geminimaliseerd en wordt ervoor gezorgd dat de voordelen van het onderzoek voor de proefpersonen zwaarder wegen dan de nadelen.

• Men moet er zeker van zijn dat het onderzoek geen fysieke of psychologische schade aanricht.
• Het informed consent moet worden ingevuld door de deelnemer van het onderzoek. Als de deelnemer minderjarig is, moet een van de ouders tekenen.
• De anonimiteit van de deelnemer wordt gewaarborgd.
• Bespreek bepaalde informatie die belangrijk kan zijn voor het welzijn van de deelnemer met ouders of verzorgers, als deze deelnemer minderjarig is.
• Voorkom negatieve gevolgen die kunnen ontstaan in het onderzoek. Als deze wel voorkomen, dan moet men de procedure op zo’n manier veranderen dat deze negatieve gevolgen verdwijnen.
• Informeer de deelnemer wat de resultaten zijn van het onderzoek op zo’n manier dat de deelnemer dit begrijpt.

De onderzoeker, die het meeste weet over het onderzoek en in staat is om potentiële problemen te voorkomen/verbeteren, is verantwoordelijk voor het behalen van zo hoog mogelijke ethische standaarden.

Hoe spelen nature en nurture een rol?

De eerste onderzoeken over ontwikkeling gingen over de vraag wat de meeste invloed had op de ontwikkeling van een kind, de genen of de omgeving. Sinds de ontdekking van de structuur van het DNA, het basale component van erfelijkheidsoverdraging, zijn er enorme vooruitgangen geboekt in het ontcijferen van de genetische code. Onderzoekers hebben het hele genoom in kaart gebracht, het complete set van genen van een organisme. Later kwamen er onderzoeken over ontwikkeling die zowel de genen als de omgeving als belangrijke invloeden zagen in de ontwikkeling van een kind. De genen en de omgeving interacteren namelijk continue met elkaar en hebben daarom beiden invloed op de ontwikkeling van een kind.

Welke genetische en omgevingsfactoren spelen een rol?

Er zijn drie elementen die van belang zijn in de ontwikkeling van een kind:

• Genotype.
• Fenotype.
• De omgeving. 

Genotype is het genetische materiaal die een individu erft. Fenotype is de observeerbare uiting van het genotype, namelijk de lichaamskarakteristieken en het gedrag. De omgeving is een allesomvattend aspect van een individu en zijn omringende aspecten, anders dan de genen.

Deze drie elementen zijn verwikkeld in vijf relaties die fundamenteel zijn voor de ontwikkeling van een kind, die worden hieronder besproken.

Hoe beïnvloeden de genen van de ouders het genotype van het kind?

Chromosomen zijn moleculen DNA die genetische informatie bevatten. DNA (desoxyribonucleïnezuur) zijn moleculen die alle biochemische instructies bevatten die betrokken zijn bij de formatie en het functioneren van een organisme. Deze instructies zijn verpakt in genen, secties van chromosomen die de basale erfelijkheidseenheid zijn van alle levende wezens. Mensen hebben normaal gezien 46 chromosomen, 23 paren. Ze zitten in elke celkern, behalve in de geslachtscellen, die bevatten slechts 23 chromosomen. 

Een kind laat gelijkenissen zien op algemeen menselijk niveau (het kind heeft voeten en armen) en op individueel niveau (het kind deelt gelijkenissen met andere familieleden). Verschillende mechanismen zorgen voor de genetische diversiteit tussen mensen. Één daarvan is mutatie. Mutatie is een verandering in de onderdelen van DNA. Een ander mechanisme is overkruising. Crossing-over is een proces waar onderdelen van DNA switchen van het ene chromosoom naar het andere chromosoom. Crossing-over bevordert de variabiliteit tussen individuen.

Elk mens heeft één paar geslachtschromosomen. Geslachtschromosomen geven de genetische informatie door. Een man bezit een X-chromosoom en een Y-chromosoom. Een vrouw bezit twee X-chromosomen. Om deze reden is het altijd de vader die het geslacht van een kind bepaalt. Wanneer de man een Y-chromosoom doorgeeft aan het kind wordt het een jongentje (XY) en wanneer de man een X-chromosoom doorgeeft aan het kind wordt het een meisje (XX).

Hoe heeft het genotype invloed op het fenotype van het kind?

Endofenotypes zijn tussenliggende fenotypes, onder andere de hersenen en het centrale zenuwstelsel, die niet waarneembaar zijn. Regulatiegenen reguleren het aan- en uitzetten van genen. Een gen functioneert nooit alleen. Er bestaat een netwerk waarin de expressie van een gen op zijn beurt weer zorgt voor de expressie van een ander gen. De expressie van een gen wordt bestuurd door regulatiegenen. Met een metafoor kan dit begrip duidelijker worden gemaakt. Het alfabet bestaat uit 26 letters (=genen). Niet elke letter (=gen) wordt gebruikt in elk woord (=expressie). Maar vooralsnog zijn er miljoenen woorden, en dus ook miljoenen soorten expressies van genen.

Sommige genen drukken zich nooit uit. Dit komt omdat een derde van de genen van een mens twee of meer verschillende vormen hebben. Deze worden allelen genoemd. Het patroon van een genuitdrukking (bedacht door Mendel) wordt het dominant-recessief patroon genoemd. Sommige genen bevatten twee allelen: een dominant allel en een recessief allel. Een dominant allel wordt altijd uitgedrukt wanneer aanwezig (en wordt aangegeven met een hoofdletter, bijvoorbeeld B) Een recessief allel wordt niet uitgedrukt wanneer er een dominant allel aanwezig is (en wordt aangegeven met een kleine letter, bijvoorbeeld b). Wanneer een mens twee dezelfde allelen bezit (twee dominante allelen –BB- of twee recessieve allelen –bb-), is diegene homozygoot voor een bepaald karakterstrek. Wanneer een mens twee verschillende allelen bezit (een dominant allel en een recessief allel -Bb-), is diegene heterozygoot voor een bepaald karaktertrek. Hieruit volgt deze conclusie: wanneer iemand homozygoot is voor een bepaald karaktertrek, zal de desbetreffende karaktertrek zich uitdrukken, maar wanneer iemand heterozygoot is voor een bepaald karaktertrek, zal het dominante gen voor de desbetreffende karaktertrek zich uitdrukken.

Er wordt over polygenetische overerving gesproken als bepaalde trekken geregeld worden door meerdere genen.

Wat is de bijdrage van de omgeving aan het fenotype?

Omdat er constant interactie plaatsvindt tussen genotype en omgeving, zal het genotype zich op verschillende manieren ontwikkelen in verschillende omgevingen. Een gegeven genotype kan resulteren in verschillende fenotypen, afhankelijk van de omgeving. Dit wordt norm van reactie genoemd. Norm van reactie verwijst naar alle fenotypen die kunnen ontstaan vanuit de interactie tussen een bepaald genotype en alle omgevingen waarin het kan overleven en ontwikkelen.

Een voorbeeld van hoe genotype-omgevinginteracties werken, is de ziekte fenylketonurie (PKU). Dit is een stoornis die gerelateerd is aan een gebrekkig recessief gen op chromosoom 12 dat het metabolisme van het aminozuur fenylalanine tegenhoudt. Als individuen met PKU op een dieet vrij van fenylalanine gezet worden, kunnen ze een heel normaal leven leiden, terwijl er anders ernstige intellectuele beperkingen zouden ontstaan. 

Vaak wordt ook de omgeving van de ouders meegegeven aan het kind, zoals lezen of muziek. De interactie tussen ouder en kind is dus ook van invloed op de omgeving van het kind, en daarbij ook van invloed op het fenotype van het kind.

Genetische testen wordt gebruikt bij diagnosticeren van ziektes en soms ook om te bepalen wat voor soort behandeling geschikt is. Drager-genetisch-testen wordt aan specifieke doelgroepen aangeboden om te controleren of er dragers zijn van bepaalde stoornissen. Prenataal testen wordt gedaan tijdens de zwangerschap als er risicofactoren zijn voor een bepaalde genetische aandoening om te kijken of het kind de aandoening heeft. Het screenen van baby's wordt veel gedaan om te controleren op een groot aantal al dan niet genetische stoornissen.

Een recente ontwikkeling is non-invasive prenataal testen (NIPT), waarbij fragmenten van het DNA van de foetus die in de bloedsomloop van de moeder terecht komen kunnen worden onderzocht. Met deze techniek kan er gescreend worden op aneuploidy (missende of extra chromosomen).

Wat is de bijdrage van het fenotype aan de omgeving?

Het actieve kind wordt hier gekenmerkt. Ten eerste roepen kinderen door hun aard en gedrag bepaalde soorten reacties op bij anderen. Ten tweede kiest en creëert het kind zijn/haar eigen omgeving, bijvoorbeeld in de vorm van activiteiten en vrienden.

Wat is de bijdrage van de omgeving aan het genotype?

Epigenetische factoren kunnen helpen verklaren waarom identieke tweelingen niet hetzelfde levenspad hebben: verschillende omgevingen kunnen genexpressie veranderen op subtiele manieren tijdens de ontwikkeling. Dit gebeurt onder andere door methylatie. De aanwezigheid van methyl moleculen blokkeert de transcriptie in het promotor gebied van de DNA streng. Methylatie is een epigenetisch proces dat kan plaatsvinden door invloeden van de omgeving. Zo is er bijvoorbeeld gevonden dat jonge ratten die verwaarloosd worden door hun moeder minder activiteit laten zien in het glucocorticoid receptor gen als gevolg van methylatie. Onderzoek heeft aangetoond dat hetzelfde proces kan plaatsvinden bij verwaarloosde kinderen. Een recente studie heeft een groot aantal genen aangetoond waar methylatie plaats kan vinden als gevolg van early-life stress. Methylatie als gevolg van kindermishandeling kan ook worden overgedragen aan de volgende generatie. 

Wat is gedragsgenetica en welke research designs bestaan er?

Volgens de gedragsgenetica zorgt de interactie tussen genen en omgeving voor variatie. Want waarom verschillen mensen van elkaar? Eigenschappen zijn in eerste instantie erfelijk, maar uiteindelijk voornamelijk multifactoriaal. Erfelijk verwijst naar elke eigenschap of elk kenmerk dat via genen overgedragen kan worden. Multifactoriaalverwijst naar eigenschappen en kenmerken die beïnvloed worden door zowel omgevingsfactoren als genetische factoren.

Familiestudies richten zich op metingen van verschillen in eigenschappen tussen individuen (familieleden en niet-familieleden). Deze studies bekijken vervolgens of familieleden meer met elkaar overeenkomen dan niet-familieleden. Als dit het geval is, kan men concluderen dat de genetische bijdrage bij deze karaktertrek groter is dan de bijdrage van de omgeving.

Tweelingenstudies richten zich op metingen van verschillen in eigenschappen tussen identieke tweelingen en ook tussen twee-eiige tweelingen, en bekijken vervolgens of de genen verantwoordelijk zijn voor de verschillen. Identieke tweelingen delen namelijk voor 100% dezelfde genen en twee-eiige tweelingen delen 50% dezelfde genen. Wanneer een identieke tweeling meer op elkaar lijkt dan een niet-identieke tweeling, dan kan er geconcludeerd worden dat de bestudeerde karaktertrek meer genetisch is dan niet-genetisch.

Adoptiestudies richten zich op metingen van verschillen in eigenschappen tussen geadopteerde kinderen en biologische kinderen, en bekijken vervolgens of de geadopteerde kinderen meer op hun biologische ouders lijken dan op de adoptieouders. 

Adoptie-tweelingenstudies richten zich op metingen van eigenschappen tussen identieke tweelingen die gescheiden zijn opgegroeid en identieke tweelingen die samen zijn opgegroeid, en bekijken vervolgens of de verschillen te danken zijn aan de genetische- of omgevingsinvloeden.

Studies naar IQ laten verrassende resultaten zien: de genetische invloed op intelligentie vergroot met de jaren. 

Hoe gebruiken we verschillen in erfelijkheid in onderzoek?

Erfelijkheid is een statistische meting van de proportie van de gemeten variantie van een bepaalde eigenschap tussen individuen in een bepaalde populatie, die toe te schrijven is aan de genetische verschillen tussen individuen.

Genome-wide association studies laten zien dat genetische effecten cumulatief zijn, individuele chromosomen correleren niet met bepaalde kenmerken. 

Er bestaat een aantal misverstanden over erfelijkheid:

• Men neemt vaak aan dat erfelijkheid iets zegt over individuen. Erfelijkheid zegt echter alleen iets over populaties.
• Men neemt ook vaak aan dat erfelijkheid generaliseerbaar is. Erfelijkheid kan echter alleen iets zeggen over een specifieke populatie in een specifieke omgeving.
• Daarnaast wordt vaak gedacht dat erfelijkheid alleen afhankelijk is van genen, en niet van de omgeving. Echter zijn schattingen van erfelijkheid per definitie afhankelijk van de omgeving van de populatie waarvan deze schatting is bepaald.
• Men denkt vaak van niet, maar erfelijkheid kan veranderen door ontwikkelingsfactoren. Zo wordt het verschil in intelligentie bij tweelingen vaak groter met de tijd.
• Daarnaast wordt vaak gedacht dat eigenschappen met hoge erfelijkheid robuuster zijn; maar hoge erfelijkheid impliceert niet per definitie hoge onveranderlijkheid.
• Als laatste wordt er vaak gedacht dat onderzoeken naar erfelijkheid generaliseerbaar zijn naar de wereldpopulatie. Het is belangrijk om te bedenken dat de meeste studies naar erfelijkheid enkel uit WEIRD participanten bestaan (dat wil zeggen: White, Educated, Industrialized, Rich and Democratic participanten).

Genome-wide associatie studies (GWAS) pogen om specifieke DNA segmenten en genen te linken aan specifieke eigenschappen. De genome-wide complex trait analyse (GCTA) maakt gebruik van genetische gelijkenis op basis van grote groepen individuen in plaats van families. Zo kunnen aspecten van genen en omgeving makkelijker ontrafeld worden die verstoord zijn in families. 

Hoe gebruiken we verschillen in omgevingsinvloeden in onderzoek?

De hoeveelheid variantie die wordt bepaald door de omgeving wordt automatisch berekend door middel van 100-erfelijkheid (in %). In onderzoeken worden vaak vergelijkingen gemaakt tussen gedeelde omgevingsinvloeden en niet-gedeelde omgevingsinvloeden. Gedeelde omgeving heeft te maken met het hebben van dezelfde ervaringen die een gevolg zijn van samen opgroeien in dezelfde familie. Niet-gedeelde omgeving kan betekenen dat kinderen wel in dezelfde familie opgroeien, maar toch niet dezelfde ervaringen met elkaar delen. Deze ervaringen kunnen binnen de familie of buiten de familie plaatsvinden.

Hoe verloopt de ontwikkeling van de hersenen?

Welke verschillende structuren bevinden zich in de hersenen?

De hersenen worden actief gehouden door informatie-uitwisselingen. Deze informatie-uitwisselingen worden geregeld door neuronen. Neuronen zijn cellen die gespecialiseerd zijn in het versturen en ontvangen van informatie tussen de hersenen en alle andere lichaamsgedeeltes. Sensorische neuronen wisselen informatie uit vanuit de sensorische receptoren van de omgeving (zowel externe als interne stimuli) of binnen het lichaam zelf. Motorische neuronen wisselen informatie uit tussen de hersenen en de spieren en ledematen. Inter-neuronen wisselen informatie uit tussen sensorische neuronen en motorische neuronen.

Een neuron bestaat uit drie hoofdelementen: het cellichaam, de dendrieten en het axon. Het cellichaam is de kern van het neuron, die het neuron werkende houdt. De dendrieten ontvangen informatie van andere neuronen via de synapsen en sturen dit door naar het cellichaam. Het axon verstuurt informatie vanuit het cellichaam naar andere neuronen via synapsen. Een synaps is de ruimte tussen de dendrieten van het ene neuron en het axon van het andere neuron.

Gliacellen zijn cellen die allerlei ondersteunde functies vervullen. Zo zorgen ze voor de formatie van een myelineschede om axonen. De myelineschede is een vettig omhulsel dat de snelheid en efficiëntie van informatie-uitwisseling verhoogt.

De cerebrale cortex wordt gezien als het meest menselijke deel van de hersenen, de 'grijze stof'. De cerebrale cortex neemt wel 80% van de hersenen in beslag. De grote gebieden van de cerebrale cortex worden de kwabbengenoemd. Deze kwabben worden gekenmerkt door de algemene gedragscategorieën waar elke kwab in is gespecialiseerd. De occipitale kwab specialiseert zich voornamelijk in het verwerken van visuele informatie. De temporale kwab specialiseert zich in het geheugen, visuele herkenning, auditieve informatie en het verwerken van emoties. De pariëtale kwab specialiseert zich in non-verbale verwerkingen, sensorische input integratie, en informatie over emoties. De frontale kwab specialiseert zich in het vooruit plannen en organiserende gedrag om een bepaald doel te bereiken. Informatie uit verschillende sensorische systemen, wordt verwerkt in de associatiegebieden die tussen de grote sensorische en motorische gebieden liggen. Dit wil niet zeggen dat gebieden functioneel gezien specifiek zijn, vaak werken verschillende gebieden samen.

De cortex is opgedeeld in twee helften. Deze twee helften worden cerebrale hemisferen genoemd. Informatie die van de linkerkant van het lichaam inkomt, wordt verwerkt in de rechterhemisfeer. Informatie die van de rechterkant van het lichaam inkomt, wordt verwerkt in de linkerhemisfeer. De twee hersenhelften communiceren met behulp van het corpus callosum. Elke hemisfeer heeft zijn eigen specialisatie. Deze verdeling van specialisatie over de twee hemisferen wordt cerebrale lateralisatie genoemd. Zo is de linkerhemisfeer bijvoorbeeld gespecialiseerd in verbale aspecten als taal, logica, en sequentiële taken, en is de rechterhemisfeer gespecialiseerd in non-verbale aspecten als visuele informatie.

Welke ontwikkelingsprocessen vinden er in de hersenen plaats?

Neurogenese is de proliferatie van neuronen door celdeling, dit proces begint 42 dagen na de conceptie. Het tweede ontwikkelingsproces is celmigratie, waarop celdifferentiatie volgt. Eerst groeit er een axon, waarna er een 'bosje' dendrieten vormt. De grootste verandering dendrieten is arborization, een enorme vermeerdering in de grootte en complexiteit van de dendrieten door groei, vertakking en de formatie van zogenaamde branches die de capaciteit vergroten om connecties met andere neuronen te vormen. Arborization zorgt ervoor dat neuronen kunnen groeien in complexiteit tijdens de eerste levensjaren, waardoor de cortex een grotere oppervlakte krijgt en de lagen van de cortex dikker worden.

Myelinisatie is het proces waarbij myelineschedes om de axonen heen worden gevormd. Ook vindt er synaptogenese plaats, waarbij neuronen synapsen vormen met andere neuronen, wat resulteert in triljoenen connecties. Er vindt ook synaptische pruning plaats, waarbij overbodige synapsen (die vrijwel nooit geactiveerd worden) worden verwijderd. Synaptic pruning is een normaal process, maar abnormale patronen van synaptic pruning zijn in verband gebracht met aandoeningen als autisme en schizofrenie.

Er zijn verschillende technieken om het functioneren van de hersenen in kaart te brengen. Deze technieken hebben geleid tot een beter begrip van de hersenen en haar ontwikkeling. Elektro-encefalografie (EEG) is een techniek waarbij de elektrische activiteit gemeten wordt die gegenereerd wordt door neuronen met behulp van elektronen op de schedel. Event-related potentials (ERPs) zijn veranderingen in elektrische activiteit die ontstaan door de presentatie van een bepaalde stimulus. Magnetoencefalografie (MEG) detecteert magnetische velden die gegenereerd worden door elektrische stroompjes in de hersenen. Functional magnetic resonance imaging (fMRI) is een techniek waarbij verschillen in bloedtoevoer worden gemeten met behulp van een elektromagneet, hiermee kan activiteit in hersengebieden worden gemeten. Positron emissie tomografie (PET) meet hersenactiviteit door metabolische processen te detecteren, hierbij wordt radioactief materiaal geïnjecteerd. Near-infrared spectroscopy (NIRS) is een optische beeldtechniek waarbij metabolische veranderingen worden waargenomen die leiden tot verschillende absorptie van infrarood licht.   

Wat is de invloed van ervaring?

Bepaalde processen in de hersenen zijn wel degelijk afhankelijk van ervaringen. Dit wordt duidelijk gemaakt door de mate van plasticiteit. Dit betekent de capaciteit van de hersenen om beïnvloed te worden door ervaringen. Er is een onderscheid in plasticiteit: ervaring-verwachting-plasticiteit en ervaring-afhankelijke plasticiteit. De ervaring-verwachting-plasticiteit is een proces waarin de hersenen zich vormen als resultaat van hedendaagse ervaringen in een normale omgeving. Ervaring-afhankelijke plasticiteit is een proces waarin de neurale connecties worden gelegd en gereorganiseerd als resultaat van individuele ervaringen.

Vanwege de plasticiteit, kunnen de hersenen tot op zekere hoogte rewired worden. Kinderen zouden dus een betere kans op herstel hebben na schade, omdat er nog veel reorganisatie kan plaatsvinden. Aan de andere kant is dit wel afhankelijk van hoe ernstig de schade is en op welk punt in de ontwikkeling dit plaatsvindt. Bij ernstige beschadiging kunnen de hersenen zich niet meer goed ontwikkelen.

Hoe verloopt de groei en ontwikkeling van het lichaam?

De variabiliteit in de fysieke groei is afhankelijk van genetische en omgevingsfactoren. De genen beïnvloeden vooral de groei en seksuele rijping door middel van de productie van hormonen. De omgevingsfactoren beïnvloeden vooral aspecten in de secular trends, waarin veranderingen in de fysieke ontwikkeling ontstaan door de jaren heen, zoals groeien in de lengte of de menstruatiecyclus. Failure to thrive is een conditie waarbij baby’s ondervoed raken en niet groeien of aankomen, zonder dat hier een duidelijke medische reden voor is. Dit heeft te maken met een combinatie van genetische en omgevingsfactoren.

Het voedingsgedrag is een belangrijk aspect in de fysieke ontwikkelingen. Het geven van borstvoeding heeft veel voordelen voor de baby, het is onder andere goed voor het immuunsysteem en voor de cognitieve ontwikkeling. Baby's hebben een sterke voorkeur voor zoet. Jonge kinderen willen vaak geen onbekende dingen eten. De voorkeuren worden beïnvloed door associatief leren; positieve associaties met het voedsel, leiden tot positieve gevoelens bij het voedsel.

Te veel eten leidt tot obesitas. Dit komt vooral door de westerse stijl van eten met veel vetten en suiker. Als kinderen ouder worden, behouden ze de problemen met hun gewicht, wat weer leidt tot een ongezonde levensstijl, (mentale) gezondheidsproblemen en sociale problemen. Aan de andere kant komt ondervoeding over de hele wereld nog het meeste voor. Dit is sterk gerelateerd aan armoede en komt dus voornamelijk voor in onderontwikkelde landen. Armoede is vaak de oorzaak en het gevolg van ondervoeding.

Baby's in verschillende sociaaleconomische groepen verschillen niet in hersenontwikkeling tot de leeftijd van 12 maanden. Daarna zorgt een lagere SES echter voor verminderde hersengroei. Kinderen die leven in armoede hebben ook meer kans op gezondheidsproblemen en profiteren minder van behandeling dan kinderen uit rijkere gezinnen.

De beschikbaarheid van vaccinaties is een andere belangrijke factor in gezonde fysieke ontwikkeling. Vaccinaties bestaan uit een zwakke variant van een ziekte die worden geïnjecteerd in het lichaam, zodat het lichaam antilichamen gaat produceren tegen deze ziekte. Deze antilichamen bieden bescherming tegen latere blootstelling aan de ziekte. Sommige ouders geloven dat vaccinaties zouden leiden tot autisme, maar het onderzoek waar deze theorie op gebaseerd is werd frauduleus bevonden. De effectiviteit van vaccinaties is gebaseerd op herd immunity, wat betekent dat een bepaald percentage van de populatie moet zijn ingeënt om deze te beschermen. 

Hoe verloopt de perceptuele ontwikkeling van kinderen?

Er is een verschil tussen perceptie en sensatie. Sensatie is het verwerken van basisinformatie vanuit de externe wereld, door middel van sensorische receptoren in de zintuiglijke organen en de hersenen. Perceptie is een proces dat zich richt op het organiseren en interpreteren van sensorische informatie.

Hoe verloopt de visuele ontwikkeling van kinderen?

De visuele capaciteit van baby’s werd vroeger onderschat. Uit onderzoek blijkt namelijk dat baby’s een grotere visuele capaciteit hebben dan altijd gedacht werd. Dit is bewezen door middel van de preferentiële kijktechniek en habituatie. De preferentiële kijktechniek is een methode voor onderzoek naar de visuele aandacht van baby’s, waarbij baby’s twee patronen of twee objecten tegelijkertijd gepresenteerd krijgen en uiteindelijk wordt gekeken welk patroon/object de voorkeur krijgt. Habituatie is een methode van onderzoek naar sensorische en perceptuele ontwikkelingen. De baby krijgt herhaaldelijk een stimulus gepresenteerd, totdat deze aan de stimulus went en dus een verminderde reactie laat zien. Dan wordt er een nieuwe stimulus gepresenteerd en als de reactie van de baby dan plotseling verhoogt, kan men concluderen dat de baby in staat is om oude en nieuwe stimuli van elkaar te onderscheiden.

Door het gebruik van de preferentiële kijktechniek zijn onderzoekers in staat om verschillende visuele aspecten van baby’s te beoordelen. Visuele scherpte is de mate van visuele discriminatie. De voorkeur van baby’s gaat uit naar sterke visuele contrasten, zoals zwart en wit. Deze voorkeur ontstaat vanwege de lage contrastsensitiviteit van baby’s. Contrastsensitiviteit is de mogelijkheid om verschillen tussen lichte en donkere gebieden te onderscheiden in visuele patronen. Baby’s hebben een lage contrastsensitiviteit, omdat de kegeltjes in de ogen nog niet goed ontwikkeld zijn. Kegeltjes zijn lichtsensitieve neuronen, die geconcentreerd zijn in de fovea van het oog. De fovea is het centraal gelegen gebied in het oog. De kegeltjes van baby’s vangen slechts twee procent van het licht op dat in de fovea terechtkomt, terwijl volwassenen 65% van het licht opvangen dat in de fovea terechtkomt. De hersenen van baby's reageren op een kleurverandering naar een andere categorie, maar niet op een kleurverandering binnen een bepaalde categorie.

Baby’s scannen de omgeving voor bewegende objecten, dit wordt visueel scannen genoemd. De objecten of personen moeten wel langzaam bewegen, anders worden baby’s snel afgeleid. De oogbewegingen van baby’s zijn nogal schokkerig, daardoor kunnen ze snelle bewegingen niet volgen.

Perceptuele constantheid is de perceptie van objecten als constante grootte, vormen, kleuren, etc., ondanks de fysieke verschillen in het retinale beeld van het object. Baby’s zijn in staat om perceptuele constantheid te ervaren.

Een andere cruciale perceptuele vaardigheid is objectsegregatie, waarbij de gescheiden objecten worden geïdentificeerd. Door middel van gemeenschappelijke bewegingen van verschillende objecten kunnen baby’s zien of er één object of meerdere objecten zijn. Wanneer baby’s ouder worden, gebruiken ze algemene kennis van de wereld om objecten te onderscheiden.

Optische uitbreiding komt voor wanneer een object steeds dichterbij komt en het object dus steeds groter lijkt te worden. Dit is een dieptecue waar baby's al vroeg gevoelig voor zijn. Wanneer dit fenomeen wordt gepresenteerd aan baby’s, gaan de baby’s knipperen met hun ogen. Een ander fenomeen is binoculaire ongelijkheid, het verschil tussen het retinale beeld van een object in het ene oog en het retinale beeld van een object in het andere oog dat resulteert in twee verschillende signalen die naar de hersenen worden gestuurd. Hoe dichterbij objecten die we bekijken zijn, hoe groter de ongelijkheid in locatie is tussen de twee beelden van beide ogen. Hoe verder objecten die we bekijken van ons vandaan zijn, hoe meer de beelden van beide ogen overeenkomen in locatie. Dit proces wordt diepte zien (stereopsis) genoemd. Wanneer baby’s tussen de zes en zeven maanden oud zijn, worden ze meer sensitief voor verschillende monoculaire dieptecues, ook wel picturale cues genoemd. Dit zijn perceptuele dieptecues, zoals relatieve grootte, die met slechts één oog gezien kunnen worden.

De aandacht van baby's wordt vanaf de geboorte al naar gezichten getrokken. Baby's hebben een voorkeur voor het gezicht van hun moeder. Daarna ontwikkelen ze een voorkeur voor gezichten met hetzelfde geslacht als het geslacht van hun primaire verzorger. In het eerste levensjaar ontwikkelen baby's hun gezichtsperceptie met behulp van perceptuele vernauwing, het leren discrimineren tussen het soort gezichten dat ze regelmatig tegenkomen in hun omgeving. Een bewijs hiervoor is het other-race-effect waarbij individuen het makkelijker vinden om te onderscheiden tussen gezichten van hun eigen ras dan tussen gezichten van een ander ras. Dit heeft niets te maken met het eigen geslacht, maar met de kenmerken in de directe omgeving van het kind. Baby's lijken ook voorkeur te hebben voor knappe gezichten. Gezichtsperceptie kan ook belangrijke informatie geven over autisme spectrumstoornissen, waarbij vaak sprake is van moeite met gezichtsperceptie en geheugen voor gezichten. 

Hoe verloopt de auditieve ontwikkeling van kinderen?

Wat veel baby’s doen wanneer ze een geluid horen, is zich ernaartoe draaien. Het lokaliseren van een waargenomen geluid wordt auditieve lokalisatie genoemd. Baby’s zijn voornamelijk gevoelig voor muziek. De voorkeur gaat uit naar consonante muziek in plaats van dissonante muziek. Ook reageren baby’s op het ritme van muziek. Ze proberen dan met de voetjes te bewegen en te stampen op het ritme van de muziek. Baby's hebben een ander gevoel voor ritme dan volwassenen. Na twee weken luisteren naar muziek uit de Balkan, konden baby's veranderingen in complexe ritmes detecteren, terwijl volwassenen dat niet konden. Dit laat zien dat er met ervaring een proces van perceptuele vernauwing op gang komt: ontwikkelingsveranderingen waarbij ervaring het perceptuele systeem finetunet.

Baby's kunnen tweedimensionale versies van driedimensionale objecten herkennen. Wel pakken ze plaatjes soms op, wat zou kunnen suggereren dat ze niet snappen dat het afgebeelde object niet het werkelijke object is. Na 19 maanden en na genoeg ervaring met plaatjes, onderzoeken kinderen plaatjes niet meer met hun handen. Het lijkt dat ze dan hebben begrepen dat plaatjes niet om op te pakken zijn, maar om te bekijken. Kinderen uit culturen die niet opgegroeid zijn met plaatjes, hebben meer moeite met het begrijpen van de relatie tussen tweedimensionale plaatjes en driedimensionale objecten. Hier is dus ervaring voor nodig. 

Hoe ontwikkelt het vermogen tot proeven en ruiken zich?

Proeven en ruiken ontwikkelen zich al voor de geboorte. De voorkeur gaat uit naar zoetigheid en natuurlijke voedingsstoffen, zoals moedermelk. De reuk van de baby is al voor de geboorte erg sterk ontwikkeld. Reuk speelt namelijk een grote rol in het herkennen van de eigen moeder. Zelfs baby's hebben al voorkeuren voor specifieke geuren en smaken. Een onderzoek van Monnery-Patris en collega's (2015) vond dat de negatieve reactie van kinderen op onbekend voedsel sterker voorspeld wordt door de geur van dit voedsel dan door de smaak.

Waarom is de tast belangrijk voor baby's?

De tast is erg belangrijk in de ontwikkeling van een pasgeboren baby. De eerste paar maanden vindt deze ontwikkeling voornamelijk plaats door middel van orale exploratie. Denk bijvoorbeeld aan het feit dat baby’s alles eerst in hun mond stoppen wanneer ze iets zien. Na vier maanden beginnen baby’s meer controle te krijgen over hun hand- en armbewegingen.

Wat is intermodale perceptie?

Intermodale perceptie is het combineren van informatie door twee of meerdere zintuigen. Onderzoek heeft uitgewezen dat baby's verschillende vormen van auditieve-visuele intermodale perceptie bezitten. Dit is onderzocht met het volgende onderzoek: er staan twee beeldschermen voor een baby en de baby hoort door de boxen een bepaald geluid dat overeenkomt met de beelden op één van de beeldschermen. Uit dit onderzoek is gebleken dat de baby langer naar het beeldscherm kijkt dat overeenkomt met het geluid. Een demonstratie van auditieve-visuele vermenging is het McGurk effect. Hierbij wordt een video getoond waarop een persoon 'ga' zegt, terwijl auditief het woord 'ba' wordt gesproken. Een persoon die zowel kijkt als luistert zal zeggen dat hij 'da' hoort. Dit effect is al te zien bij kinderen van vier en een halve maand.

Hoe verloopt de motorische ontwikkeling van kinderen?

Welke reflexen vertoont een baby?

Na de geboorte is de baby ongecoördineerd door de plotselinge zwaartekracht. Een baby heeft verschillende reflexen. Reflexen zijn aangeboren en onveranderlijke patronen van acties die ontstaan in reactie op bepaalde stimulaties. Voorbeelden van reflexen zijn: grijpen, zuigen, en slikken. Wanneer een reflex niet aanwezig is, kan men zich zorgen maken, omdat dit kan duiden op een hersenbeschadiging.

Wat zijn de mijlpalen in motorische ontwikkeling?

Wanneer de baby ouder wordt, leert het zijn/haar hoofd optillen, kruipen, staan en uiteindelijk lopen. Hierbij bestaan cultuurverschillen. In sommige landen (bijvoorbeeld China en Paraguay) worden de motorische bewegingen niet aangemoedigd. Ouders houden het kind zoveel mogelijk dichtbij zich om veiligheidsredenen. Aan de andere kant zijn er culturen in Afrika waarin motorische ontwikkeling sterk gepromoot wordt.

Wat is de moderne kijk op de motorische ontwikkeling van kinderen?

Eerdere theorieën stelden dat de motorische ontwikkeling wordt bewerkstelligd door hersenontwikkeling. Echter, huidige theorieën benadrukken dat motorische ontwikkeling een samenvloeiing is van allerlei factoren, zoals de ontwikkeling van neurale mechanismen, vermeerdering van kracht, meer controle over houding en balans en perceptuele vaardigheden.

De loopreflex is een neonataal reflex waarbij een baby eerst het ene been optilt en dan het andere in een gecoördineerd patroon wat lijkt op lopen. Deze verdwijnt normaal gesproken na twee maanden, wat men toeschreef aan corticale ontwikkeling. Echter, uit een onderzoek bleek dat het beoefenen van de loopreflex ervoor zorgde dat deze bleef bestaan. Uit vervolgonderzoek blijkt dat dit waarschijnlijk komt vanwege snelle gewichtstoename bij baby's, waarbij de benen sneller zwaarder worden dan sterker.

Op welke manieren vergroot de wereld van een baby?

Baby's zijn in eerste instantie beperkt tot pre-reikbewegingen, onhandige, slaande bewegingen in de buurt van objecten die ze zien. Uiteindelijk, als ze rond de drie maanden oud zijn, bereiken ze met succes een object. De bewegingen zijn dan echter nog wel wat schokkerig en ongecontroleerd. Met ongeveer zeven maanden kunnen baby's zitten en wordt hun reiken redelijk stabiel en soepel. Baby's reiken sneller naar een object als er een volwassene aanwezig is als ze acht maanden zijn. 

Wanneer baby’s acht maanden oud zijn, zijn ze bekwaam genoeg om zichzelf voor het eerst in hun leven te verplaatsen door de omgeving. Dit wordt zelfvoortbeweging genoemd. Dit zorgt echter ook voor uitdagingen: er zijn gladde vloeren en andere obstakels. Soms gaan er ook dingen mis. Denk aan schaalfouten, de poging van een kind om een actie uit te voeren op een klein object, wat onmogelijk is vanwege de grote discrepantie in de relatieve groottes van het kind en het object.

Om diepteperceptie bij baby's te testen, hebben onderzoekers een visuele klif ontworpen, een klif met stevig plexiglas eroverheen. De moeder staat aan de andere kant van de klif en roept het kind. Baby's bleken de klif niet over te steken, wat erop duidt dat ze de significantie van dieptecues en relatieve grootte begrijpen. In een ander onderzoek werden baby's gestimuleerd over verschillende hellingen te kruipen of lopen. Hierbij bleek dat kinderen nog niet goed in kunnen schatten wat ze wel en niet kunnen. Hierbij maakte het ook uit of de ouder het kind stimuleerde. Een kind zou door stimulatie sneller van een te steile heuvel af lopen. Dit wordt ook wel social referencing genoemd, het kind maakt gebruik van de emotionele respons van een ander om te beslissen hoe het zich moet gedragen in een onzekere situatie.

Welke manieren van leren hanteren baby's?

Er zijn verschillende manieren van leren die baby’s hanteren om kennis te verkrijgen door middel van persoonlijke ervaringen en de wereld om zich heen.

Habituatie

Het herkennen van een eerdere ervaring/object leidt tot habituatie. Ofwel: de reactie op een eerdere ervaring/object leidt tot een verminderde reactie wanneer dit object vaker gepresenteerd wordt. Wanneer er een nieuwe ervaring of object wordt gepresenteerd, verhoogt de reactie hierop en gaat de aandacht naar de nieuwe stimuli.

Perceptie-leren

Door middel van differentiatie en affordances. Differentiatie is de extractie van de constant veranderlijke stimuli uit de omgeving, die invariant of stabiel zijn, bijvoorbeeld een boos gezicht met een boos geluid. Affordances houden de mogelijkheden in voor acties, door middel van bepaalde objecten en situaties.

Statistisch leren

Het simpelweg oppikken van informatie vanuit de omgeving, door middel van associaties die ontstaan tussen stimuli in een statistisch voorspelbaar patroon.

Klassieke conditionering

Klassieke conditionering is een vorm van leren, die bestaat uit associaties maken tussen een neutrale stimulus en een stimulus die altijd al een bepaalde reactie uitlokte. Een ongeconditioneerde stimulus (UCS) in klassieke conditionering, is een stimulus die een bepaalde reactie uitlokt. Een ongeconditioneerde reactie (UCR) in klassieke conditionering is een bepaalde reactie die wordt uitgelokt door de ongeconditioneerde stimulus. De geconditioneerde stimulus (CS) in klassieke conditionering is een neutrale stimulus die herhaaldelijk wordt gecombineerd met de ongeconditioneerde stimulus, om zo uiteindelijk zelf de ongeconditioneerde respons uit te lokken. De geconditioneerde reactie (CR) in klassieke conditionering is een bepaalde reactie die op een gegeven moment gecombineerd wordt met de geconditioneerde stimulus. Dus: eerst leidt de UCS naar een UCR, vervolgens leidt een CS van een UCS naar een UCR, en uiteindelijk leidt een CS naar een CR.

Instrumentele conditionering of operante conditionering

Operante conditionering is een vorm van leren die bestaat uit de relatie tussen iemands eigen gedrag en de gevolgen die voortkomen uit dat gedrag. Door middel van beloningen en straffen wordt het gedrag op een positieve of een negatieve manier beïnvloed. Positieve bekrachtiging is een beloning die volgt op bepaald gedrag en daarmee vergroot de waarschijnlijkheid dat het gedrag in de toekomst weer vertoond zal worden. Straffen zorgen voor vermindering en uiteindelijk verdwijning van bepaald gedrag.

Observationeel leren/imitatie

Iemand leert door middel van het observeren/imiteren van andere mensen. Ook leert iemand andermans intenties voor dat bepaalde gedrag. Belangrijke hersensystemen voor imitatie zijn de spiegelneuronensystemen, dit systeem wordt actief als anderen geobserveerd worden alsof de persoon die observeert de actie zelf uitvoert.

Rationeel leren

Het gebruik van eerdere ervaringen om te voorspellen wat er gaat gebeuren. Een manier om dit te onderzoeken is met violation-of-expectation paradigma's, die gebruik maken van de verbazing van baby's als er onverwachte uitkomsten zijn.

Actief leren

Actief leren is leren door middel van reageren op de wereld, in plaats van het passief observeren van objecten en gebeurtenissen.

Geheugen

Het geheugen van kinderen bestaat al voor de geboorte en ontwikkelt zich snel tijdens de eerste levensjaren. De data van Rovee-Collier's studie impliceert dat het lange termijn geheugen van kinderen accurater wordt naarmate ze ouder worden. Ook het werkgeheugen krijgt meer capaciteit naarmate kinderen ouder worden.

Concepten zijn algemene ideeën of begrippen die gebruikt kunnen worden om objecten, situaties, kwaliteiten, of abstracties te groeperen, waardoor ze op een bepaalde manier gelijk worden.

Hoe begrijpen we wie en wat?

Hoe kunnen objecten in categorieën worden verdeeld?

Kinderen kunnen dingen onderscheiden in categorieën door middel van categorische hiërarchie. Dit zijn categorieën die ingedeeld zijn in set-subsetrelatie, zoals dier-hond-poedel. Wat kleine kinderen vooral doen is perceptuele categorisatie, het groeperen van objecten die op elkaar lijken. Dit is al te zien bij kinderen van 3 tot 4 maanden oud. Als kinderen ouder worden gaan ze ook hiërarchische en oorzakelijke relaties tussen categorieën begrijpen. De categorische hiërarchieën die kinderen vormen, bevatten vaak drie levels, namelijk het bovengeschikte niveau of superordinate level (bijvoorbeeld een plant), het ondergeschikte niveau of subordinate (bijvoorbeeld een eikenboom) en het basisniveau of basic level (bijvoorbeeld een boom). Kinderen leren voornamelijk eerst het basisniveau, waarna voornamelijk ouders hen helpen opklimmen naar het begrijpen van de hogere niveaus. Op oudere leeftijd leggen kinderen causale relaties tussen objecten door middel van verklaringen of uitleg van oorzaak en gevolgen tussen objecten. Dit helpt het kind de categorieën beter begrijpen en meer categorieën te vormen.

Hoe kunnen we anderen en onszelf begrijpen?

Naïeve psychologie gaat over een basis begrip van onszelf en anderen. Kinderen worden geboren met een impliciet zelfbewustzijn dat ze een individu zijn die losstaat van anderen. Als kinderen 4 maanden oud zijn hebben ze een basis begrip ontwikkeld over welke objecten ze kunnen vastgrijpen en welke niet (bijvoorbeeld objecten die te ver weg staan). Tussen de 18 en 24 maanden hebben kinderen een explicieter zelfbewustzijn ontwikkeld en herkennen ze viezigheid bij zichzelf in de spiegel en doen ze hun best om mooi te zijn voor anderen.

Kinderen imiteren andere mensen en vormen emotionele banden met anderen, waardoor ze leren over hoe mensen werken en hoe ze van elkaar verschillen. Baby's van een paar maanden lijken al te begrijpen dat gedrag een doel heeft. Kinderen leren uiteindelijk intenties van anderen te begrijpen door uit te vinden wat voor soort objecten intenties kunnen hebben. Als objecten passend reageren, is een baby meer geneigd het object te zien als iets met een intentie, ook al is het een klodder die beweegt op basis van instructies van een onderzoeker. Voor hun eerste levensjaar hebben kinderen zo al veel geleerd over hoe mensen zich gedragen en hoe hun gedrag gerelateerd is aan hun intenties en doelen.

Voor het eerste levensjaar blijken kinderen ook verschillen tussen individuen te kunnen opmerken. Zo blijken kinderen tussen de 10 en 12 maanden oud voorkeur te hebben bij voedsel en speelgoed dat wordt aangeboden door iemand die hun moedertaal spreekt.

Na het eerste levensjaar ontwikkelt de naïeve psychologie van kinderen zich verder. Laat in het eerste en vroeg in het tweede levensjaar leren baby’s de volgende vier aspecten te begrijpen:

1. Het begrijpen van andermans intenties.
2. Zelfbesef, waarbij een kind begrijpt dat het een individu is die losstaat van anderen.
3. Het richten van gezamenlijke aandacht op een object of situatie.
4. Intersubjectiviteit.

Op latere leeftijd ontwikkelen kinderen theory of mind (TOM). Dat is het begrijpen hoe de geest werkt en hoe dit het gedrag beïnvloedt. TOM ontwikkelt zich sterk tussen het derde en vijfde levensjaar. Een belangrijke component van TOM is het begrijpen van relaties tussen verlangen en acties, kinderen ontwikkelen dit aan het einde van hun eerste levensjaar en is goed ontwikkeld als kinderen twee jaar zijn. In hun derde levensjaar ontwikkelen kinderen tot op zekere hoogte begrip van de relatie tussen overtuigingen en acties. Tegelijkertijd is dit begrip gelimiteerd, wat terug te zien is als aan kinderen false-belief problemen worden voorgelegd. Dat zijn taken die testen of een kind begrijpt dat andere mensen zich gedragen in overeenstemming met hun eigen overtuigingen, terwijl het kind weet dat deze overtuigingen onjuist zijn. Hierbij wordt duidelijk of kinderen begrijpen dat de acties van andere mensen bepaald worden door wat er in hun hoofd omgaat in plaats van door de objectieve waarheid over de situatie. De meeste kinderen hebben dit begrip als ze ongeveer vijf jaar oud zijn.

Nativisten geloven in de zogenaamde theory of mind module (TOMM). Dit is een hypothetisch hersenmechanisme, toegewijd aan het begrijpen van andere mensen. Deze onderzoekers geloven dat bepaalde hersengebieden constant geactiveerd zijn tijdens overtuigingen in verschillende taken, en dat andere hersengebieden verschillen in andere complexe cognitieve processen, zoals het begrijpen van grammatica. Het idee van TOMM wordt ondersteund door studies naar kinderen met autisme. Deze kinderen hebben moeite met problemen met false-belief problemen. Dit is een probleem dat is gerelateerd aan de beperkingen in sociale interacties van deze kinderen. Dit komt onder andere doordat zij afwijkende groottes van en activiteit in bepaalde hersengebieden hebben. Empiristen zijn van mening dat TOM ontwikkelt door interacties met andere mensen, vanuit dit oogpunt draagt de neiging bij autisme om niet veel te praten met anderen bij aan de moeite om anderen te begrijpen. Een andere groep empiristen stelt dat de groei van algemene informatieverwerkingsprocessen essentieel is voor kinderen om anderen te begrijpen, vanuit dit oogpunt wordt gesteld dat het kinderen met autisme ontbreekt aan de benodigde informatieverwerkingsvaardigheden.

Door middel van spelen begrijpen kinderen ook de geest van anderen. Kinderen van 18 maanden oud spelen eerst een spel waarbij ze doen alsof (pretend play). Daarbij creëren ze activiteiten, waarbij ze nieuwe symbolische relaties maken tussen bepaalde objecten, bijvoorbeeld doen alsof een boom een paard is. Kinderen gedragen zich alsof ze zich in een andere situatie bevinden dan in de werkelijkheid. Ze maken dan gebruik van objectvervanging, een vorm van doen alsof, waarbij een object wordt gebruikt voor iets anders dan waar het voor bedoeld is. Als kinderen ouder worden, doen ze aan sociodramatic play: ze doen alsof ze iemand anders zijn in een dramatische situatie. Denk bijvoorbeeld aan doktertje spelen. Het spelen wordt dus met de leeftijd steeds complexer en socialer.

Kinderen met autisme spectrum stoornissen (ASS) hebben onder andere moeite met sociale interacties, communicatie en andere intellectuele en emotionele functies. Kinderen met een ernstige vorm vertonen vaak repetitief gedrag, interacteren amper met anderen, vormen zelden hechte relaties, praten amper en zijn meer geïnteresseerd in objecten dan in mensen. Kinderen met ASS hebben moeite met gezamenlijke aandacht en laten minder bezorgdheid zien als ze anderen zien lijden. Ze hebben beperkte TOM, waardoor ze moeite hebben met anderen te begrijpen. Deze moeite komt ook door meer algemene beperkingen in planning, aanpassen en werkgeheugen. Als al jong begonnen wordt met behandelen, kan veel vooruitgang geboekt worden.

Veel kinderen hebben een ingebeeld vriendje met wie ze spelen, praten en zelfs ruzie maken. Dit is volstrekt normaal. Kinderen met ingebeelde vriendjes zijn vaak het eerste kind of het enige kind, kijken relatief weinig televisie, zijn vaak sociaal vaardig en hebben vaak een geavanceerde TOM. Redenen voor het creëren van een ingebeeld vriendje zijn gezelschap, entertainment, genot van fantasie, het afschuiven van de schuld op het vriendje, afreageren, het uitspreken van dingen die kinderen niet direct uit durven te spreken en troost als ze verdrietig zijn. 

Hoe krijgen we kennis van levende dingen?

Wanneer kinderen tussen de vier en de vijf jaar oud zijn, hebben ze indrukwekkend veel kennis over levende wezens. Echter zijn er ook veel onvolwassen opvattingen en vormen van redeneren. Ten eerste begrijpen kinderen vaak het onderscheid niet tussen artefacten (die door mensen zijn gemaakt) en levende dingen (die niet door mensen zijn gemaakt). Een andere zwakte is dat ze nog niet goed kunnen bepalen welke dingen wel of niet leven, daarom stellen sommige onderzoekers dat kinderen tot ze tussen de zeven en tien jaar zijn een oppervlakkige kennis hebben over levende dingen. Andere onderzoekers stellen dat kinderen vanaf vijf jaar essentiële kenmerken van levende dingen kunnen begrijpen en wat deze scheidt van niet levende dingen, maar dat ze soms verward zijn op een aantal punten. Een derde kijk is dat jonge kinderen tegelijkertijd zowel volgroeid als onvolgroeid begrip hebben.

Kinderen kunnen in hun eerste levensjaar onderscheid maken tussen mensen en dieren, en daaruit volgt ook het verschil tussen mensen en dieren en levenloze objecten. Het is echter lastig om te onderzoeken of kinderen een algemene categorie bouwen voor levende dingen en wat die categorie dan voor dingen bevat. Cultuur en ervaring beïnvloeden deze kennis. Kinderen die op het platteland wonen weten bijvoorbeeld heel goed dat planten levend zijn, in tegenstelling tot kinderen die in steden wonen.

Kinderen die nog niet op school zitten begrijpen het verschil tussen biologische processen en psychologische processen door middel van onzichtbare processen als erfelijkheid, groei, ziekte en herstel. Jonge kinderen begrijpen uiteraard nog niets van DNA, maar hebben wel begrip van dat de kans groot is dat een babymuis dezelfde haarkleur krijgt als zijn ouders. Gerelateerd aan het belang van erfelijkheid is een van de meest basale aspecten van de opvattingen van kinderen: het essentialisme: een perspectief waarin levende dingen een essentie in zich hebben dat hen maakt zoals ze zijn. Kinderen die nog niet op school zitten hebben ook al begrip van groei. Ze weten dat groei vaak gebeurt in één richting, van klein naar groot. Ze weten ook al dat een tomatenplant die gekrast is, weer kan herstellen.

Nativisten en empiristen staan verschillend tegenover de groei van het biologische begrijpen van een kind. Nativisten geloven dat mensen zijn geboren met een zogenaamde biologische module, die lijkt op TOM. Ze hebben hiervoor drie argumenten:

1.  Tijdens eerdere periodes in onze evolutie was het cruciaal voor de overleving dat kinderen snel leerden over dieren en planten.
2.  Kinderen door de hele wereld zijn gefascineerd door planten en dieren en leren hier snel en makkelijk over.
3.  Kinderen door de hele wereld organiseren informatie over planten en dieren op ongeveer dezelfde manier.

Empiristen geloven echter dat het biologisch begrijpen van een kind ontstaat uit persoonlijke ervaringen en informatie die ze ontvangen van hun omgeving (ouders, leraren en cultuur). Empiristen merken ook op dat het begrip van kinderen de kijk van hun cultuur weerspiegelt. 

Concluderend lijkt het zo te zijn dat nature en nurture allebei een belangrijke rol spelen in het verkrijgen van biologisch begrip. Jonge kinderen zijn van nature gefascineerd door dieren, maar hun leren wordt aan de andere kant wel beïnvloed door de omgeving. Nature reageert wel altijd op nurture. 

Hoe begrijpen we waarom, waar, wanneer en hoeveel?

Allereerst ontwikkelen kinderen categorieën door middel van vragen over ‘wie’ en ‘wat’. Later ontwikkelen kinderen categorieën door middel van vragen over ‘waar’, ‘wanneer’, ‘waarom’ en ‘hoeveel’.

Hoe ontwikkelt het begrip van causaliteit?

Ook wat betreft de ontwikkeling van causaliteit verschillen de nativisten en empiristen van mening. Volgens de nativisten bezitten baby’s een aangeboren causale module, of kerntheorie, die het voor hen mogelijk maakt om de causale relaties tussen gebeurtenissen te observeren. Volgens de empiristen begrijpen baby’s de causale relaties tussen gebeurtenissen door middel van ontelbare observaties van gebeurtenissen in de omgeving en door observatie van de effecten van hun eigen acties. Waar beide kanten het over eens zijn, is dat kinderen vanaf de babytijd al indrukwekkende causale redenaties laten zien.

Al vanaf 6 maanden kunnen baby's causale relaties tussen fysieke gebeurtenissen waarnemen. Baby's van 9 tot 11 maanden kunnen vaak opeenvolgende acties reproduceren als er een causale relatie tussen de acties is. Kinderen kunnen aan het einde van hun tweede levensjaar de causale impact van een variabele afleiden op basis van informatie over een andere variabele. Kinderen van 4 jaar lijken te begrijpen dat, als een variabele een bepaald effect heeft, dit effect consistent moet zijn. Als er inconsistentie optreedt, leiden ze daaruit af dat er een andere variabele moet zijn die een bepaald effect heeft veroorzaakt. Als kinderen ongeveer 5 jaar oud zijn, krijgen ze ook interesse in bijvoorbeeld magische trucjes, omdat ze weten dat er geen duidelijk causaal mechanisme aanwezig is dat het effect kan veroorzaken.

Kinderen leven in een wereld waarin fantasie en realiteit meer verstrengeld zijn dan bij volwassenen. Kinderen geloven in fantasie en magie, kinderen van 4 tot 6 jaar denken bijvoorbeeld dat ze anderen kunnen beïnvloeden door 'effectief wensen'. Hoe kan dit verenigd worden met het feit dat kinderen wel een bepaald begrip hebben van fysieke oorzaken en effecten? Het is belangrijk om te onthouden dat kinderen er wat tegenstrijdige ideeën op na kunnen houden. Hoe meer kinderen leren over echte oorzaken, hoe minder ze gebeurtenissen verklaren in magische termen. De wereld van fantasie is het meeste aanwezig tussen 3 en 6 jaar, maar kan wel doorgaan tot het 9e levensjaar.

Hoe ontwikkelt het begrip van ruimte?

Nativisten geloven dat kinderen een aangeboren module bezitten die gespecialiseerd is in ruimtelijke representaties en leren over ruimte, en dat ruimtelijke informatie zich onderscheidt van andere informatieverwerkingsprocessen. Empiristen geloven dat kinderen een ruimtelijke representatie verkrijgen door dezelfde leermechanismen en ervaringen die ontstaan zijn door cognitieve groei. Ook geloven zij dat kinderen zich aanpassen aan de veranderlijke omgeving, en dat taal en andere culturele middelen de ruimtelijke ontwikkelingen vormen. Uiteindelijk zijn de nativisten en empiristen het ook over bepaalde aspecten met elkaar eens. Één aspect is dat kinderen sommige ruimtelijke concepten begrijpen, zoals boven, beneden, rechts, links, en afslaan. Een tweede aspect is dat zelfgeproduceerde beweging het verwerken van ruimtelijke informatie stimuleert. Een ander aspect is dat bepaalde delen in de hersenen zijn gespecialiseerd in het coderen van een bepaald type ruimtelijke informatie. Een vierde aspect is dat geometrische informatie heel belangrijk is in ruimtelijke informatieverwerking.

Kinderen kunnen de locatie van objecten coderen in relatie tot hun eigen lichaam. Volgens Piaget zijn kinderen alleen in staat om representaties te vormen tijdens de sensomotorische periode, namelijk egocentrische ruimtelijke representaties. Dit is het coderen van ruimtelijke locaties in relatie tot het eigen lichaam, zonder aandacht te besteden aan de omgeving.

Baby's van 6 maanden kunnen al herkenningspunten gebruiken om objecten te lokaliseren die verstopt zijn. Voor zulke jonge kinderen moet het echter het enige, duidelijke herkenningspunt zijn en moet het zich vlakbij het verborgen object bevinden. Kinderen hebben net als volwassenen moeite met het vormen van een ruimtelijke representatie wanneer ze rondlopen in een omgeving zonder opvallende herkenningspunten of wanneer de herkenningspunten ver van de doellocatie zijn. De mate waarin mensen ruimtelijke vaardigheden ontwikkelen, is sterk afhankelijk van het belang van deze vaardigheden in de cultuur.

Ruimtelijk denken kan naast zien, ook gebaseerd worden op andere zintuigen, zoals horen. Het is wel zo dat de afwezigheid van visuele ervaring in de eerste maanden van het leven, zorgt voor een gelimiteerde en veranderde ruimtelijke ontwikkeling. Toch hebben blinden een indrukwekkend goed gevoel voor ruimte, ondanks dat ze nooit de wereld hebben gezien.

Hoe ontwikkelt het begrip van tijd?

Baby’s hebben in hun eerste levensjaar al besef van tijd, zelfs van de volgorde en duur van bepaalde situaties/gebeurtenissen. Ook kunnen kleine kinderen onderscheid maken tussen kortdurende en langdurige gebeurtenissen. Op de leeftijd van ongeveer 4 jaar hebben kinderen ook besef van de volgorde van gebeurtenissen langere tijd geleden. Tijdens het midden van de kindertijd worden kinderen steeds meer bedreven in het redeneren over tijd.

Hoe ontwikkelt het begrip van aantallen?

Ook hier hebben nativisten en empiristen verschillende meningen over. Nativisten geloven dat kinderen geboren zijn met een kernconcept over cijfers, dat een speciaal mechanisme bevat. Dit mechanisme stelt een kind in staat om te leren over de cijfers en aantallen van objecten in een set, tellen, of simpelweg optellen en aftrekken. Empiristen geloven dat kinderen leren over cijfers en aantallen door middel van dezelfde ervaringen en leermechanismen die andere concepten verwerven. Volgens hen is de aangeboren numerieke competentie van kinderen lang niet zo groot als nativisten beweren.

Het meest basale begrip bij aantallen is de zogenaamde numerieke gelijkheid. Dit is de realisatie dat een N aantal objecten iets gemeenschappelijks heeft. Baby's hebben hier al een bepaald begrip van op een niet-talige manier. Het onderscheid maken tussen aantallen wordt steeds preciezer tijdens het eerste levensjaar en verder. 

Er zijn vijf telprincipes, die jonge kinderen ontwikkelen om een bepaald aantal objecten te tellen:

1. One-one correspondence: elk object moet gelabeld worden met één nummer.
2. Stable order: de nummers moeten altijd in dezelfde volgorde worden opgenoemd.
3. Cardinality: het totale aantal moet corresponderen met het laatste nummer.
4. Order irrelevance: objecten kunnen geteld worden van links naar rechts, van rechts naar links en in elke andere volgorde.
5. Abstraction: elke set van discrete objecten kan worden geteld.

Hoe leren kinderen de relaties tussen ruimte, tijd en aantal te integreren?

Piaget stelde dat baby's alleen een algemeen, ongedifferentieerd concept van grootte hebben en geen specifieke concepten van ruimte, tijd en aantallen. Het blijkt uit onderzoek zo te zijn dat kinderen zowel het algemene ongedifferentieerde concept van grootte hebben als de meer specifieke concepten van ruimte, tijd en aantallen.

Wat zijn psychoanalytische theorieën?

Psychoanalytische theorieën hebben de grootste impact gehad in de Westerse culturen. Deze theorieën hebben grote invloed gehad op de manier van denken over persoonlijkheid en sociale ontwikkelingen. Dit is voornamelijk te danken aan Sigmund Freud. Later heeft Erik Erikson voortgeborduurd op de ideeën van Sigmund Freud. Beide theorieën zijn gebaseerd op de biologische rijping. Volgens Freud is het gedrag gemotiveerd door de noodzaak om basisdriften te bevredigen. Deze driften en de motieven die hieruit voortbestaan, ontstaan meestal onbewust. Volgens Erikson wordt ontwikkeling gemotiveerd door crisissen in de ontwikkelingen, gerelateerd aan de leeftijd en biologische rijping. Het individu moet alle crisissen succesvol doorlopen om een gezonde ontwikkeling te bereiken. De theorieën van Freud en Erikson zijn stadiumtheorieën.

Wat is het perspectief van Freud op de ontwikkeling van het kind?

Freud is de oprichter van de psychoanalytische theorie. Zijn theorie over de ontwikkeling van kinderen wordt ook wel de theorie van psychoseksuele ontwikkeling genoemd, omdat hij dacht dat zelfs hele jonge kinderen een seksuele natuur hebben dat hun gedrag motiveert en de invloeden van hun relaties met andere mensen. Kinderen doorlopen vijf fases van universele ontwikkelingen. Volgens Freud richt de psychische energie zich op verschillende erogene zones. Psychische energie bestaat uit de biologische driften die het gedrag, de gedachtes en de gevoelens voeden. De erogene zones zijn gebieden op het lichaam die erotisch gevoelig zijn, zoals de mond, de anus, en de genitaliën. Volgens Freud komt elk kind in conflict met zijn erogene zones. Hij stelt dat hun succes of falen hierbij de ontwikkeling in hun leven beïnvloedt.

De psychische energie bestaat uit het id, het ego, en het superego. Het id is de eerste en de meest primitieve van de drie persoonlijkheidsstructuren. Het id is onbewust en wordt gestuurd door het bevredigingsprincipe, het doel om zo snel mogelijk maximale voldoening te vinden. Tijdens het eerste levensjaar is de baby in de eerste fase van de psychoseksuele ontwikkeling, de orale fase, waarin de primaire bron van bevrediging en plezier afkomstig is van orale activiteiten. Later in het eerste levensjaar komt de tweede persoonlijkheidsstructuur op, het ego. Het ego is het rationele, logische, probleemoplossende component van de persoonlijkheid. Tijdens het tweede levensjaar krijgt het kind meer controle over lichaamsprocessen, zoals plassen en op dat punt komt het kind in de tweede fase: de anale fase, waarin de primaire bron van bevrediging en plezier afkomstig is van ontlastingen. De derde fase is de fallische fase, die loopt van de leeftijd van 3 tot 6 jaar, waarin seksueel genot is gefocust op de genitaliën. Hierdoor ontwikkelt zich het superego, de derde persoonlijkheidsstructuur die wordt gestuurd door het bewustzijn en internalisatie van morele standaarden. Internalisatie is het overnemen van regels, overtuigingen, en standaarden van de ouders voor acceptabel en onacceptabel gedrag. 

De ontwikkeling van het superego wordt op verschillende manieren ervaren door jongens en meisjes. De jongens ervaren het zogenaamde Oedipus Complex. Dit is een term bedacht door Freud, die een periode aanduidt waarin jongens een seksueel verlangen hebben naar hun moeder en waarin zij hun vader als een bedreiging zien. Dit komt voor in de fallische fase. De meisjes ervaren een zogenaamd Elektra Complex. Dit is een term bedacht door Freud, voor de periode waarin meisjes romantische gevoelens voor de vader creëren en de moeder als een bedreiging zien. Ook bij meisjes komt dit voor in de fallische fase.

De vierde ontwikkelingsfase is de latente fase, die loopt van de leeftijd van 6 tot 12 jaar. Dit is vooral een periode van kalmte. Seksuele verlangens zijn opgeborgen in het onderbewustzijn, en kinderen gaan zich meer richten op hun sociale en intellectuele ontwikkeling. De genitale fase ontstaat vanaf de pubertijd. Een centraal thema is de seksuele rijping. De seksuele energie is voor een paar jaar opgeborgen geweest, maar nu het eruit komt, richt het zich op de andere sekse. 

Als een fase niet succesvol is afgerond, kan het kind daar op latere leeftijd last van hebben en gefixeerd raken op deze behoeften. Bijvoorbeeld, wanneer het kind de orale fase niet succesvol heeft afgerond, zal het hij eerder vervallen in bepaalde orale gewoontes, zoals nagelbijten of roken.

Wat is het perspectief van Erikson op de ontwikkeling van het kind?

Erikson is de opvolger van Freud. Erikson heeft sociale factoren toegevoegd aan de theorie van Freud. Daarom wordt Eriksons theorie over de ontwikkeling van kinderen ook wel de theorie van psychosociale ontwikkeling genoemd. Zijn theorie bestaat uit acht fases van ontwikkeling. Slechts de eerste vijf fases van ontwikkeling zullen worden besproken, ze verlopen vanaf de geboorte tot de volwassenheid.

Vertrouwen versus wantrouwen is een fase die voorkomt in het eerste levensjaar. Het kind moet in deze fase een idee van vertrouwen ontwikkelen. Dit wordt gefaciliteerd door een goede relatie met de moeder. Ontwikkelt het kind in deze fase niet te vaardigheid om anderen te vertrouwen wanneer dat gepast is, dan zal het kind later in het leven moeite hebben met het vormen van intieme relaties.

Autonomie versus schaamte en twijfel is een fase die voorkomt voor vanaf het eerste tot het 3,5e levensjaar. Het kind ontwikkelt in deze fase een idee van autonomie, het heeft in deze fase de vaardigheden en verlangens om zelf de omgeving te verkennen. Als ouders hierbij een ondersteunende sfeer verstrekken zal het kind autonomie ontwikkelen. Als kinderen echter straf krijgen of bespot worden, zullen ze gaan twijfelen aan hun vaardigheden.

Initiatief versus schuldgevoel is een fase die voorkomt vanaf het vierde tot zesde levensjaar. Dit is een periode waarin het kind zich identificeert met en leer van de ouders. De uitdaging is dat het kind een balans tussen initiatief en schuldgevoelens ontwikkelt.

Industrie versus inferioriteit is een fase die voorkomt vanaf het zesde levensjaar tot de puberteit. Het kind maken zich cognitieve en sociale vaardigheden eigen. Deze fase is cruciaal voor de ontwikkeling van het ego.

Identiteit versus rolverwarring is een fase die voorkomt vanaf de adolescentie tot de vroege volwassenheid. Deze fase is cruciaal voor de ontwikkeling van het gevoel van identiteit. 

Wat zijn de huidige perspectieven op de psychoanalytische theorieën?

Freuds meest belangrijke bijdragen zijn zijn nadruk op het belang van vroege emotionele relaties en zijn erkenning van de rol van subjectieve ervaringen en onbewuste mentale activiteit. Eriksons nadruk op de zoektocht naar de identiteit heeft ook blijvende impact. 

Wat zeggen leertheorieën over de sociale ontwikkeling van het kind?

Freud richt zich op interne invloeden en subjectieve ervaringen. De leertheorieën richten zich op de externe factoren bij het vormen van een persoonlijkheid en sociaal gedrag. Huidige leertheoretici benadrukken het thema van het actieve kind, de rol die kinderen spelen in hun eigen ontwikkeling.

Hoe kijkt Watson naar de ontwikkeling van het kind?

Watson is de grondlegger van het behaviorisme. Hij richt zich op de ontwikkeling die bepaald wordt door de sociale omgeving door middel van conditionering. Hij heeft de kracht van conditionering duidelijk gemaakt door een onderzoek met als proefpersoon een jongetje genaamd Little Albert. Little Albert kreeg een rat voor zich geplaatst waar hij positief op reageerde. Vervolgens werd er een hard geluid gemaakt tijdens het presenteren van de rat. Little Albert reageerde hier negatief op. Little Albert werd na vele herhalingen bang voor de rat.

Watson legde met de klassieke conditionering de basis voor een behandeling die gebaseerd is op het tegengestelde proces, namelijk: deconditioneren, of het elimineren van angst. Om angst te deconditioneren, gaf de onderzoeker een snack aan Peter (een nieuw kind in het onderzoek), die heel bang was voor witte konijnen, om vervolgens langzaam en gradueel het konijn dichterbij Peter te leggen. Na vele herhalingen en blootstelling aan de angst in combinatie met het uitblijven van negatieve gevolgen, verdween de angst voor het konijn. Deze benadering werd bekend als systematische desensitisatie. Dit werd wereldwijd gebruikt voor het elimineren van allerhande angsten en fobieën, van honden tot tandartsen.

Hoe kijkt Skinner naar de ontwikkeling van het kind?

Skinner was de grondlegger van de operante conditionering. Door middel van beloningen en straffen kon het gedrag beïnvloed worden. Gewenst gedrag werd herhaaldelijk beloond, en ongewenst gedrag werd herhaaldelijk gestraft. De bedoeling van het belonen van het gewenste gedrag, is het versterken van dat gedrag. De bedoeling van het straffen van het ongewenste gedrag, is het laten verminderen of verdwijnen van het gedrag. Er werden ook twee ontdekkingen gedaan: een hiervan is het feit dat aandacht een belangrijke versterker is voor het gedrag van kinderen en dat de beste strategie voor het intomen van een kind dus is om het gedrag te negeren. Onregelmatige versterking is het inconsistent belonen of straffen van het gedrag van een andere persoon, dus alleen soms belonen of straffen wanneer het doelgedrag vertoond wordt. Op deze manier aangeleerd gedrag blijft langer in stand, omdat er geen constante beloning nodig is. Operante conditionering leidde tot een vorm van therapie: gedragsmodificatie. Deze therapie richt zich op het aanmoedigen van beter aangepast gedrag door middel van operante conditionering.

Wat is de sociale leertheorie?

Bandura is de grondlegger van de sociale leertheorie. Bandura richt zich op het leren van gedrag door middel van observaties en imitaties in plaats van versterking. Deze theorie wordt ook wel anders genoemd: sociale cognitieve theorie, vanwege de cognitieve processen die erbij betrokken zijn. Namelijk: de aandacht wordt gericht op het gedrag van een ander, er moet geëncodeerd worden wat geobserveerd wordt, de informatie moet opgeslagen worden in het geheugen en op een later moment weer opgehaald worden om het gedrag te kunnen reproduceren. Bandura vond de actieve rol van kinderen in hun eigen ontwikkeling ook erg belangrijk. Deze ontwikkeling werd omschreven als wederzijds determinisme. Dit is een concept bedacht door Bandura waarin de interactie tussen kind en omgeving in twee richtingen werkt. Kinderen worden beïnvloed door aspecten van hun eigen omgeving, maar ze beïnvloeden ook de omgeving zelf.

In een serie studies van Bandura en collega's kregen nog niet schoolgaande kinderen video's te zien waarbij een volwassene ongewoon agressief gedrag vertoonde tegenover een Bobo pop. Hierbij waren drie condities: groep 1 kreeg te zien hoe de volwassene na het agressieve gedrag een beloning kreeg, groep 2 kreeg te zien dat de volwassene gestraft werd voor het gedrag en bij groep 3 waren er geen consequenties verbonden aan het gedrag. De vraag was of indirecte versterking, observeren dat een ander een beloning of straf krijgt, het gedrag van de kinderen zou beïnvloeden. De kinderen die hadden gezien dat de volwassene gestraft werd, imiteerden het gedrag minder dan de andere twee groepen. Echter, alle kinderen leerden van het waargenomen gedrag. Jongens bleken meer fysiek agressief dan meisjes

Wat zijn de huidige perspectieven op de leertheorieën?

Leertheorieën hebben veel onderzoek geïnspireerd vanwege de mogelijkheid om deze theorieën empirisch te testen. Leertheorieën hebben belangrijke praktische toepassingen, zoals systematische desensitisatie en gedragsmodificatie. Het ontbreekt echter wel aan aandacht voor biologische invloeden en (met uitzondering van Bandura's theorie) aan cognitieve invloeden.

Wat zeggen sociale cognitie theorieën over de ontwikkeling van het kind?

Sociaal-cognitieve theorieën verschillen van de psychoanalytische theorieën en leertheorieën die de nadruk leggen op externe krachten als belangrijkste bron voor ontwikkeling. De sociaal-cognitieve theorieën richten zich namelijk vooral op het proces van zelfsocialisatie. Zelfsocialisatie is het idee dat kinderen een hele actieve rol spelen in hun eigen socialisatie door hun voorkeuren voor activiteiten, keuze van vriendschappen, enzovoorts.

Wat is de theorie van rolaanname?

Selman richtte zich op de ontwikkeling van rolaanname. Rolaanname betekent dat men zich bewust is van het perspectief van een ander persoon, waardoor men andermans gedrag, gedachten, en gevoelens beter begrijpt. Selman stelt dat de sociale cognitie van kinderen gelimiteerd is vanwege hun onvermogen tot rolaanname. Hij suggereert dat kinderen jonger dan zes jaar onbewust zijn van andere perspectieven behalve die van henzelf. Volgens Selman doorloopt een kind vier, in complexiteit oplopende stadia in het denken over andere mensen. In de eerste fase (leeftijden van 6 tot 8 jaar) accepteren kinderen dat andere mensen een ander perspectief kunnen hebben, omdat ze andere informatie bezitten dan zijzelf. In de tweede fase (leeftijd van 8 tot 10 jaar) realiseren kinderen zich ook dat je andermans perspectieven kunt overdenken. In de derde fase (leeftijd van 10 tot 12) kunnen kinderen hun eigen perspectief vergelijken met andermans perspectief. In deze fase kunnen ze zelfs een derde perspectief overnemen. In de vierde fase (leeftijd van 12 jaar en ouder) kunnen adolescenten een poging doen om andermans perspectieven te vergelijken met een algemeen perspectief, en of die hetzelfde zijn als die van de meeste anderen in hun sociale groep. Door deze stadia te doorlopen, worden kinderen minder egocentrisch en meer capabel om andere en meerdere perspectieven tegelijkertijd in overweging te nemen.

Wat is de informatieverwerkingstheorie van sociaal probleemoplossen?

Dodge’s informatieverwerkingstheorie richt zich op sociaal probleemoplossen. Hij kwam erachter dat kinderen een vijandige attributiebias hebben. Een vijandige attributiebias is volgens Dodge’s theorie een neiging om aan te nemen dat andermans ambigue acties vijandige intenties hebben. Dit leidt ertoe dat kinderen zoeken naar bewijs voor een vijandige intentie, wat weer leidt tot self-fulfilling prophecies: een agressieve reactie van een kind op een veronderstelde vijandige handeling van een ander, zorgt voor ditzelfde effect bij de ander (die ook agressief of afwijzend kan reageren), wat bij het kind bevestigt dat anderen vijandige intenties hebben. Ruwe opvoeding of fysieke mishandeling leidt tot een grotere kans op informatieverwerkingsbiases. Het direct aanpakken van de gedachten van kinderen over sociaal gedrag kan zorgen voor vermindering van antisociaal gedrag.

Wat is de theorie van Dweck van zelf-attributies en prestatiemotivatie?

Dwecks sociale cognitie perspectief laat zien dat verschillende manieren van reageren op een bepaalde situatie afhankelijk is van een persoons prestatiemotivatie. Prestatiemotivatie verwijst naar of kinderen gemotiveerd zijn door leerdoelen, het zoeken naar het verbeteren van hun competenties en het eigen maken van nieuw materiaal of door prestatiedoelen, het zoeken naar het ontvangen van positieve beoordeling van hun competenties of het vermijden van negatieve beoordelingen. Aan deze twee verschillende patronen liggen verschillen in attributies ten grondslag, voornamelijk met betrekking tot eigenwaarde. Kinderen met een entiteit/hulpeloze oriëntatie hebben de neiging om hun eigenwaarde te baseren op goedkeuringen die zij ontvangen (of juist niet) van andere mensen over hun intelligentie, talenten, en persoonlijke kwaliteiten. Deze kinderen geven op als ze falen. Kinderen met een incrementele- of beheersingsoriëntatie hebben de neiging om hun eigen inspanningen en leerprocessen niet te baseren op hoe andere mensen hen evalueren. Ofwel: succes of falen wordt gebaseerd op aspecten van de inspanningen zelf en zij zetten door wanneer ze hebben gefaald.

De cognities van oudere kinderen over zichzelf en anderen bevatten meer complexe concepten en redeneringen dan die van jongere kinderen. Sommigen hebben een entiteitstheorie van intelligentie, deze manier van denken over zichzelf is geworteld in het idee dat intelligentie gefixeerd en onveranderlijk is. Deze kinderen voelen zich hulpeloos en zijn sneller geneigd tot de vijandige attributiebias. Anderen hebben een incrementele theorie van intelligentie, deze is geworteld in het idee dat intelligentie kan groeien als functie van ervaring. Deze kinderen voelen zich hoopvol. Ouders en leraren kunnen deze interne theorieën beïnvloeden. Het is goed om bewust te zijn van welke manieren van prijzen wel en niet bevorderlijk zijn. Zo is het beter om de inspanning van een kind te belonen dan om te zeggen dat een kind ergens goed in is. Dit laatste kan namelijk de motivatie voor verbetering ondermijnen.

Wat zijn de huidige perspectieven op de sociaal-cognitieve theorieën?

Sociaal-cognitieve theorieën hebben belangrijke bijdragen geleverd aan de studie naar sociale ontwikkeling. Belangrijk is de nadruk op dat kinderen actieve zoekers zijn naar informatie over de sociale wereld. Een andere bijdrage is het inzicht dat het effect van de sociale ervaringen van kinderen afhankelijk is van hun interpretatie van deze ervaringen. Sociaal-cognitieve theorieën hebben echter weinig te zeggen over biologische factoren. Dit lijkt echter wel te veranderen.

Het opkomende veld van de sociale ontwikkelingsneurowetenschappen behandelt vragen als hoe de sociale omgeving het ontwikkelende brein beïnvloedt en welke neurale mechanismen ten grondslag liggen aan de ontwikkeling van sociaal gedrag. Op basis van onderzoeken met dieren worden bepaalde experimenten uitgevoerd 'in de natuur' waarbij mensenkinderen aan verschillende condities blootgesteld worden. Zo is gebleken dat kinderen die in hun eerste levensjaren geen emotioneel en fysiek contact ervaren met hun verzorgers, afwijkende hormonale responses laten zien in sociale situaties, wat ook al eerder uit dieronderzoek gebleken was. Uit ander onderzoek is gebleken dat kinderen die opgroeien als wees en nog steeds in een weeshuis wonen, minder witte stof in de hersenen hadden dan kinderen die het weeshuis verlaten hadden. Huidige onderzoek laten de voordelige effecten zien van mindfulness meditatie op de hersenen. Neuroimaging studies suggereren dat dit effect vooral ligt in de prefrontale cortex, in gebieden die verantwoordelijk zijn voor onder andere emotieregulatie.

Wat zeggen ecologische theorieën over de sociale ontwikkeling van kinderen?

Ecologische theorieën over de ontwikkeling richten zich op het gedrag als een adaptieve functie. De rol van de omgeving staat centraal in de ontwikkeling van het kind. Etiologie en evolutionaire psychologie richten zich op de ontwikkeling van het kind, in relatie tot de context van de evolutionaire geschiedenis van onze soorten. Het bio-ecologische model richt zich op de multipele niveaus van omgevingsinvloeden, die tegelijkertijd de ontwikkeling beïnvloeden.

Welke etiologische en evolutionaire theorieën zijn er?

Etiologie is een studie gericht op de evolutionaire basis van gedrag. Imprinting is een vorm van leren waarbij pasgeborenen van bepaalde soorten vogels en zoogdieren gehecht raken aan een volwassen lid van hun soort (die ze meestal als eerste te zien krijgen) en deze dan ook volgen, vaak is dit de moeder. Imprinting komt vooral voor tijdens een kritieke periode heel vroeg in het leven. Een toepassing van het etiologische perspectief op menselijk gedrag, is dat veel jongens de voorkeur hebben om met voorwerpen te spelen die actie vereisen en dat veel meisjes voorkeur hebben voor bijvoorbeeld poppen. Er wordt gesteld dat dit kan komen doordat ouders hun kinderen speelgoed geven dat 'past' bij hun geslacht. Echter blijkt uit andere onderzoeken dat deze voorkeur al heel vroeg bestaat, wat eerder wijst op genetische voorkeuren die afhankelijk zijn van het geslacht van een kind dan op aangeleerde seksenormen.

Evolutionaire psychologie is gebaseerd op de ideeën van natuurlijke selectie en aanpassingen aan menselijk gedrag afkomstig van Darwin. Bepaalde genen predispositioneren individuen om op zich op een bepaalde manier te gedragen, waardoor er meer kans is dat zij overleven. Veel evolutiepsychologen suggereren dat spelen een van de meest opvallende vormen van gedrag is en een geëvolueerd platform is voor leren.

Ouders moeten een enorme hoeveelheid tijd en energie aan hun kinderen besteden in het opvoeden. Volgens de ouderlijke investeringentheorie is de primaire bron van hun motivatie de vereeuwiging van hun eigen genen, wat alleen bereikt wordt als hun kinderen lang genoeg overleven om deze genen ook weer door te geven aan de volgende generatie. 

Wat is het bio-ecologische model?

Het bio-ecologische model is gebaseerd op het idee dat de omgeving bestaat uit een set van structuren, waarbij elke structuur een verschillend niveau van ontwikkeling representeert. Het bio-ecologische model van Bronfenbrenner ziet er als volgt uit:

• Het eerste niveau is het microsysteem: dit bestaat uit de directe omgeving die een kind persoonlijk ervaart en waarin het direct deelneemt. 
• Het tweede niveau is het mesosysteem: dit bestaat uit de interconnecties tussen het microsysteem, zoals de familie, leeftijdsgenoten, en scholen.
• Het derde niveau is het exosysteem: dit bestaat uit omstandigheden waar het kind niet direct zelf aan deelneemt, bijvoorbeeld het ontslag van een ouder. Deze omstandigheden beïnvloeden de ontwikkeling van het kind echter wel indirect.
• Het vierde niveau is het macrosysteem: dit bestaat uit cultuur, subculturen, en/of sociale groepen waar de andere systemen in ingebed zijn.
• Het vijfde niveau is het chronosysteem: dit bestaat uit overtuigingen van de samenleving, de samenleving zelf, normen en waarden, enz. die de ontwikkeling van het kind beïnvloeden.

In het macrosysteem kan nationale wetgeving grote invloed hebben op de ontwikkeling van kinderen. Zo verschilt de lengte van betaald ouderschapsverlof enorm tussen verschillende landen.

Media zijn gesitueerd in het exosysteem, maar staan onder invloed van het chronosysteem, het macrosysteem, het microsysteem en van andere elementen in het exosysteem. Schermen zijn de laatste tijd overal terug te vinden. De statistieken laten zien dat kinderen en adolescenten vele uren spenderen aan media. Ook hele jonge kinderen zijn al actief in deze media-onderdompeling. Er is weinig bekend over het effect van digitale media gebruik op het welzijn van kinderen. Wel is gebleken dat digitale media een negatief effect heeft op sociale relaties doordat ouders en kinderen worden afgeleid door hun telefoon tijdens gesprekken. Sommige ouders staan hun kind digitale media toe om ze kalm te houden in het openbaar of om te af te leiden van andere taken.

Er zijn veel zorgen over digitale mediagebruik bij kinderen, van geweld tot pornografie:

• De eerste zorg is dat kinderen gewelddadiger gedrag laten zien door het regelmatig bekijken van gewelddadige televisieshows of het luisteren naar gewelddadige muziek. Deze blootstelling kan op vier manieren invloed hebben, namelijk imitatiegedrag van de acteurs, als agressie wordt waargenomen, wordt de eigen agressie geactiveerd, bij herhaaldelijke blootstelling kan dit tot gevolg hebben dat het deel wordt van de normale interne staat van een individu, het zorgt voor fysiologische arousal, wat zorgt voor meer kans op gewelddadige reacties op provocatie en frequente, langdurige blootstelling aan mediageweld leidt langzaam tot emotionele desensitisatie.
• De tweede zorg is dat kinderen die aan schermen geplakt zitten geen fysieke activiteiten doen. Er blijkt ook daadwerkelijk een negatieve relatie te zijn tussen de tijd dat kinderen achter een scherm zitten en dat ze fysieke activiteiten doen. Kinderen hebben meer risico om obesitas te krijgen als ze veel televisie kijken.
• Ook pornografie is een zorg van zowel ouders als kinderen zelf. Porno kan leiden tot meer agressie jegens vrouwen en tot meer acceptatie van seks voor het huwelijk en buitenechtelijke seks.
• Er zijn ook zorgen over sociale media gebruik bij adolescenten. Onderzoek heeft aangetoond dat adolescenten die meer tijd spenderen op sociale media vaker kampen met psychische problemen dan tieners die minder tijd spenderen aan sociale media.  De relatie bestaat ook andersom: depressieve klachten bij tienermeisjes voorspelt meer sociale media gebruik. Cyberpesten is een nieuw probleem dat is ontstaan door de opkomst van sociale media. Sociale media heeft ook positieve gevolgen voor het sociale leven van adolescenten.
• De laatste zorg is dat gebruik van digitale media zorgt voor slechtere schoolprestaties. Onderzoek heeft aangetoond dat tienerjongens die meer tijd spenderen aan het spelen van videogames slechtere academische prestaties hebben. Kinderen blijken minder tijd besteden aan schoolgerelateerde zaken als ze meer tijd besteden aan media, wat een negatieve invloed heeft op de schoolprestaties.

Wat zijn de huidige perspectieven op de ecologische theorieën?

De bijdrage van etiologie en de evolutionaire psychologie komt van de nadruk op de biologische aard van kinderen, met daarbij de genetische tendensen die gegrond zijn in de evolutie. Claims uit de evolutionaire psychologie zouden echter niet testbaar zijn en hebben vaak een relatie met sociaal leren of een ander perspectief. Ook lijkt de evolutionaire psychologie de capaciteit om onze omgeving en onszelf te veranderen over het hoofd te zien. Het bio-ecologische model heeft belangrijke bijdragen geleverd voor het denken over de ontwikkeling en voor hoe allerlei factoren bijdragen en interacteren in de ontwikkeling. Dit model mist echter biologische factoren.

Attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD) is een syndroom dat gekenmerkt wordt door moeite met de aandacht vasthouden. Kinderen hebben een normale intelligentie en laten geen emotionele verstoringen zien. Ze hebben moeite met het vasthouden aan plannen en het opvolgen van regels. Velen zijn hyperactief. Ze hebben moeite met het verwerven van bepaalde vaardigheden, zoals lezen, omdat dit gefocuste aandacht voor een langere periode vraagt. Aan deze symptomen ligt ten grondslag dat er moeite is met het inhiberen van impulsen. ADHD heeft verschillende oorzaken. Genetische factoren spelen een rol, maar ook allerlei omgevingsfactoren blijken van invloed te zijn, zoals prenatale blootstelling aan alcohol. Ook sociale factoren zijn van invloed, zoals het SES van de ouders. Het is lastig om te bepalen welke factoren causaal zijn. De huidige behandeling van ADHD zet in op middelen in de omgeving, zoals de familiedokter (microsysteem), de drugindustrie (exosysteem) en de overheid (macrosysteem). De meest gebruikte behandeling is het voorschrijven van medicatie zoals Ritalin, een stimulant die neurotransmittersystemen stimuleert. Helaas zijn er ook bijwerkingen, zoals verlies van eetlust. Ook een combinatie van medicatie en psychosociale interventies blijken effectief te zijn.

Vanwege het groot aantal factoren dat van invloed is, is het lastig om mishandeling te voorkomen. Er is echter een veelbelovend programma ontwikkeld. Uit onderzoek bleek dat ouders zichzelf vaak verwikkelt zien in een machtsconflict met hun kind, waarin ze zichzelf als slachtoffer zien. Het doel van het programma was om ouders te helpen om meer realistische interpretaties te verkrijgen van hun moeiten in de zorg voor hun kinderen. Terwijl ouders een beter begrip ontwikkelden van de behoeften van hun kind, verbeterde hun investering in hun kinderen, die later aanzienlijke gezondheidsvoordelen lieten zien.

Kinderen ontwikkelen bepaalde vormen van hechting. Hechting is een emotionele band met een specifiek persoon, die constant blijft over tijd. Vaak wordt er over hechting gesproken in de vorm van de relatie tussen kind en verzorger, maar hechting kan ook voorkomen in volwassenheid.

Welke hechtingsstijlen zijn er?

Wat is de hechtingstheorie?

De hechtingstheorie is bedacht door Bowlby. Deze theorie stelt dat kinderen een biologische aanleg hebben om zich te hechten aan de verzorgers, om daarmee de kans van eigen overleving te verhogen. Later breidde en testte Ainsworth de ideeën van Bowlby. Volgens Freud worden de ontwikkelingen van kinderen gevormd door de vroege relaties die ze hebben met hun moeder. Bowlby was het hiermee eens, maar veranderde het idee van Freuds behoeftige ,afhankelijke kind in een competent, gemotiveerd kind, dat zijn verzorger beschouwt als een veilige basis. Deze veilige basis is gebaseerd op het idee dat de aanwezigheid van een vertrouwde verzorger een kind een gevoel van veiligheid kan bieden en dit maakt het mogelijk voor het kind om de omgeving te verkennen.

Het hechtingsproces heeft een aangeboren basis, maar de ontwikkeling en kwaliteit ervan zijn afhankelijk van de ervaringen van het kind met de verzorgers. De ontwikkeling van hechting vindt volgens Bowlby via de volgende stappen plaats:

1. Voorhechting: vindt plaats vanaf de geboorte tot de leeftijd van 6 weken. Hier produceren baby’s aangeboren signalen, zoals huilen. De baby wordt vervolgens gerustgesteld.
2. Hechting in de maak: vindt plaats tussen de leeftijd van zes weken tot zes tot acht maanden. Hier gaan baby’s reageren op bekende mensen, bijvoorbeeld door te glimlachen, hardop te lachen, of te brabbelen. Ze worden sneller rustig en bouwen een vertrouwen op in die persoon.
3. Duidelijke hechting: vindt plaats tussen de leeftijd van 6-8 maanden en 1,5 jaar. Hier zoeken baby’s actief contact met de verzorger. Baby’s groeten de moeder als ze tevoorschijn komt, maar ervaren stress als ze weer weggaat, dat heet separatieangst.
4. Wederzijdse relaties: vinden plaats vanaf de leeftijd van anderhalf tot twee jaar. Hier ontwikkelen kinderen cognitieve en taalmogelijkheden om de gevoelens, doelen, en motieven van hun ouders te begrijpen. Er ontstaat hierdoor een wederzijdse relatie, waarin het kind een actieve rol speelt. De separatieangst wordt ook minder in deze fase.

De uitkomst van deze stappen is uiteindelijk een emotionele band tussen kind en verzorgers. Daarbij ontwikkelt het kind een intern werkmodel van hechting. Dit is de mentale presentatie dat het kind van zichzelf heeft, van het hechtingsfiguur en van relaties in het algemeen. Deze mentale representatie is dus ontstaan door ervaringen met de verzorgers. Dit interne werkmodel begeleidt de interacties van het kind met andere mensen, ook wanneer het kind ouder wordt.

Hoe meten we de veiligheid van de hechting?

Ainsworth onderzocht de moeder-kindrelatie tijdens exploraties en separaties van de moeder in Oeganda. Op deze manier werd de kwaliteit van de hechting van het kind met de ouder/verzorger gemeten. Aan de hand van haar observaties kwam ze tot de conclusie dat twee hoofdfactoren inzicht geven in de kwaliteit van de hechting: de mate waarin het kind de verzorger als een veiligheidsbasis gebruikt, en de reactie van het kind op scheiding van en hereniging met de verzorger. Later ontwierp Ainsworth aan de hand van deze factoren een test, de Vreemde Situatietest. Bij deze test wordt het kind blootgesteld aan zeven momenten van drie minuten, waarin separaties van de moeder, terugkomst van de moeder, en aankomst van een onbekend persoon elkaar afwisselen. Ainsworth identificeerde uit dit onderzoek drie hechtingsstijlen:

1. Veilige hechtingsstijl: hierbij heeft het kind een positieve, vertrouwelijke relatie met het hechtingsfiguur. Het kind is overstuur bij de afwezigheid van de verzorger en blij bij de terugkomst van de verzorger. Deze kinderen gebruiken de verzorger als een veilige basis voor exploratie.

2. Onveilige ambivalente hechtingsstijl: hierbij is het kind aanhankelijk en blijft dichtbij de verzorger in plaats van dat het de omgeving verkent. Het kind huilt intens bij de afwezigheid van de moeder en is lastig te troosten bij terugkomst, het zoekt zowel troost als dat het weerstand biedt tegen troostpogingen van de verzorger.

3. Onveilige vermijdende hechtingsstijl: hierbij lijkt het kind onverschillig en vermijdend te zijn tegenover de verzorger voordat deze weggaat en is ook onverschillig en vermijdend als deze weer terugkomt. Als het kind overstuur raakt, kan het net zo makkelijk getroost worden door een vreemde als door een verzorger.

Omdat een klein percentage niet past in één van de drie bovenstaande hechtingsstijlen, ontstond er een nieuwe hechtingsstijl:

4. Onveilige gedesoriënteerde hechtingsstijl: hierbij heeft het kind geen consistente manier om om te gaan met de stress van de Vreemde Situatietest. Hun gedrag is verwarrend en soms zelfs tegenstrijden, vaak lijken ze verdwaast en gedesoriënteerd.

In de loop der tijd zijn er nog andere middelen ontwikkeld om hechting te meten. Een veelgebruikt alternatief is de Attachment Q-short, hierbij worden kaartjes met uitspraken over gedragingen gesorteerd, waarbij het kind uiteindelijk gekarakteriseerd wordt op een continuüm van veilig tot onveilig. Hechting is geen vaststaand kenmerk, er is wel stabiliteit in de veiligheid van de hechting, maar dit kan veranderen tijdens de kindertijd. Er zijn ook testen ontwikkeld om hechting in de volwassenheid te meten en met behulp van vragenlijsten.

Er is onderzocht of afwezigheid van primaire verzorgers en de verzorging door niet primaire verzorgers interfereert met de vaardigheid van de kinderen om een veilige hechting te vormen. Het is gebleken dat kinderen van 15 en 36 maanden in de kinderopvang net zoveel kans hadden om veilig gehecht te zijn aan hun moeder dan kinderen die niet naar de kinderopvang gingen. De sensitiviteit van de moeder was hierbij een belangrijke predictor. Hoge kwaliteit kinderopvang kan als compensatie functioneren voor insensitieve en niet-responsieve moeders. De enige manier waarop kinderopvang kan interfereren met de hechting is wanneer de kwaliteit laag is.

Welke factoren bepalen individuele verschillen in hechting?

Er zijn weinig cultuurverschillen gevonden in de categorisatie van de hechtingsstijlen. Wel is er verschil in percentageverdeling, dus hoe vaak bepaalde hechtingsstijlen gevonden werden.

Er zijn twee belangrijke bronnen voor de verschillen in hechting, namelijk sensitiviteit van de ouders en genetische predisposities. Een belangrijk aspect van de opvoeding die gelinkt is aan hechting is sensitiviteit van de ouders, dit is zorgzaam gedrag met expressie van warmte en responsiviteit jegens het kind wanneer ze bijvoorbeeld assistentie nodig hebben of wanneer ze in nood zijn. Een veilig gehecht kind heeft ouders die reageren op de signalen van het kind, die liefdevol en expressief zijn en die frequent hecht contact met het kind initiëren. Een onveilig ambivalent gehecht kind heeft ouders die inconsistent zijn in hun reacties en overspoeld lijken met verzorgingstaken. Een onveilig vermijdend gehecht kind heeft ouders die ongevoelig zijn voor de signalen van het kind, die hecht contact vermijden en de pogingen tot contact vanuit het kind negeren en die boos, prikkelbaar of ongeduldig zijn. Een onveilig gedesoriënteerd gehecht kind heeft ouders die opdringerig en emotioneel afwezig zijn, die gedissocieerd zijn of in een trance-achtige staat, die het kind verwarren of bang maken en die ruw en kwetsend zijn. Andere factoren zullen ook een rol spelen bij de soort hechtingsstijl die kinderen ontwikkelen, bijvoorbeeld conflicten tussen de ouders. Ondanks dat ouders niet consistent sensitief zijn, kan een kind toch een veilige hechting ontwikkelen.

Er zijn verschillende interventies ontwikkeld voor het promoten van een veilige hechting. Als ouders meededen aan een interventie, was de kans drie keer zo groot dan kinderen veilig gehecht zouden zijn, voornamelijk wanneer de interventie al in de vroege babytijd werd toegepast. Een bekende interventie is de Circle of Security, waarbij ouders op hun eigen mentale representaties moeten reflecteren over hoe ouders en kinderen zouden moeten interacteren, waarna begeleiding gegeven werd bij het veranderen van maladaptieve representaties. Een andere interventie is de Attachment and Biobehavioral Catch-Up, die speciaal is voor moeders die risico lopen hun kinderen te mishandelen. De interventie focust op het veranderen van het gedrag en blijkt heel effectief te zijn. Deze interventies laten zien dat elke problematische ouder-kindrelatie kan worden verbeterd met duidelijke verbeteringen voor de veiligheid van de hechting.

Ook de genen zijn van invloed bij de hechting. Een recente studie focust op de mogelijke invloed van allelische varianten van het serotonine transporter gen, SLC6A4, op het gedrag in de Vreemde Situatietest. Er is ook onderzoek waaruit blijkt dat het DRD4 gen, betrokken bij het dopaminesysteem, geassocieerd is met gedesorganiseerde hechting als een kind in stressvolle omgevingen is, maar het is geassocieerd met veiligere hechting in een minder stressvolle omgeving. 

Wat is de relatie tussen hechting en de sociaal-emotionele ontwikkeling bij kinderen?

De manier van hechting voorspeelt de latere sociaal-emotionele ontwikkeling. Als kinderen veilig gehecht zijn, ervaren ze betere aanpassing en meer sociale vaardigheden dan onveilig gehechte kinderen. Een verklaring hiervoor is dat kinderen met een veilige hechting meer kans hebben op het ontwikkelen van positieve en constructieve interne werkmodellen van hechting en omdat ze meer kans hebben om te leren dat het acceptabel is om emoties te tonen. Veilig gehechte kinderen hebben onder andere meer hechte en harmonieuze relaties dan onveilig gehechte kinderen. Hechting kan veranderen, bijvoorbeeld als aspecten van de omgeving veranderen, in zulke gevallen voorspellen ouder-kindinteracties of opvoedingsgedrag de sociale en emotionele competentie van het kind op die leeftijd beter dan metingen van hechting op jongere leeftijd.

Hoe ontwikkelt het zelfconcept?

De definitie van het zelfconcept omvat je eigen gedachtes en houdingen over jezelf. De ontwikkeling van het zelf is belangrijk, omdat dit de gevoelens van welzijn en zelfvertrouwen beïnvloeden wanneer er confrontatie is met kritiek. Deze ontwikkeling loopt van de babytijd tot in de adolescentie:

Het zelfconcept als baby: het kind moet zich differentiëren van de omgeving, wat gebeurt door het ontwikkelen van het gevoel dat ze fysieke wezens zijn. Kinderen leren dit door te interacteren met hun omgeving. Zelfconcept wordt meer duidelijk rond acht maanden en herkenning van het zelf wordt duidelijk rond de 18-20 maanden, als kinderen zichzelf gaan herkennen in de spiegel. Hierin zijn culturele verschillen die te linken zijn aan verschillen in opvoeding.

Het zelfconcept in de kindertijd: jezelf begrijpen wordt complexer. Het zelfgevoel is grotendeels een sociale constructie die gebaseerd is op de observaties en evaluaties van anderen, voornamelijk van verzorgers. Kinderen beginnen hun zelfconcept te verfijnen op de basisschool, deels omdat ze meer doen aan sociale vergelijking, het proces waarbij een kind aspecten van het eigen psychologisch, gedragsmatig of fysiek functioneren vergelijkt met dat van anderen om zichzelf te evalueren. De veranderingen in het zelfconcept van oudere kinderen weerspiegelen cognitieve vooruitgang in hun vaardigheid om hogere-orde concepten te gebruiken die meer specifieke gedragskenmerken van het zelf integreren.

Het zelfconcept ontwikkelt zich in de adolescentie, waardoor je abstracter leert denken en jezelf leert beschrijven, bijvoorbeeld als extravert of juist introvert. Adolescenten ontwikkelen vaak meerdere zelven, bij hun ouders zijn ze anders dan bij hun vrienden. Denken over jezelf is in de vroege adolescentie in eerste instantie egocentrisch, dit wordt persoonlijke fabel genoemd. Dit is een vorm van adolescent egocentrisme dat overtuigingen over de uniekheid van eigen gevoelens en gedachtes omvat. Deze vorm van egocentrisme zorgt er ook voor dat veel adolescenten gepreoccupeerd zijn met wat anderen van hen denken. Dit wordt het hebben van denkbeeldig publiek genoemd. Denkbeeldig publiek is een overtuiging uit adolescentie dat ieder ander is gericht op jouw gedrag en verschijning. Ook zijn adolescenten erg introspectief, ze denken na over wie ze eigenlijk zijn. Naarmate men ouder wordt, denkt men minder na over wat anderen over hen denken en wil men meer aan de eigen doelen werken.

Kinderen met een autisme spectrum stoornis (ASS) hebben verschillende cognitieve en emotionele moeiten, waaronder beperkingen in de ontwikkeling van ToM (theory of mind) en in hun vaardigheid om zich te identificeren met anderen. De vraag is of dit deels kan komen door een beperking in het zelfbewustzijn. Onderzoekers hebben gevonden dat kinderen met ASS vaak naar zichzelf verwijzen in de derde persoon en moeite hebben om zichzelf te differentiëren van anderen. Interventies die zich richten op het verbeteren van het zelfbewustzijn van kinderen met ASS, laten zien dat met de juiste begeleiding het zelfbewustzijn kan verbeteren zonder dat de eigenwaarde omlaag gaat.

Hoe ontwikkelt de eigenwaarde?

De eigenwaarde is een algemene evaluatie van de waarde die een individu zichzelf toekent en de gevoelens die door deze evaluatie opgewekt worden. Eigenwaarde doet zich pas voor als kinderen ongeveer 8 jaar zijn. Mensen met een hoge eigenwaarde voelen zich goed over zichzelf en zijn over het algemeen hoopvol. Mensen met een lage eigenwaarde voelen zich vaak waardeloos en hopeloos. Lage eigenwaarde wordt vaak geassocieerd met problemen als agressie, depressie, drugsgebruik, sociale vermijding, zelfmoordideeën en verschillende problemen in de volwassenheid.

Er zijn verschillende bronnen die individuele verschillen veroorzaken in eigenwaarde. Een voorbeeld is leeftijd. Eigenwaarde lijkt hoog te zijn in de kindertijd, te verminderen in de adolescentie om vervolgens weer op te leven in de volwassenheid. Aantrekkelijke mensen hebben vaak een hogere eigenwaarde dan minder aantrekkelijke mensen. Geslacht is een andere bron. Jongens lijken een hogere eigenwaarde te hebben dan meisjes, alhoewel dit wel afhangt van het domein. Zo hebben meisjes een hogere zelfwaarde als het gaat om gedrag en moreel-ethische zelfwaarde en jongens een hogere zelfwaarde als het gaat om atletiek, uiterlijk en zelfgenoegzaamheid. De meest belangrijke bron voor eigenwaarde is de goedkeuring en ondersteuning van anderen, voornamelijk van de ouders. Zo hebben veilige hechting en acceptatie van de ouders een positieve invloed op de eigenwaarde. De invloed van leeftijdsgenootjes wordt over de kinderperiode steeds belangrijker. De neiging om zichzelf te evalueren op basis van wat leeftijdsgenootjes vinden, is onder andere geassocieerd met een preoccupatie voor goedkeuring en lage eigenwaarde. Hiernaast zijn de standaarden en waarden van belangrijke personen en culturele groepen waarvan men deel uitmaakt belangrijk voor de eigenwaarde, alsmede de school- en buurtomgevingen. 

Er zijn ook hier culturele verschillen te vinden. Zo is de Westerse cultuur vooral gericht op het individualisme, terwijl de Aziatische cultuur vooral gericht is op het collectivisme. Voor mensen die in een Westerse cultuur leven, is eigenwaarde gerelateerd aan individuele prestaties en promoties. Voor mensen die in een Aziatische cultuur leven, is eigenwaarde vooral gerelateerd aan andermans welzijn en sociale interafhankelijkheid.

Velen geloven dat kinderen geprezen moeten worden om te zorgen dat ze een positief beeld van zichzelf krijgen. Onderzoekers hebben veel onderzoek gedaan naar een specifiek soort prijzen, namelijk opgeblazen prijzen. Deze overdreven manier van prijzen zorgt ervoor dat kinderen met een lage eigenwaarde minder uitdaging-zoekend gedrag laten zien. Kinderen met een lage eigenwaarde die op een normale manier geprezen werden, lieten dit gedrag wel zien. Het overdreven prijzen kan de lat hoog leggen, kinderen kunnen daardoor activiteiten gaan vermijden waarin ze mogelijk falen, een vorm van zelfprotectie. Het beste is om een kind te prijzen om de moeite die het ergens in gestoken heeft, op deze manier worden ze gestimuleerd om door te blijven gaan als ze voor uitdagingen te komen staan.

Hoe ontwikkelt de identiteit?

De identiteit is de beschrijving van het zelf die vaak extern opgelegd is, zoals door het lid zijn van een bepaalde groep. Iedereen heeft meerdere identiteiten die aanwezig zijn op bepaalde momenten of in bepaalde situaties. Erikson stelde dat alle adolescenten een identiteitscrisis ervaren in de fase van de ontwikkeling die hij de identiteit versus rolverwarring fase noemde: tijdens deze fase ontwikkelt de adolescent ofwel een identiteit of een incompleet en soms incoherent zelfgevoel. Het succesvol oplossen van deze crisis resulteert in identiteitsverwezenlijking, dit is de integratie van verschillende aspecten van jezelf die een coherent geheel vormen en stabiel zijn over tijd en in elke situatie. Later werd het idee verworpen dat elke adolescent een identiteitscrisis doorloopt. Meer recent hebben onderzoekers meer additionele verschillen in identiteit afgebakend. Tijdens een toestand van moratorium verkent een individu verschillende occupationele en ideologische keuzes en heeft nog geen duidelijke verbintenis met hen gemaakt. Ze verkennen deze mogelijke verbintenissen op twee manieren: in de breedte (verschillende kandidaatidentiteiten proberen voordat er een gekozen wordt) en in de diepte (continu monitoren van huidige verbintenissen om ze meer bewust te maken).

Identiteitsdiffusie is een periode waarin een individu geen vaste verbintenissen heeft wat betreft bepaalde kwesties en geen vorderingen maakt om deze te ontwikkelen. Identiteitsexecutie is een periode waarin een individu geen identiteitsexperimentatie heeft gedaan en een vocationele of ideologische identiteit tot stand heeft gebracht die gebaseerd is op keuzes of waarden van anderen.

Een hoofdfactor die van invloed is op de identiteitsformatie is de benadering van ouders, hierbij is warmte en ondersteuning erg belangrijk. De identiteitsformatie wordt ook beïnvloed door de grotere sociale context en de historische context.

Etnische en raciale identiteit is de opvattingen en houdingen die een individu heeft over de etnische of raciale groep waar ze bij horen. Etniciteit verwijst naar de relaties en ervaringen die een kind heeft die gelinkt zijn aan hun culturele of etnische afkomst, terwijl ras verwijst naar de ervaringen die een kind heeft die het resultaat zijn van hun lidmaatschap, wat toegeschreven kan zijn door anderen, in historische raciale groepen zoals 'blanken' en 'zwarten'. Vanaf de geboorte heeft een kind nog geen besef van deze componenten, maar kinderen tussen de vijf en acht jaar zijn zich ervan bewust dat ze behoren tot een bepaald(e), onveranderlijk(e) etniciteit of ras. Mensen uit minderheidsgroepen staan tijdens de adolescentie voor een moeilijke keuze: of ze kiezen voor de normen en waarden van de etnische groep waartoe ze oorspronkelijk behoren, of ze kiezen voor de normen en waarden van de dominante cultuur waarin ze op dat moment leven. Uiteindelijk kunnen deze jonge mensen ook bi-cultureel worden: ze zijn tevreden met een identiteit die zowel de meerderheid van een (bijvoorbeeld) Westerse cultuur weergeeft, maar hun identiteit kan ook de minderheid van hun eigen, oorspronkelijke etnische cultuur weergeven.

Etnische en raciale identiteiten zijn gelinkt aan de eigenwaarde. Ondanks het feit dat Afrikaans Amerikaanse mensen vaker discriminatie en stereotypering ervaren, hebben ze vaker een hogere eigenwaarde, wat kan komen doordat deze identiteit een belangrijk deel is van hun zelfconcept. Vaak is acceptatie van familie, buren en vrienden belangrijker dan reacties van vreemdelingen en de maatschappij in het algemeen. Zo hebben Latinos ondanks armoede en vooroordelen een niet veel andere eigenwaarde dan bijvoorbeeld Europeanen. Dit is deels vanwege het feit dat ouders de kinderen hun identificatie laten zoeken in familie en de grotere etnische groep.

Hoe ontwikkelt de seksuele identiteit?

De individuele identiteit bevat ook de seksuele identiteit, het zelfgevoel van het zijn van een seksueel wezen. De seksuele identiteit bevat de seksuele oriëntatie: de voorkeuren voor danwel mannen, danwel vrouwen als object voor erotische gevoelens. De meest waarschijnlijke tijd dat jongeren gevoelens van seksuele aantrekkingskracht beginnen te voelen is in de puberteit. Huidige theoretici geloven dat het feit of deze gevoelens zich richten op dezelfde sekse of de andere sekse deels erfelijk zijn en gebaseerd op biologische factoren.

De meeste adolescenten zijn heteroseksueel, ze voelen zich aangetrokken tot mensen van het andere geslacht. De zogenaamde seksuele-minderheid jeugd zijn de adolescenten die zich aangetrokken voelen tot mensen van hetzelfde geslacht of tot beide geslachten. Ondanks de groeiende acceptatie van lesbiennes, homo's en biseksuelen, ervaren ze toch vaak discriminatie. Ze voelen zich vaak anders. Het kan lang duren voordat ze erkennen dat ze lesbisch, homo of biseksueel zijn, dit proces begint met de zogenaamde eerste herkenning, een eerste realisatie dat ze wat anders zijn dan anderen. Dan is er een periode waarin ze dit idee exploreren, vervolgens accepteren ze het feit dat ze op hetzelfde geslacht vallen, en uiteindelijk integreren zij dit in hun identiteit en komen er ook voor uit naar de omgeving toe.

Wanneer ze hiervoor uitkomen, vertellen ze het vaak eerst aan een goede vriend, vervolgens aan de moeder en uiteindelijk aan de vader. Ouders reageren meestal ondersteunend op de coming out, maar het is niet ongebruikelijk dat er ook dreigementen en fysiek geweld aan te pas komt. Vaak is er ook sprake van pesten door leeftijdsgenoten en anderen in de gemeenschap, wat de hogere mate van spijbelgedrag kan verklaren bij deze jongeren. Het is dan ook niet verrassend dat deze jongeren vatbaar zijn voor onder andere depressie, lage eigenwaarde en een verminderd gevoel van controle over hun romantische relaties. Er is ook meer kans op zelfmoord onder deze jongeren, wat heeft geleid tot de opkomst van het It Gets Better Project, waaruit blijkt dat het verbinden met andere seksuele-minderheid jeugd helpt. 

Leeftijdsgenoten zijn mensen van ongeveer dezelfde leeftijd en status die geen verwanten zijn.

Wat is het belang van spelen?

Spel refereert naar vrijwillige activiteiten die kinderen doen zonder een andere motivatie dan voor hun eigen plezier. Onderzoek heeft aangetoond dat spel bijdraagt aan de sociale, emotionele, cognitieve, en fysieke ontwikkeling van kinderen. Kinderen houden zich bezig met steeds ingewikkeldere vormen van spel naarmate ze ouder worden. Spel wordt ook als basis gebruikt voor interventies om jonge kinderen te helpen met mentale problemen of het verwerken van trauma.

Welke vormen van spel bestaan er?

Er bestaan verschillende vormen van spel. Niet-sociale manieren van spelen zijn:

1. Unoccupied spel: kinderen kijken naar objecten in hun omgeving, maar hun aandacht wordt nergens langs door vastgehouden.
2. Toeschouwer spel: kinderen kijken naar het spelen van andere kinderen.
3. Solitair spel: kinderen spelen op zichzelf en besteden geen aandacht aan het gedag van anderen om hen heen.

Sociale vormen van spel zijn:

1. Parallel spel: kinderen speelt in het bijzijn maar niet samen met andere kinderen.
2. Associatief spel: kinderen spelen samen met andere kinderen en doen een zelfde activiteit.
3. Co-operatief spel: kinderen spelen samen met anderen op een georganiseerde manier waarbij ieder kind ene eigen rol heeft.

Waarom en hoe ontstaan vriendschappen?

Relaties met leeftijdsgenoten dragen bij aan de ontwikkelingen van een kind. Piaget stelde dat kinderen meer open en spontaan zijn over bepaalde ideeën en overtuigingen tegenover leeftijdsgenoten dan tegenover hun ouders of andere volwassenen. Vygotsky stelde dat kinderen nieuwe vaardigheden leren en hun cognitieve capaciteiten ontwikkelen door relaties met leeftijdsgenoten. Een vriend is een persoon met wie een individu een intieme, wederzijdse, positieve relatie heeft.

Hoe kiezen kinderen vrienden?

Kinderen zijn meestal vrienden met leeftijdsgenootjes die prettig in de omgang zijn en die zich prosociaal gedragen tegenover anderen. Een andere bepalende factor is gelijkheid van interesses en gedrag. Voor jonge kinderen is nabijheid een belangrijke factor, dit wordt minder belangrijk met de leeftijd. De meeste adolescenten rapporteren dat school de meest voorkomende setting is waarin ze tijd spenderen met hun goede vrienden. Een andere belangrijke factor is het geslacht, meisjes zijn meestal vrienden met meisjes en jongens met jongens. Daarnaast is er ook nog de neiging dat kinderen vrienden zijn met anderen van hun eigen raciale of etnische groep, alhoewel in mindere mate.

Cultuurverschillen beïnvloeden hoe kinderen relaties met hun leeftijdsgenootjes benaderen. Daarnaast beïnvloeden deze verschillen de rollen van leeftijdsgenootjes en families als bronnen van ondersteuning en gezelschap, kinderen in sommige culturen verlaten zich veel meer op familie dan op leeftijdsgenootjes voor ondersteuning. Culturen verschillen ook in het aantal uren dat kinderen spenderen met leeftijdsgenootjes. Tot slot zijn er verschillen gevonden in hoe kinderen van verschillende culturen interacteren met hun leeftijdsgenoten. Er zijn ook overeenkomsten in culturen, zoals dat agressie meer acceptabel is voor jongens dan voor meisjes.

Hoe zien vriendschappen op jonge leeftijd eruit?

Hele jonge kinderen laten al voorkeuren zien voor bepaalde kinderen. Als kinderen 3-4 jaar zijn kunnen ze vriendschappen maken en behouden. Terwijl de hoeveelheid coöperatie en positieve interacties tussen jonge vrienden meer is dan tussen niet-vrienden, is ook de hoeveelheid conflict meer. Dit is waarschijnlijk vanwege het feit dat ze ook meer tijd samen spenderen.

Hoe verandert vriendschap tijdens de ontwikkeling van het kind?

Als kinderen ouder worden veranderen hun vriendschappen wat betreft intimiteit. Kinderen tussen 6 en 8 jaar definiëren hun vriendschappen voornamelijk in termen van met wie ze het meeste spelen. Vanaf deze leeftijd tot de adolescentie worden dingen als gezelligheid, gelijkheid, acceptatie en vertrouwen belangrijker. In de adolescentie gaan individuen ook meer focussen op een paar hechte vrienden. Deze veranderingen zijn waarschijnlijk een gevolg van het steeds groter wordende vermogen om het perspectief van een ander in te nemen en van veranderingen in redeneren over vriendschap.

In de kindertijd en vroege adolescentie zijn de meeste kinderen zijn deel van een kliek. Dit is een leeftijdsgenotengroep die kinderen vrijwillig vormen of waar zij deel van uitmaken. Vaak bestaat een kliek uit kinderen met dezelfde ras, sekse, en heeft het een aantal van drie tot tien leden. Al doen leden van een kliek veel dingen samen, vaak zien ze elkaar niet als elkaars beste vrienden. Hierdoor is een kliek onstabiel. De functies van een kliek zijn voornamelijk om te socialiseren met elkaar, gezamenlijke interesses te delen en voornamelijk om ergens bij te horen.

Op latere leeftijd wordt het idee om ergens bij te horen en zich aan te passen aan de normen van de kliek minder belangrijk. Adolescenten gaan meer zoeken naar individuele vriendschappen dan naar groepsrelaties.

Hoewel kinderen niet meer tot een kliek behoren, vormen of behoren ze wel tot een menigte. Dit zijn groepen adolescenten die gelijke stereotype reputaties hebben, zoals de populaire mensen, de loners, of de freaks. Op de middelbare school ontstaan er uiteindelijk ook groepen die uit mannen en vrouwen bestaan, en niet alleen uit dezelfde sekse zoals daarvoor.

Welke rol speelt technologie in vriendschappen?

Sociale technologieën, zoals sociale media, spelen steeds meer een rol in interacties tussen kinderen met hun leeftijdsgenoten. Onderzoekers hebben een aantal manieren geïdentificeerd waarop elektronische communicatie het vormen en behouden van vriendschappen faciliteert:

• Meer anonimiteit kan, voornamelijk voor verlegen kinderen, helpen met interacteren met anderen online.
• Minder nadruk op fysieke verschijning zorgt ervoor dat kinderen meer verbinden op basis van gedeelde interesses en persoonlijkheid in plaats van op uiterlijk.
• Meer controle over interacties geeft het gevoel de leiding te hebben over het sociale leven.
• Het vinden van gelijke leeftijdsgenoten is makkelijker via het internet.
• 24/7 toegang zorgt ervoor dat kinderen de hele dag kunnen connecten met hun vrienden.
• Het is leuk om te connecten door het delen van bijvoorbeeld foto's en video's online.

De rich-get-richer hypothese stelt dat de jongeren die al goede sociale vaardigheden hebben vooral van het internet profiteren als het gaat om het ontwikkelen van vriendschappen. De sociale-compensatie hypothese stelt daarentegen dat vooral eenzame, depressieve en sociaal angstige jongeren baat hebben bij sociale media, omdat ze na kunnen denken over wat ze zeggen. Helaas zijn er ook nadelen, zoals cyberpesten. 

Welke effecten heeft vriendschap op het psychologisch functioneren en het gedrag van kinderen?

Vriendschap zorgt voor emotionele ondersteuning en de validatie van de eigen gedachten, gevoelens en waarde, daarnaast geeft het gelegenheid voor de ontwikkeling van belangrijke sociale en cognitieve vaardigheden. Vriendschap kan ook dienen als een buffer voor onplezierige ervaringen. Rond het 16e levensjaar geven adolescenten aan dat vrienden belangrijkere vertrouwenspersonen zijn dan hun ouders. 

Vrienden die emoties bespreken met elkaar en met elkaar omgaan op een positieve manier, ontwikkelen een begrip voor andermans mentale en emotionele staat. Openheid stimuleert de cognitieve vaardigheden en verbetert creatieve prestaties. Hechte, wederzijdse vriendschappen op de basisschool zijn gelinkt aan allerlei positieve psychologische en gedragsmatige uitkomsten. 

Vrienden kunnen ook negatieve effecten hebben op elkaar. Kinderen op de basisschool en in de vroege adolescentie die antisociale en agressieve vrienden hebben, laten zelf ook vaker dit gedrag zien. Het is alleen lastig om te bepalen of kinderen vrienden kiezen die op hen lijken of dat kinderen worden zoals hun vrienden over tijd. Jongeren die antisociaal zijn bekrachtigen agressie en afwijkend gedrag door hun praten en hun gedrag en door deze gedragingen acceptabel te laten lijken, een proces dat deviantie training wordt genoemd. 

Adolescenten die alcohol- of drugsmisbruik kennen, hebben vaker vrienden dit ook doen. Ook hier is het onduidelijk hoe de relatie in elkaar zit. Hierbij komt dat deze jongeren elkaar aantrekken vanwege een gelijke genetische samenstelling die hen dezelfde temperamentele karakteristieken geeft, zoals risicozoekend gedrag. Daarnaast geeft een niet-betrokken opvoeding en een autoritaire opvoeding extra risico doordat jongeren hierbij kwetsbaarder zijn voor groepsdruk.

Wat zijn negatieve invloeden van sociale netwerken?

Een gang is een losjes georganiseerde groep die bestaat uit adolescenten of jonge volwassenen die zich identificeren als een groep en vaak illegale activiteiten ondernemen. Een gang moedigt vaak probleemgedrag aan, zoals delinquentie en drugsgebruik, soms is dit zelfs een verplichting. De potentie voor vatbaarheid voor groepsdruk wordt beïnvloed door familie en cultuuromstandigheden, zo kan een gezaghebbende opvoeding dienen als bescherming. 

Wat is de invloed van pesten en victimisatie?

Er zijn vier vormen van pesten:

1. Fysiek pesten: iemand fysiek pijn doen of dreigen pijn te doen.
2. Verbaal pesten: iemand beledigen, kwellen, treiteren of intimideren.
3. Sociaal pesten: iemand buitensluiten van conversaties of activiteiten, het verspreiden van roddels of geen vrienden willen worden.
4. Cyberpesten: het gebruiken van technologie om iemand te kwetsen of treiteren, door bijvoorbeeld berichtjes, e-mails, websites, video's, foto's en nepprofielen.

Pesters zijn vaak ongevoelig en antisociaal, vatbaar voor groepsdruk en hoger in sociale status, vaak hebben ze ongevoelige, ruwe ouders. Slachtoffers zijn vaak afgewezen door leeftijdsgenoten, depressief, doen het slecht op school en zijn soms agressief. Een klein percentage is zowel een pester als slachtoffer ervan, deze kinderen zijn vaak agressief en angstig. Er zijn kinderen die slachtoffers beschermen, dit helpt pesten verminderen en beschermt het slachtoffer.

Romantische relaties tussen leeftijdsgenoten ontwikkelen in de vroege en midden adolescentie. Jonge adolescenten worden getrokken door karakteristieken die status brengen, zoals iemand die gewaardeerd wordt door leeftijdsgenootjes. Oudere adolescenten worden getrokken door kenmerken zoals vriendelijkheid, eerlijkheid en intelligentie. Een romantische relatie is belangrijk voor het gevoel erbij te horen en voor status, in de late adolescentie kan het ook zorgen voor een gevoel van eigenwaarde. Vroeg daten en vroege seksuele activiteit zijn geassocieerd met probleemgedrag. Een ander negatief effect is verdriet als de relatie stopt. De relatie met de ouders wordt gereflecteerd in de romantische relaties.

Wat is cyberpesten?

Cyberpesten komt helaas steeds vaker voor. De meest voorkomende vorm is het verspreiden van roddels online. Vooral meisjes en LGBTQ-jongeren zijn het meeste slachtoffer van cyberpesten. Pesters lijken sociaal te profiteren van hun gedrag, ze zijn populairder. Er bestaan succesvolle interventies om cyberpesten tegen te gaan.

Welke gender verschillen zijn er als het gaat om vriendschap?

Meisjes hebben vaker behoefte aan hechtheid en afhankelijkheid in hun vriendschappen dan jongens. Ze vallen ook sneller terug op vrienden voor advies of hulp dan jongens. Om deze reden rapporteren meisjes ook sneller overstuur te zijn als vrienden hen bijvoorbeeld bedriegen. Dit zorgt voor kwetsbaardere en kortere vriendschappen. Meisjes doen ook meer aan co-ruminatie dan jongens, wat angst of depressie bij elkaar kan versterken.

Wat is de status van een kind in de groep?

De sociometrische status is een meting die de mate waarin kinderen elkaar mogen of niet mogen weergeeft.

Welke factoren zijn geassocieerd met sociometrische status?

De sociometrische status wordt beïnvloed door de fysieke uitstraling, sociaal gedrag, persoonlijkheid, cognities over jezelf en anderen, en doelen. Het meest gebruikte sociometrische systeem, classificeert kinderen in een van de volgende vijf groepen:

• Populaire kinderen. Kinderen die door leeftijdsgenootjes als geaccepteerd en impactvol worden beoordeeld. Deze kinderen hebben een hoge status, die vaak bovengemiddeld agressief zijn en daarom niet per se het meest sympathiek gevonden worden. Relationele agressie kan bestaan uit het buitensluiten van anderen, relaties tussen anderen kapot maken, roddels verspreiden, geen vrienden willen worden en het negeren van anderen.
• Afgewezen kinderen. Kinderen of adolescenten die niet leuk gevonden worden door veel leeftijdsgenoten en die leuk gevonden worden door weinig leeftijdsgenoten. Er zijn agressieve-afgewezen kinderen en teruggetrokken-afgewezen kinderen. Agressieve-afgewezen kinderen zijn geneigd tot fysiek agressief gedrag, storend gedrag, delinquentie en negatieve gedragingen zoals vijandigheid en dreigen. Teruggetrokken-afgewezen kinderen zijn sociaal teruggetrokken, wantrouwig en timide.  
• Genegeerde kinderen. Kinderen of adolescenten die door weinig leeftijdsgenoten leuk of niet leuk worden gevonden, omdat ze simpelweg niet worden opgemerkt.
• Gemiddelde kinderen. Kinderen of adolescenten die door leeftijdsgenoten als gemiddeld leuk worden beschouwd.
• Controversiële kinderen. Kinderen of adolescenten die door veel leeftijdsgenoten leuk worden gevonden en ook door veel leeftijdsgenoten niet leuk worden gevonden.

Er zijn interventies ontwikkeld voor het verbeteren van de interacties van een kind met andere kinderen door hen te helpen met het begrijpen van hun eigen emoties en die van anderen en hen te helpen met het reguleren van hun eigen gedrag. In het PATHS (Promoting Alternative Thinking Strategies) programma leren kinderen emotionele expressies identificeren en te denken over de oorzaken en consequenties van verschillende manieren van emotie-expressie. Daarnaast geeft het kinderen mogelijkheden om bewuste strategieën te ontwikkelen voor zelfcontrole. PATHS is effectief gebleken uit verschillende studies. De verbeteringen in sociale competentie worden verwacht te resulteren in een betere sociale status.

Welke cultuurverschillen en -overeenkomsten zijn er als het gaat over status in de groep?

In landen variërend van Canada, Italië en Nederland tot Indonesië en China, zijn afgewezen kinderen vaak agressief en verstorend en in de meeste landen worden populaire kinderen beschreven als prosociaal en als het hebben van leiderschapsvaardigheden. Chinese verlegen, gevoelige, voorzichtige kinderen worden door hun docenten gezien als sociaal competent en als leiders en ze werden leuk gevonden door hun leeftijdsgenoten, terwijl dit niet zo is als Westerse kinderen verlegen zijn. De Chinese cultuur hecht waarde aan zelfeffectiviteit en teruggetrokken gedrag, Chinese kinderen worden ook gestimuleerd zich zo te gedragen. Westerse culturen leggen veel meer nadruk op onafhankelijkheid en assertiviteit. In China wordt het ook wel steeds belangrijker om assertief te zijn.

Welke rol spelen de ouders in de relaties van kinderen met leeftijdsgenoten?

Ouders kunnen verschillende actieve rollen spelen in de competenties van hun kinderen in de omgang met leeftijdsgenootjes. Twee opvallende rollen zijn het monitoren van het sociale leven van hun kinderen en het coachen van hun kinderen wat betreft sociale vaardigheden. Zo zijn jonge kinderen van wie de ouders mogelijkheden hebben gegeven om met leeftijdsgenoten te interacteren, vaak meer positief en sociaal met leeftijdsgenootjes. Daarnaast initiëren ze onder andere makkelijker sociaal contact. Kinderen hebben ook baat bij emotionele coaching van de ouders.

Wat is de relatie tussen hechting en sociale competentie met leeftijdsgenoten?

De hechting met de ouders beïnvloedt de sociale competentie van het kind en de kwaliteit van relaties met anderen. Een onveilige hechting voorspelt vaak een zwakke competentie tot sociale relaties. Een veilige hechting voorspelt juist een sterke competentie tot sociale relaties. 

Wat is de relatie tussen de ouder-kindinteracties en relaties met leeftijdsgenoten?

Sociaal competente, populaire kinderen, hebben vaker moeders die onder andere warm zijn en gevoelens bespreken met hun kinderen. Dit stimuleert de zelfregulatie van het kind. Echter, harde opvoeding met lage niveaus van monitoring is vaak geassocieerd met niet-populaire kinderen die vaak slachtoffer zijn. Waarschijnlijk zijn deze effecten bidirectioneel en spelen zowel omgevingsfactoren als biologische factoren een rol. Ouders kunnen ook dienen als buffer als relaties met leeftijdsgenootjes lastig gaan bij hun kind.

Wat is het verschil tussen sekse en gender?

Sekse is het verschil tussen genetische vrouwen (XX) en genetische mannen (XY). Gender is de sociale toewijzing of zelfcategorisatie als vrouw of man (of geen van beide). Gendergetypeerd verwijst naar gedrag dat verwacht wordt bij een iemands gender. Cross-gendergetypeerd verwijst naar gedrag dat verwacht wordt bij een ander geslacht dan de persoon heeft. Gendertypering verwijst naar het proces van gendersocialisatie. 

Wat is de gender binary?

De gender binary is het heersende idee dat er maar twee categorieën van geslachten zijn. Onderzoek heeft echter aangetoond dat er niet zoiets bestaat als het vrouwelijke brein of het mannelijke brein. Ook het idee van een verschil tussen vrouwelijke hormonen en mannelijke hormonen is onterecht, aangezien alle hormonen aanwezig zijn in zowel mannen als vrouwen. Daarnaast bestaat er volgens onderzoek niet zoiets als mannelijk gedrag en vrouwelijk gedrag. Een ander kritiekpunt op de gender binary is dat er onafhankelijk van cultuur overal ter wereld trans-genders en non-binaire identiteiten bestaan. Als laatste kritiekpunt is de sociale wereld is georganiseerd en gestructureerd volgens de gender binary.

Hoe kunnen jongens en meisjes in onderzoek vergelijken?

Als gendergroepen vergeleken worden qua gedragingen, is het vaak zo dat het ene geslacht slechts licht verschilt van het andere, er is veel overlap. Daarnaast is er veel variatie binnen de groepen, niet alle leden van hetzelfde geslacht zijn hetzelfde. Het is belangrijk om zowel de magnitude van de verschillen tussen de gemiddeldes van de groepen te bekijken als de hoeveelheid overlap in hun verdelingen. Deze statistische index wordt effectgrootte genoemd. In verschillende onderzoeken worden soms tegenstrijdige resultaten gevonden. Om een algeheel patroon op te maken, gebruiken wetenschappers een statistische techniek, genaamd meta-analyse, om de gemiddelde effectgrootte en de statistische significantie samen te vatten.

Welke theoretische benaderingen zijn er aangaande genderontwikkeling?

Wat zeggen biologische theorieën over genderontwikkeling?

Er zijn verschillende theorieën die gericht zijn op de biologische invloeden ten aanzien van geslacht.

Volgens de evolutiepsychologische theorie zijn genderverschillen ontstaan door de reproductieve voordelen. Jongens spelen vaak fysieke spelletjes. Dit zou reproductieve voordelen hebben voor later, namelijk bij het vinden van vrienden, jagen en competities tussen mannen. Meisjes willen graag sociale relaties onderhouden en voor andere mensen zorgen. Dit zou ook reproductieve voordelen hebben voor later, namelijk bij het verzorgen van een baby.

De biosociale theorie richt zich meer op de fysieke verschillen tussen man en vrouw, die zowel sociale als gedragsgevolgen hebben. Mannen zijn bijvoorbeeld lichamelijk sterker en groter gebouwd, terwijl vrouwen meer verzorgende capaciteiten hebben, zoals borstmelk voor een baby.

De neurowetenschap richt zich op de manier waarop hormonen, hersenstructuur en hersenfuncties gerelateerd zijn aan de genderverschillen in de ontwikkeling. Het hormoon androgeen komt vaak in hogere mate voor bij mannen en in mindere mate bij vrouwen. Dit hormoon beïnvloedt ook de fysieke ontwikkeling en het functioneren vanaf de prenatale periode. Hormonen kunnen organisatorische of activerende invloeden op het zenuwsysteem hebben. De organisatorische invloeden ontstaan wanneer bepaalde seksehormonen van invloed zijn op de hersendifferentiatie en de organisatie tijdens de prenatale ontwikkeling en in de puberteit. De activerende invloeden ontstaan wanneer schommelingen in het niveau van het seksehormoon van invloed zijn op de gelijktijdige activatie van bepaalde hersendelen en gedragsreacties. Mannen en vrouwen laten kleine verschillen zien in de hersenstructuur. Dit heeft echter geen effect op de resultaten van de cognitieve prestaties.

Genderdysforie is een diagnose die te vinden is in de DSM-5 die verwijst naar kinderen die leed ervaren, omdat ze zich niet kunnen identificeren met het gender dat ze toegewezen hebben gekregen bij de geboorte. Transgenders zijn individuen die zich niet identificeren met hun gender die ze hebben gekregen bij de geboorte, ze kunnen voorkeur hebben om zich met het tegenovergestelde geslacht, met beide geslachten of met geen een geslacht te identificeren. Cisgender verwijst naar individuen die zich wel identificeren met hun gender die ze bij de geboorte toegewezen hebben gekregen. Wanneer vrouwen tijdens de prenatale periode teveel androgeen ontvangen, kan dit leiden tot congenital adrenal hyperplasia (CAH). Dit is een conditie waarbij de klieren van de vrouw een hoog niveau van hormonen produceren, welke lijkt op het androgeen-effect. Androgen insensitivity syndrome (AIS) is een conditie tijdens de prenatale ontwikkeling waarbij androgeenreceptoren niet goed functioneren in mannen, wat het vormen van de mannelijke externe genitaliën belemmert. Het kind wordt hierdoor geboren met vrouwelijke externe genitaliën.

Wat zeggen cognitieve theorieën over genderontwikkeling bij kinderen?

Zelfsocialisatie is het proces tijdens de ontwikkeling waarbij de cognities van kinderen leiden tot de waarneming van de wereld en waarbij ze in overeenstemming met hun verwachtingen en opvattingen handelen. Zelfsocialisatie omtrent gender gebeurt als kinderen zoeken naar gedrag dat past bij hun genderidentiteit. 

De belangrijke cognitieve theorieën over de genderontwikkeling zijn:

1. Cognitieve ontwikkelingstheorie (Kohlberg).
2. Genderschematheorie.
3. Sociale identiteitstheorie (Tajfel en Turner).
4. Sociaal-cognitieve theorie (Bandura).
5. Integratieve theoretische benadering.

De cognitieve ontwikkelingstheorie (Kohlberg) stelt dat het begrijpen van het geslacht drie fases omvat: geslachtsidentiteit, geslachtsstabiliteit en genderconstantheid. In de eerste fase, genderidentiteit, labelen kinderen van dertig maanden oud zichzelf als een jongen of als een meisje. Maar kinderen op deze leeftijd zien dit nog niet als iets permanents. In de tweede fase, die van genderstabiliteit, merken kinderen van drie tot vier jaar oud dat hun geslacht stabiel is. Maar kinderen van deze leeftijd zien nog niet dat het geslacht onafhankelijk is van de verschijning van iemand. In de derde fase, die van genderconstantheid, beseffen kinderen vanaf ongeveer zes jaar dat hun geslacht constant blijft over tijd en in alle situaties. Ze leren op deze leeftijd om zich ook naar hun geslacht te gaan gedragen.

Volgens de genderschematheorie vertonen kinderen al op jonge leeftijd gendergetypeerd gedrag, zodra ze in staat zijn om zichzelf en anderen te labelen naar geslacht. Het begrijpen van de genderontwikkeling gaat aan de hand van constructie van de genderschema’s. Een genderschema is een georganiseerde mentale representatie (concepten, overtuigingen, herinneringen) over het geslacht, dit bevat onder andere geslachtsstereotypes. Ze herinneren zich dan ook vaker gebeurtenissen waar het geslacht consistent is met de situatie, dan waar het geslacht inconsistent is. Liben en Bigler stelden dat kinderen twee soorten filters gebruiken als ze informatie verwerken. De eerste is het genderschemafilter, een eerste evaluatie van informatie aan de hand van of het belangrijk is voor het eigen geslacht. De tweede is het interessefilter, een eerste evaluatie van informatie aan de hand van persoonlijke interesse.

Volgens de sociaal-cognitieve theorie (Bandura) leert men door middel van onderwijs, passieve ervaringen en observationeel leren. Onderwijs refereert naar het direct leren. Passieve ervaringen refereren naar het leren door ontlokte reacties door het eigen gedrag terug te halen. Observationeel leren komt het meest voor. Dit is het simpelweg leren door het observeren van andere mensen. Dit gaat volgens vier processen: aandacht (opvallen van bepaald gedrag), geheugen (opslaan van dit gedrag), productie (oefenen van dit gedrag) en motivatie om dit gedrag te herhalen.

Volgens de sociale identiteitstheorie (Tajfel & Turner) is het geslacht de meest centrale sociale identiteit is in het leven. De sociale identiteitstheorie richt zich op de invloed van leden van een groep op zelfconcepten en omgang met anderen. Een ingroup-bias is geassocieerd met het lid zijn van een groep en is de neiging om individuen te evalueren aan de hand van karakteristieken van de eigen groep en deze karakteristieken als superieur te zien vergeleken met een andere groep. De ingroup-bias is gerelateerd aan de ingroup-assimilatie, dit is een proces waarbij individuen zich hebben aangepast door te voldoen aan de normen van de groep en de karakteristieken van de groep naar buiten te demonstreren. Geslacht is niet de enige sociale identiteit die levens van mensen vormgeeft. Er wordt steeds meer getracht om te begrijpen hoe multipele identiteiten een persoon beïnvloeden. Dit wordt intersectionaliteit genoemd: de interconnectie van sociale identiteiten zoals geslacht, ras, etniciteit, seksuele oriëntatie en klasse, voornamelijk in relatie tot overlappende ervaringen van discriminatie.

Volgens integratieve theoretische benaderingen is genderontwikkeling afhankelijk van fysiologische, cognitieve, motivatie-afhankelijke, situatie-afhankelijke, en culturele processen; en niet slechts van één van deze factoren. De ontwikkeling inter-groep theorie (DIT) stelt dat diverse processen bijdragen aan de ontwikkelen van stereotypes en vooroordelen over het gender van een persoon. Het gender self-socialisatie model (GSSM) benadrukt dat kinderen zelf hun identiteit vormen en hun begrip van de wereld bijdraagt aan hun genderontwikkeling.

Wat zeggen culturele theorieën over genderontwikkeling bij kinderen?

Culturele en sociale factoren zijn van invloed op de genderontwikkelingen. Het macrosysteem uit het bio-ecologische model heeft een belangrijk kenmerk, namelijk de opportunity structure, de economische en sociale bronnen die het aanbiedt en menselijk begrip omtrent deze bronnen. Mogelijkheden voor leden van een culturele groep kunnen variëren afhankelijk van bijvoorbeeld geslacht of inkomen. Volgens de bio-ecologische perspectieven richt de socialisatie zich op bepaalde microsystemen die kinderen voorbereiden op de volwassenheid.

De televisie behandelt mannen en vrouwen verschillend, er is sprake van sterke stereotypering in termen van verschijning, persoonlijke karakteristieken, werk en de aard van de rollen van de karakters. Kinderen die veel televisie kijken hebben sterkere stereotypische opvattingen over mannen en vrouwen en grotere voorkeur voor gendergetypeerde activiteiten. Ook boeken en computerspellen blijken sterke stereotypering te hebben. 

Hoe verloopt de genderontwikkeling van kinderen?

Welke mijlpalen in genderontwikkeling zijn er in de baby- en peutertijd?

Baby’s en peuters maken onderscheid tussen mannen en vrouwen, al kunnen ze niet begrijpen wat het betekent om een man of vrouw te zijn. Later beginnen ze verwachtingen te ontwikkelen over de objecten en activiteiten die typisch behoren tot mannen en vrouwen. Op de leeftijd van drie jaar kunnen de meeste peuters geslacht labelen bij zichzelf en anderen.

Welke mijlpalen in genderontwikkeling zijn er in de leeftijd van drie tot vijf jaar?

Kleuters leren stereotypisch gedrag, karakteristieken en rollen die geassocieerd zijn met elk geslacht. Ze stereotyperen: affiliatieve karakteristieken worden in verband gebracht met vrouwen en assertieve karakteristieken met mannen. Ze hebben echter geen besef van genderconstantheid. Ook ontstaat er gendersegregatie. Dit is de neiging van kinderen om leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht te benaderen en leeftijdsgenoten van het andere geslacht te vermijden. Gendersegregatie bevordert ook het ontwikkelen van gedrag dat hoort bij het eigen geslacht.

Welke mijlpalen in genderontwikkeling zijn er in de bassischool leeftijd?

Op de basisschool, rond de leeftijd van zes jaar, ontstaat het besef van genderconstantheid. Kinderen worden meer flexibel in gender stereotypering. Als ze 9 of 10 jaar zijn, leren ze begrijpen dat genderrollen sociale conventies zijn in plaats van biologische uitkomsten. Ze erkennen dat niet alle kinderen zich gedragen zoals bij hun geslacht zou passen. Een andere ontwikkeling in het denken van kinderen is de bewustwording wanneer genderdiscriminatie ontstaat en dat dat oneerlijk is.

De genderrollen in sociale interacties lijken verschillen te reflecteren in de balans tussen assertie en affiliatie. Assertie is de neiging om zelf actie te ondernemen door middel van competitief, onafhankelijk of agressief gedrag. Affiliatie is de neiging om connecties met andere mensen te bevestigen door middel van emotionele openheid, empathie en samenwerking. Jongens onderscheiden zich vaker door middel van assertie, terwijl meisjes zich onderscheiden door middel van affiliatie. Hoewel, dit is niet exclusief bepaald. Deze twee begrippen worden ook vaak gecombineerd in één stijl: collaboratie. Collaboratie is het mengen van assertie en affiliatie, zoals het nemen van initiatief voor een gezamenlijke activiteit. Dit komt vaker voor bij meisjes.

Meisjes zijn meer geneigd om zich anders te gedragen dan aan de hand van hun geslacht verwacht wordt. Jongens zijn daarentegen in veel mindere mate geneigd om zich anders te gedragen dan bij hun geslacht hoort. 

Welke mijlpalen in genderontwikkeling zijn er in de adolescentie?

In de adolescentie is er een periode van een stijgende genderrolintensificatie of een stijgende genderrolflexibiliteit. Genderrolintensificatie toegenomen zorg om vast te houden aan traditionele genderrollen. Genderrolflexibiliteit is de erkenning van genderrollen als sociale conventies en adoptie van meer flexibele houdingen en interesses. Dit komt meer voor bij meisjes dan bij jongens. 

Cross-gender interacties worden tijdens de adolescentie normaler en dit opent de weg naar romantische relaties. De adolescentie is ook een periode waarin relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht hechter worden.

Welke fysieke patronen van genderontwikkeling kunnen plaatsvinden?

Tijdens de prenatale ontwikkeling kan er een intersekse conditie ontstaan, waardoor het ene deel van de seksuele ontwikkeling van een kind verloopt volgens de ene sekse, en een ander deel volgens de andere sekse. Congenitale adrenale hyperplasie (CAH) is een aandoening die ontstaat tijdens de prenatale ontwikkeling waarbij de bijnieren veel androgenen aanmaken, wat masculinisatie van de externe vrouwelijke genitalia veroorzaakt en soms gemasculiniseerd gedrag bij biologische vrouwen. Androgeen insensitiviteit syndroom (AIS) is een aandoening waarbij receptoren van androgen biologische mannen niet functioneren, wat de aanleg van mannelijke externe genitalia belemmert. Dit kan leiden tot dat het kind geboren wordt met vrouwelijke externe genitalia.

Welke veranderingen kenmerken de puberteit?

Een belangrijke factor in de seksuele ontwikkeling is de aan- of afwezigheid van androgenen. Bij mannen zal het Y-chromosoom de afgifte hiervan regelen. In de puberteit zijn er dramatische lichamelijke veranderingen, deze periode wordt gekenmerkt door de mogelijkheid om te reproduceren. In deze periode begint de menstruatie bij vrouwen (menarche) en de mogelijkheid tot ejaculeren (spermache) bij mannen. Al deze veranderingen gaan samen met psychologische veranderingen en gedragsveranderingen. Hierbij verandert vaak het lichaamsbeeld, de perceptie van en gevoelens over het eigen lichaam. Meer meisjes dan jongens hebben een negatief lichaamsbeeld. Daarnaast komt met fysieke rijping ook adrenarche, dit is een periode waarin de seksuele aantrekkingskracht begint en waarin de bijnieren rijpen waardoor er een belangrijke bron van steroïde geslachtshormonen ontstaat.

Welke verschillen zijn er qua cognitieve capaciteiten en academische prestaties tussen jongens en meisjes?

IQ-scores zijn over het algemeen gelijk tussen mannen en vrouwen. Ondanks dat halen vrouwen hogere cijfers, maken hun school eerder af en behalen hun diploma’s ook eerder dan mannen. Daarnaast leren vrouwen sneller praten en ontwikkelen zich beter in de taal dan mannen. Verder spelen de ruimtelijke kwaliteiten een rol. Mannen presteren beter in sommige visueel-ruimtelijke taken. Ook zijn jongens ietwat beter in rekenen dan meisjes.

Beleidsmakers, onderwijzers, en onderzoekers maken zich zorgen over de genderongelijkheid in veel takken van de wetenschap, technologie, engineering, en wiskunde (STEM fields). Vrouwen zijn ondergerepresenteerd in deze takken. Er zijn verschillende verklaringen voor deze verschillen:

• Biologische invloeden: onderzoek wijst uit dat er sekseverschillen in hersenstructuren zijn die deels te wijten zijn aan de invloed van seksegerelateerde hormonen op het ontwikkelende brein. Androgeen beïnvloedt bijvoorbeeld hersengebieden die geassocieerd zijn met ruimtelijke vaardigheden.
• Cognitieve en motivationele invloeden: kinderen zijn het meest gemotiveerd op gebieden waarin ze zichzelf als competent zien en die ze interessant en belangrijk vinden. Genderstereotypen kunnen de onderwerpen die jongens en meisjes belangrijk vinden beïnvloeden.
• Invloeden van de opvoeding: moeders hebben meer interactie met dochters dan met zonen. Dit kan verklaren waarom meisjes taal iets makkelijker leren dan jongens. De verwachtingen die ouders hebben kunnen een sterkere voorspeller zijn van de prestaties van kinderen op latere leeftijd dan de prestaties op vroege leeftijd.
• Invloeden van leraren: sommige docenten houden er genderstereotypes op na, wat de interacties kan beïnvloeden met de studenten. Zo kunnen ze van meisjes betere schoolprestaties verwachten en van jongens dat ze beter zijn in rekenen, wat kan leiden tot het verschillend beoordelen en aandacht geven.
• Invloeden van leeftijdsgenoten: de interesses van kinderen kunnen gevormd worden door de activiteiten en waarden die ze associëren met hun klasgenoten en leeftijdsgenoten. Zo blijkt uit een onderzoek dat studenten van wie de vrienden positief waren over wetenschap en wiskunde, meer waarschijnlijk interesse toonden in een wetenschap-gerelateerde carrière.
• Culturele invloeden: genderverschillen in wiskunde waren minder in landen met hogere percentages hoger opgeleide vrouwen. Genderverschillen in algeheel academisch succes en verbale prestaties waren minder onder kinderen uit buurten met een hoger inkomen, onder kinderen van hoogopgeleide ouders en onder kinderen van egalitaire heteroseksuele ouders.

Welke verschillen zijn er qua interpersoonlijke doelen en communicatie?

Jongens benadrukken dominantie en macht als doelen in hun sociale relaties, terwijl meisjes intimiteit en ondersteuning meer benadrukken. Meisjes praten meer over persoonlijke gedachten en gevoelens. Meisjes gebruiken meer gezamenlijke uitspraken, terwijl jongens meer directieve uitspraken doen. Dit is aan elkaar gerelateerd, jongens die dominantie willen laten zien, gebruiken meer directieve spraak. In de opvoeding is het ook terug te zien, moeders gebruiken vaker affiliatieve spraak en vaders vaker directieve spraak. Daarnaast spelen meisjes vaker 'huisje', wat gestructureerd is rond gezamenlijke en affectieve uitwisselingen, terwijl jongens meer competitieve spellen doen, wat gestructureerd is rondom dominantie en macht. Dit patroon is redelijk hetzelfde in verschillende culturen. Wel wordt in Aziatische culturen affiliatie zowel voor jongens als meisjes als belangrijk gezien in de communicatie.

Een statement kan hoog of laag zijn qua affiliatie en assertie. Dit zorgt voor vier categorieën taalhandelingen:

• Gezamenlijke statements: hoog in zowel affiliatie als assertie, zoals een voorstel voor een gezamenlijke activiteit.
• Controlerende statements: hoog in assertie, maar laag in affiliatie, zoals bevelen of negatieve opmerkingen.
• Inschikkelijke statements: hoog in affiliatie, maar laag in assertie, zoals een uiting van instemming.
• Terugtrekken: laag in zowel affiliatie als assertie, zoals het niet reageren op een ander. 

In een studie naar kinderen van 5 en 7 jaar oud, bleken gezamenlijke statements het meeste voor te komen. Bij de 7-jarige kinderen was het percentage gezamenlijke statements aanzienlijk groter bij meisjesparen dan bij jongensparen.

Welke verschillen zijn er in agressief gedrag tussen jongens en meisjes?

De verschillen in agressief gedrag tussen jongens en meisjes blijken lang niet zo groot als verwacht zou worden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte agressie. Directe agressie refereert naar de openlijke of verbale acties die de intentie hebben om schade toe te brengen. Indirecte agressie refereert naar pogingen om iemand pijn te doen op het gebied van sociale status of groepsacceptatie, door middel van verborgen agressie, zoals over iemand roddelen of sociale buitensluiting. Mannen tonen meer directe agressie dan vrouwen, maar vrouwen tonen meer indirecte agressie dan mannen.

Er zijn verschillende verklaringen voor deze verschillen in agressief gedrag. De eerste is de biologische invloed. Mannen hebben meer van het hormoon testosteron. Wanneer er sprake is van gevaar of dreiging, stijgt het niveau van testosteron en daardoor ook het agressieve gedrag, dit is dus een indirect effect. Gemiddeld hebben meisjes meer empathie en sympathie dan jongens, wat ook gerelateerd kan zijn aan de verschillen in agressie. Ouders lijken meer tolerant te zijn wat betreft agressie bij jongens dan bij meisjes. Daarnaast is er een associatie tussen ruwe opvoeding en fysieke agressie op latere leeftijd, deze associatie is sterker voor jongens. Jongens doen vaker aan agressievere sporten dan meisjes. Blootstelling aan gewelddadige media kan agressie stimuleren bij kinderen die al kwetsbaar zijn agressie. Tot slot verschilt tussen culturen welke mate van agressie als normaal gezien wordt. Blootstelling aan geweld heeft voor jongens een grotere impact dan voor meisjes.

Seksuele intimidatie kan zowel fysiek (bijvoorbeeld ongewenste aanraking) als verbaal (bijvoorbeeld ongewenste opmerkingen) zijn. Veel mensen komen ermee in aanraking. In een onderzoek in de VS bleken twee van de meest voorkomende vormen van seksuele intimidatie ongewilde seksuele opmerkingen of gebaren te zijn en homo of lesbisch worden genoemd. Meisjes ondervinden meer negatieve effecten van seksuele intimidatie dan jongens.