Welke invloed heeft familie op de ontwikkeling van kinderen? - Chapter 12

Wat is familiestructuur?

De volwassen familieleden die de grootste effecten hebben op de ontwikkeling van een kind, zijn de leden met wie ze samenleven, omdat met deze leden regelmatig contact is en omdat ze financieel ondersteunen en de kinderen opvoeden. De familiestructuur verwijst naar het aantal en de relaties tussen de mensen die leven in een huishouden. 

Welke algemene veranderingen hebben plaatsgevonden in familiestructuren in de VS?

Steeds meer kinderen leven met één ouder of met niet-getrouwde ouders. In 2014 leefde 43% van de kinderen bij ouders in hun eerste huwelijk, tegenover 73% in 1960. Dit gaat samen met een groei in het aantal gezinnen met één ouder. De familiestructuur heeft grote implicaties voor het inkomen. Bijna de helft van de kinderen die met één ouder leven, leven onder de armoedegrens, tegenover 14% van de kinderen met twee getrouwde ouders. Daarnaast hebben alleenstaande ouders vaak minder tijd voor hun kind. 

Daarnaast is de leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen verhoogd. Er zijn minder tienerzwangerschappen. Het krijgen van kinderen op een latere leeftijd heeft duidelijke voordelen. Ouders hebben over het algemeen meer financiële middelen en vragen minder snel binnen tien jaar een echtscheiding aan. Ze zijn ook vaak positiever in hun opvoeding.

Hiernaast leven steeds meer kinderen bij hun grootouders. Dit heeft negatieve effecten, omdat het voor grootouders een tijd geleden is dat zij zelf kinderen hebben opgevoed. Families worden ook steeds kleiner, vanwege het feit dat vrouwen vaker ambities hebben en omdat er betere controle is over geboortes. Familiestructuren zijn daarnaast steeds meer veranderlijk, onder andere vanwege echtscheiding.

Het aantal tienermoeders is de laatste jaren afgenomen. Het krijgen van een kind in de adolescentie is zowel voor de moeder als het kind geassocieerd met negatieve uitkomsten. Het heeft gevolgen voor onder andere de mogelijkheden voor de moeder wat betreft educatie, carrière en relaties met leeftijdsgenoten. Vaak hebben ze zwakke vaardigheden wat betreft opvoeden. Kinderen laten vaker een gedesorganiseerde hechting zien en problemen zoals zwakke impulscontrole en vertragingen in de cognitieve ontwikkeling, maar ook meer kans op delinquent gedrag en vroege seksuele activiteit. Jonge moeders die wel kennis hebben over de ontwikkeling van een kind en opvoeding, krijgen kinderen met minder problemen. Daarnaast kan aanwezigheid van de vader bevorderlijk werken voor zowel het kind als de moeder.

Wat is de invloed van het hebben van ouders met dezelfde sekse op de ontwikkeling van het kind?

Het aantal homoseksuele ouders is sterk toegenomen de laatste jaren. Kinderen met ouders van dezelfde sekse verschillen niet van kinderen met ouders van verschillende sekse in termen van aanpassing, persoonlijkheid, relaties met leeftijdsgenootjes en academische prestaties. Net als in families met heteroseksuele ouders, is aanpassing van kinderen met lesbische of homo ouders afhankelijk van familiedynamiek, de ouder-kindrelatie, de band tussen de ouders, ondersteuning van de ouders, gereguleerde discipline en de mate van stress die ouders ervaren in de opvoeding. 

Wat is de invloed van echtscheiding op de ontwikkeling van het kind?

Scheiding zorgt voor allerlei veranderingen in het leven van een kind. Zo kan er stress ontstaan bij de ouders, ontstaan er meer financiële problemen en daarnaast verhuizen ze soms naar een andere omgeving, waardoor het kind gaat door een transitie van een nieuw huis, een nieuwe school, een nieuwe omgeving en andere vrienden, terwijl ze intussen moeten wennen aan de nieuwe familiestructuur. Dit kan een direct effect hebben op de mentale gezondheid, maar ook een indirect effect door minder positieve opvoeding en fijne familie-interacties. Scheiding kan ook positief zijn, bijvoorbeeld wanneer er hoge mate van conflict was tussen de ouders, alhoewel een scheiding zelf ook tot conflicten kan leiden. 

Kinderen van gescheiden ouders lopen een groter risico op problemen op de lange- en korte termijn, zoals depressie, verdriet, een lager zelfbeeld en minder sociale verantwoordelijkheid en competentie. Adolescenten met gescheiden ouders zijn eerder geneigd tot delinquentie, alcohol- en drugsmisbruik, het stoppen met school en ongehuwd kinderen krijgen. Ook lopen ze meer risico om later zelf een echtscheiding aan te vragen. Hoewel de risico’s bestaan en een echtscheiding erg pijnlijk is, lijden die kinderen niet significant meer dan kinderen waarvan de ouders nog samen zijn. Het niveau van stress en ouderlijk conflict, de leeftijd van het kind, de mate van contact met de niet bevoogde ouder en de contributie van langdurige karakteristieken zijn voorspellers voor de mate waarin kinderen van gescheiden ouders lijden.

Wat is de invloed van het hebben van stiefouders op de ontwikkeling van het kind?

De introductie van een stiefouder in het leven van een kind, kan hem of haar op verschillende manieren beïnvloeden. Hertrouwen kan leiden tot minder contact met de andere ouder, wat stressvol voor een kind kan zijn en wat kan leiden tot moeite met het aanpassen aan de stiefouder. Stiefvaders willen vaak dat hun nieuwe familie bloeit, maar voelen zich vaker minder hecht met hun stiefkinderen dan vaders in intacte families. Over het algemeen zal een kind wel met de tijd net zo hecht of zelfs hechter worden met de stiefvader dan met de echte vader. Als het kind hiernaast ook een positieve relatie heeft met de echte vader, voorspelt dit positieve uitkomsten in de adolescentie. Echter, conflicten zijn gebruikelijker in stiefgezinnen dan in intacte families. Over het algemeen hebben stiefmoeders meer moeite met hun stiefkinderen dan stiefvaders. Kinderen in stieffamilies varen het beste wanneer de relaties tussen de niet-thuiswonende ouder en de stiefouder ondersteunend zijn en de relaties tussen de biologische ouders hartelijk zijn.

Wat verstaan we onder familiedynamiek?

Hoe goed de familie voldoet aan het vervullen van de functies is voor een groot deel afhankelijk van de familiedynamiek. Dit is de manier waarop familieleden met elkaar interacteren door verschillende relaties. De familie is een complexe sociale eenheid, er is sprake van onderlinge afhankelijkheid en wederzijdse beïnvloeding. 

Welke vormen van opvoeding onderscheiden we?

Socialisatie is het proces waardoor kinderen waarden, normen, vaardigheden, kennis en gedragingen leren die worden gezien als passend bij hun huidige en toekomstige rol in hun cultuur. Twee aspecten van de opvoeding zijn vooral belangrijk voor de ontwikkeling van een kind, namelijk discipline en de algehele opvoedingsstijl.

Discipline is een set strategieën en gedragingen die ouders gebruiken om hun kinderen te leren hoe ze zich gepast moeten gedragen. Discipline is effectief als het kind stopt met ongewenste misdragingen en idealiter gewenst gedrag gaat vertonen. Discipline is het meest effectief als het leidt tot permanente veranderingen in het gedrag van een kind, omdat het kind het gewenste gedrag heeft geleerd en geaccepteerd. Dit proces wordt internalisatie genoemd. Als ouders benadrukken dat bijvoorbeeld slaan pijn kan doen bij een ander, gaat een kind begrijpen waarom het beter is om bepaald gedrag niet te vertonen, dit wordt other-oriented induction genoemd. Disciplinetechnieken waarbij te veel of te weinig psychologische druk op het kind wordt gelegd zijn niet effectief in het promoten van internalisatie. Straf is een negatieve stimulus die op gedrag volgt om de waarschijnlijkheid van het gedrag in de toekomst te verminderen.

De opvoedingsstijl is de constellatie van gedragingen en houdingen in de opvoeding die het emotionele klimaat bepalen van de ouder-kindinteracties. Er zijn twee dimensies van de opvoedingsstijl die vooral belangrijk zijn: de mate van ouderlijke warmte, steun en acceptatie en de mate van ouderlijke controle en veeleisendheid.

Baumrind identificeerde vier opvoedingsstijlen:

1. Een gezaghebbende opvoeding: de ouders zijn erg veeleisend, geven veel steun en bieden duidelijke normen en grenzen. Ze staan hun kinderen tegelijkertijd veel autonomie toe binnen deze grenzen en zijn aandachtig en responsief.
2. Een autoritaire opvoeding: de ouders zijn koud, niet responsief en veeleisend. Ze zijn erg gericht op controle en dulden geen tegenspraak.
3. Een tolerante opvoeding: de ouders zijn erg gericht op responsiviteit en weinig veeleisend. De kinderen hoeven zich niet gepast of volwassen te gedragen.
4. Een niet betrokken opvoeding: de ouders zijn weinig veeleisend en weinig responsief. De behoeftes van de ouders staan voorop en er worden geen grenzen gesteld. Ook bieden de ouders geen steun en geen controle van gedrag. 

Het percentage ouders dan de kinderen slaat is afgenomen. Onderzoek laat de volgende conclusies zien omtrent het slaan van kinderen:

1. Slaan verbetert het gedrag niet.
2. Slaan verhoogt het risico op allerlei negatieve uitkomsten.
3. Slaan is gelinkt aan negatieve uitkomsten die in verschillende culturele groepen hetzelfde zijn.

Welke verschillen in opvoeding zijn er tussen vaders en moeders?

Over het algemeen spenderen moeders meer tijd met hun kinderen dan vaders. Moeders voorzien vaker in fysieke zorg en emotionele steun dan vaders, terwijl vaders relatief vaker spelen met hun kinderen. Er zijn ook wat culturele verschillen. In sommige landen, zoals Zweden en India, spelen vaders amper met hun kinderen. De mate waarin vaders en moeders betrokken zijn bij de opvoeding en de aard van de interacties met de kinderen, variëren als functie van culturele praktijken en factors zoals de hoeveelheid tijd ouders weg van huis zijn.

Welke invloed hebben kinderen op de opvoeding?

Kinderen beïnvloeden met hun gedrag en persoonlijkheid de opvoeding die ze krijgen. Hoe kinderen zich gedragen bij hun ouders is afhankelijk van allerlei factoren, de meest prominente zijn de genetische factoren gerelateerd aan temperament. Sommige kinderen zijn meer reactief op de kwaliteit van de opvoeding die ze krijgen dan anderen. De bidirectionaliteit van de ouder-kind interactie is het idee dat ouders en hun kinderen wederzijds beïnvloed worden door elkaars karakteristieken en gedrag. 

Hoe beïnvloeden broers en zussen elkaar?

Broers/zussen zijn elkaars speelkameraadjes en bron van steun, instructie, veiligheid, hulp en zorgverlening. Maar ze kunnen ook elkaars rivalen zijn en een bron van irritatie en wederzijds conflict. Als de ouders voorkeur hebben voor één van de kinderen, dan lijdt de broer/zusrelatie hieronder. Ook ervaart het kind dat niet de voorkeur heeft stress, depressie en andere problemen met bijvoorbeeld de aanpassing, zeker als het kind een slechte relatie heeft met de ouders. Broers en zussen kunnen beter met elkaar omgaan als de relatie tussen de ouders goed is. De kwaliteit van de relaties tussen broers en zussen is dus afhankelijk van de manier waarop de ouders met elkaar en de kinderen interacteren en van hoe anderen in de familie worden behandeld. Verschillen hierin tussen families, benadrukken dat families complexe, dynamische sociale systemen zijn, waarbij alle leden bijdragen aan elkaars functioneren.

Welke invloed heeft het meemaken van kindermishandeling op de ontwikkeling van het kind?

Een van de grootste bedreigingen voor de ontwikkeling van een kind is het meemaken van kindermishandeling; dat wil zeggen (intentionele) mishandeling of verwaarlozing waardoor het welzijn van ieder jonger dan 18 jaar in gevaar komt. Er bestaan verschillende soorten kindermishandeling: 

• Verwaarlozing refereert naar het tekortkomen van de verzorger om te voorzien in de basisbehoeften van een kind, zoals eten, drinken, kleding, onderdak, medische zorg, of supervisie, waardoor de gezondheid en/of veiligheid van het kind in gevaar komt.
• Fysieke mishandeling refereert naar iedere gedragign die resulteert in niet-accidentele fysieke verwondingen bij een kind.
• Emotionele mishandeling refeert naar een patroon van gedrag van de ouder of verzorger die afwijzend, vernederend, herhalend bekritiserend, of onthoudend van liefde is. Emotionele mishandeling vind ook plaats wanneer er naar het kind wordt gecommuniceert dat het waardeloos, ongeliefd, of ongewild is.
• Seksueel misbruik refereert naar seksuele handelingen of seksuele uitbuiting waarbij kinderen betrokken zijn. 

Veel slachtoffers van kindermishandeling ervaren meerdere vormen van kindermishandeling. Dit noemen we polyvictimisatie. Verwaarlozing is de meest voorkomende vorm van kindermishandeling.

Welke factoren vergrootten het risico op kindermishandeling?

Onderzoek heeft verschillende factoren aangetoond die het risico op kindermishandeling vergrootten:

• Ouders hebben een gebrek aan kennis over de behoeftes en het vermogen van het kind.
• Ouders hebben een negatieve reactie op stress.
• De familie heeft een laag inkomen.
• Ontoereikende huisvesting en materiële middelen.
• Sociale isolatie.
• Ouders hebben een alcohol- of drugsprobleem.
• Een ouder is slachtoffer van mishandeling in zijn of haar romantische relatie.
• Ouders zijn zelf slachtoffer geweest van kindermishandeling.

Belangrijk is om te onthouden dat deze risicofactoren niet refereren naar causaliteit. Er is bijvoorbeeld veel resilience (veerkracht) bij ouders die zelf slachtoffer zijn geweest van kindermishandeling: zij gaan zelf hun kind niet mishandelen.

Wat zijn de gevolgen van kindermishandeling en hoe kan kindermishandeling worden voorkomen?

Kinderen die mishandeling meemaken lopen verhoogd risico om cognitieve achterstanden te ontwikkelen, antisociaal gedrag te vertonen, en last te krijgen van mentale problemen. Onderzoek heeft ook aangetoond dat kindermishandeling leidt tot lange-termijn veranderingen in de structuur en het functioneren van de hersenen. Gelukkig is er ook bij kinderen veel resilience: sommigen krijgen een gezond en productief leven.

Aangezien kindermishandeling een serieus problemen is met serieuze gevolgen, zijn er verschillende interventies ontworpen die inzetten op het voorkomen van kindermishandeling. Deze interventies zetten in op de verschillende lagen van het ecologische model:

1. Versterk de economische situatie van het gezin.
2. Verander de sociale normen om positief opvoeden te stimuleren.
3. Voorzie in goede kwaliteit van onderwijs voor jonge kinderen.
4. Promoot opvoedvaardigheden.
5. Grijp in bij situaties waar kindermishandeling is of dreigt te komen.

Hoe is de socio-economische context van invloed op de ontwikkeling van het kind?

Wat is de invloed van de culturele context op de ontwikkeling van het kind?

De opvattingen van ouders over hoe de optimale ontwikkeling van een kind eruit ziet en hun beslissingen over hoe ze zich gedragen tegenover hun kind en hoe ze hun kind disciplineren, hebben een sterke basis in hun cultuur. Zo blijkt uit een studie dat moeders hoge levels van positieve discipline rapporteerden in alle onderzochte landen. Positieve discipline en warme opvoedingen worden geprefereerd in verschillende culturen. Tussen culturen werden wel verschillen gevonden in het gebruik van bepaalde disciplinetechnieken en hoe vaak deze gebruikt worden. Zo schreeuwen en schelden moeders uit Italië meer en gebruiken moeders uit Kenia meer fysieke straf. Wel zijn moeders hetzelfde in het leren van hun kinderen over goed en slecht gedrag en in dat ze het minste gebruik maken van het niet geven van liefde. Het lijkt zo te zijn dat bepaalde technieken in de ene cultuur effectiever zijn dan in de andere cultuur. 

Wat is de invloed van de economische context op de ontwikkeling van het kind?

Ouders met een hoog inkomen spenderen ongeveer 2,5 keer zoveel geld aan een kind per jaar dan ouders met een laag inkomen. Deze ouders kunnen spullen kopen van betere kwaliteit en hebben geld voor bijvoorbeeld muzieklessen. Ouders met een laag inkomen spenderen vaak minder tijd met hun kinderen, omdat ze meerdere banen hebben of 's nachts moeten werken om rond te komen, ze kunnen minder in hun kinderen investeren. Kinderen uit arme families hebben lagere schoolprestaties en meer mentale gezondheidsproblemen, gedragsproblemen en gezondheidsproblemen. Vaak leven armere gezinnen ook in omgevingen van een mindere kwaliteit. Echter, als hoogpresterende ouders veel druk op hun kinderen uitoefenen, kan dit ook negatieve psychologische effecten hebben.

Dakloosheid zorgt bij kinderen voor een verhoogd risico op verschillende dingen, zoals gebrek aan adequaat voedsel en medische zorg. Ook verhuizen (verplaatsen) ze vaker, wat zorgt voor meer afwezigheid op school, als ze überhaupt al naar school gaan. Er is ook vaker sprake van internaliserende problematiek, zoals depressie en een lage eigenwaarde. Kinderen die een hechte relatie hebben met hun ouders, zijn beter aangepast. Dakloze kinderen die alleen leven, zijn in het bijzonder een risicogroep. Interventies vragen een veelzijdige aanpak, omdat er vaak veel verschillende problemen zijn.

Wat is de invloed van het werk van de ouders op de ontwikkeling van het kind?

De werkomgeving van ouders kan een gevoel van succes geven en kan zorgen voor een sociaal netwerk, wat beide de mentale gezondheid verbetert en daarmee de kwaliteit van de opvoeding. Werk kan echter ook stress opleveren. De laatste jaren zijn steeds meer moeders gaan werken. Onderzoek laat geen consistente negatieve effecten hiervan zien op de ontwikkeling van een kind. Wel laat onderzoek wat negatieve effecten zien van moeders die nachtdiensten werken, kinderen zouden problemen laten zien zoals agressief gedrag en depressieve symptomen. Deze moeders spenderen minder tijd met hun kinderen.

Omdat tegenwoordig veel moeders werken, kunnen ze niet thuis blijven om voor de kinderen te zorgen. Dit heeft geleid tot behoefte aan een gezinsverlofbeleid. In de VS is dit echter niet betaald, waardoor hier alleen gebruik van gemaakt kan worden als gezinnen verminderd inkomen kunnen veroorloven. De moeder kan in zo'n periode herstellen van de zwangerschap en zorgen voor het kind. 

Wat is de invloed van kinderopvang op de ontwikkeling van het kind?

Omdat veel moeders werken, worden veel kinderen regelmatig naar de kinderopvang gestuurd. Onderzoek naar de gevolgen hiervan laat verschillende resultaten zien. Een aantal studies laat zien dat kinderen in de kinderopvang niet verschillen in probleemgedrag met kinderen die thuis opgevoed worden. Echter, de NICHD-studie laat onder andere zien dat veel uren per dag in de kinderopvang of steeds wisselende verzorgers in de eerste twee jaren van het leven, lagere sociale competentie en het niet luisteren naar volwassenen voorspelt. Dit geldt echter niet voor kinderen uit zeer armoedige gezinnen, mits de kwaliteit van de kinderopvang goed is. Het risico op problemen is groter wanneer de kinderen in grote groepen zijn en de kwaliteit van de kinderopvang laag is. 

Kinderopvang van hoge kwaliteit waarbij de taalontwikkeling van kinderen gestimuleerd wordt, zorgt voor betere cognitieve ontwikkeling en taalontwikkeling in de eerste drie levensjaren.

Er zijn voor de kinderopvang minimale standaarden opgesteld die verzekeren dat de opvang veilig is en de ontwikkeling van een kind stimuleert. Zo zijn er voor verschillende leeftijdsgroepen maximale groepsgroottes bepaald en kind-verzorger ratio's. Daarnaast is formele training van de verzorgers belangrijk.