Wat kunnen gevolgen zijn van opvoeding door ouders uit risicogroepen? - Chapter 12

In dit hoofdstuk worden drie risicofactoren besproken: kenmerken van de ouder, kenmerken van het kind en kenmerken van de context.

Welke risico's ontstaan er op basis van kenmerken van de ouder?

Sociaaleconomische status (SES) is een van de belangrijkste determinanten voor de opvoeding. De SES van een gezin wordt vaak bepaald aan de hand van het werk van de ouders, welke scholing ze gehad hebben en hun inkomen. Verschillen in SES zorgen voor variatie in drie dingen die grote impact hebben op de ontwikkeling van kinderen:

• Financieel kapitaal: geld.
• Menselijk kapitaal: de beschikbaarheid, betrokkenheid en motivatie die andere mensen hebben om te zorgen dat een kind zich goed ontwikkelt.
• Sociaal kapitaal: connecties met andere mensen in de gemeenschap.

Interessant is dat beide extremen van SES, dus heel hoog of heel laag, zorgt dat kinderen meer risico lopen op het ontwikkelen van problemen.

Wat zijn de risico's als ouders een lage SES hebben?

Leven in armoede heeft grote gevolgen voor de opvoeding en het opgroeien van kinderen. Leven in armoede is slecht voor de ontwikkeling van het brein en fysieke, mentale en emotionele gezondheid, maar ook zorgt her ervoor dat kinderen blootgesteld worden aan stress, geweld, drugs en vaak ook een negatieve thuissituatie. Ook zorgt armoede ervoor dat kinderen in een slechte omgeving opgroeien. Vaak leven ze in een arme wijk waar veel criminaliteit en middelengebruik is.

Evans en Kim hebben drie paden geïdentificeerd waardoor armoede kan zorgen voor negatieve gevolgen voor kinderen:

• Gebrek aan ouderlijke investering: arme ouders hebben soms niet genoeg kennis of geld om hun kinderen cognitieve stimulatie te bieden.
• Chronische stress door de lage inkomsten en slechte omstandigheden: dit zorgt ervoor dat kinderen een grotere kans lopen om verwaarloosd of mishandeld te worden.
• Hardere discipline van- en minder responsiviteit richting kinderen: doordat ouders heel veel andere dingen aan hun hoofd hebben.

Armoede zorgt ervoor dat ouders niet goed de taken kunnen verrichten die zij hebben zoals: veiligheid en levensonderhoud bieden, de kinderen instrueren en socio-emotionele steun geven, het structureren van het leven van het kind en zorgen dat ze sociale verbintenissen aangaan met anderen. Dit komt omdat de ouders vaak chronisch gestrest zijn. Hierdoor krijgen kinderen vaak gezondheids- en gedragsproblemen. Vaak komen deze problemen zelfs samen voor. Ouders kunnen dit tegengaan door hun inzet richting de kinderen te verhogen, de kinderen te beschermen van de slechte omstandigheden en steun te zoeken in de omgeving.

Gezinnen met minder financiële middelen leven vaak in slechte buurten, waar veel criminaliteit en drugsgebruik voorkomt. Ook zijn de huizen, scholen en kinderdagverblijven vaak van slechtere kwaliteit. Daarnaast is uit onderzoek van Bradley en Caldwell (1984) gebleken dat kinderen in armoede meer kans hebben op het meemaken van geweldsincidenten en minder steun en liefde krijgen van hun ouders. De ouders met een lage SES hebben meer kans op het ontwikkelen van (psychische) gezondheidsproblemen en dit heeft effect op de kinderen. Kinderen die opgroeien in armoeden vertonen vaker problemen met zelfregulatie, gedragsproblemen en leerproblemen.

Soms zorgt armoede er zelfs voor dat gezinnen dakloos worden. Gezinnen met dakloze ouders bestaan vaak uit jonge, alleenstaande moeders met kinderen van meerdere vaders. Zowel de moeders als de kinderen lopen een hoger risico op het ontwikkelen van problemen zoals depressie, gezondheidsproblemen en gedragsproblemen. Onderzoek toont aan dat hoe langer kinderen dakloos zijn, hoe meer internaliserende gedragsproblemen ze ontwikkelen. Ander onderzoek heeft aangetoond dat de kwaliteit van de opvoeding een beschermende factor voor kinderen kan zijn. Wanneer de moeder ondanks alle problemen toch een warme en liefdevolle opvoeding geeft aan haar kinderen is er een grotere kans dat de kinderen later succesvol worden in het leven.

Wat zijn de risico's als ouders een hoge SES hebben?

Materiële bronnen vergaren is voor gezinnen met een hoge SES vaak geen probleem. Toch laten de kinderen uit deze gezinnen aanpassingsproblemen zien zoals depressie, angst en middelengebruik. Dit komt omdat ouders uit relatief rijkere gezinnen vaak minder tijd aan de kinderen besteden, de kinderen onder hoge druk zetten en geen professionele hulp zoeken als er wel problemen ontstaan omdat ze schijn op willen houden dat ze het perfecte gezin hebben richting de buitenwereld. Daarnaast hebben kinderen de financiële middelen om drugs of alcohol voor zichzelf te kopen. Verder lijken er problemen te ontstaan als ouders materialistisch zijn, dit betekent dat:

• Ze gefocust zijn op geld, werk en het hebben van bezittingen.
• Ze veel tijd en energie kwijt zijn aan het verdienen van geld en het kopen van dingen in plaats van dat ze tijd met het gezin besteden.
• Ze kinderen belonen door hen geld of cadeaus te geven.

Hierdoor leren ouders de kinderen aan dat geluk afhangt van de spullen die je bezit en geven ze hun kinderen een drang naar altijd meer willen. Vaak maakt dit kinderen depressief, angstig, geeft ze slaapproblemen en problemen met middelengebruik. Er zijn twee manieren waarop ouders hun kinderen socialiseren om materialistisch te worden. Ten eerste conditionele materiële beloning: het kind krijgt een materiële beloning op het moment als het goed gedrag vertoont. Ten tweede onconditionele materiële beloningen: het kind krijgt een materiële beloning zonder dat hij of zij daar iets voor hoeft te doen. Daarnaast is het zo dat hoe onzekerder het kind is, hoe vaker ze als volwassene materialistisch zijn. Ouders kunnen dit tegengaan door te zorgen dat hun kind een positief zelfbeeld heeft.

Welke risico's ontstaan er door ouders met een moeilijke jeugd?

Een moeilijke jeugd kenmerkt zich door geweld, misbruik en verwaarlozing tijdens de kindertijd. Ouders die een moeilijke jeugd hebben gehad hebben vaak kinderen met gezondheidsproblemen, ontwikkelingsachterstanden, gedrags- of emotionele problemen.

Welke risico's zijn er als ouders psychische problemen hebben of middelen misbruiken?

De meest onderzochte psychische problemen bij ouders zijn depressie, angststoornissen, schizofrenie, bipolaire stoornis, antisociale persoonlijkheidsstoornis en middelenmisbruik. De focus van dit onderzoek ligt veelal op moeders, omdat zij de primaire verzorger van het kind zijn maar ook omdat er veel mother blaming gedaan wordt: moeders krijgen snel de schuld van de problemen van hun kinderen.

Vaak hebben ouders met psychische problemen ook een hele hoop andere problemen zoals middelenmisbruik of slechte interpersoonlijke relaties met anderen. Als een ouder met meerdere problemen kampt zijn hier twee vormen van. Co-occurrence betekent dat er twee of meer problemen in het gezin voorkomen, terwijl comorbiditeit betekent dat er twee of meer stoornissen bij het individu zelf voorkomen.

Of het kind er last van heeft als een ouder mentale problemen heeft ligt aan welke psychische klachten het om gaat, hoe erg deze klachten zijn en of het probleem chronisch of acuut is. Ouders met psychische klachten zijn minder warm, emotioneel steunend, bieden minder structuur, stimulatie en supervisie en zijn slechter in disciplineren. Als het kind ouder wordt vinden deze ouders het vaak lastig dat het kind meer autonomie wil. Specifiek depressie heeft ook een grote invloed op de opvoeding. Ouders zijn hierdoor minder gefocust op het kind, negatiever en maken vaker gebruik van dwang om te zorgen dat het kind doet wat ze willen. Vaak zijn ze inconsistent en ineffectief in het disciplineren van kinderen. Ondanks dat de kans bestaat dat het kind ook psychische problemen krijgt doordat de ouder deze heeft, is de kans niet groot.

Ouders die psychische klachten hebben gebruiken ook vaak middelen. Hierbij worden periodes van herstel en terugval vaak afgewisseld. Tijdens het herstel gaat de ouder goed met het kind om, maar tijdens de terugval vindt er vaak verwaarlozing en geweld plaats. Kinderen van ouders die verslaafd zijn lopen het risico zelf verslaafd te worden, psychische klachten of gedragsproblemen te ontwikkelen. Deze problemen blijven ook in de volwassenheid bestaan.

Welke risico's ontstaan er op basis van kenmerken van het kind?

Welke risico's zijn er voor kinderen met een beperking?

Ontwikkelingsproblemen variëren veel in de mate van fysieke of mentale beperking, de leeftijd waarop het probleem begint en of er comorbide andere problemen zijn. Als een kind deze diagnose krijgt is dit vaak lastig voor ouders omdat ze hun verwachtingen moeten bijstellen over wat het kind in de toekomst kan bereiken, maar ook over hun eigen ervaring als ouders. Zorgen voor een kind met een beperking levert stress op over verschillende dingen:

• De moeizame interactie: het kind kan agressief zijn en lastig onder controle te houden.
• Proberen de gedragsproblemen op te lossen.
• De beperking heeft vaak effect op hoe de hele familie functioneert.
• Een kind met een beperking verzorgen kost veel geld.
• Zorgen over de veiligheid van het kind, het kind willen beschermen.
• Zorgen over de toekomst van het kind.

Daarnaast is er vaak sprake van zelf-stigma waarbij ouders de negatieve beelden die er van hen zijn accepteren. Hierdoor gaan ouders zichzelf de schuld geven van de problemen van het kind of schamen ze zich voor hun kind. Daarnaast vinden ze zichzelf hierdoor slechte ouders. Hierdoor krijgen ouders vaak last van psychische klachten. Wat hen hiertegen beschermt is het hebben van een steunend sociaal netwerk/

Welke risico's ontstaan er op basis van de ouderlijke context?

Welk risico is er door een gewelddadige relatie?

Als ouders een gewelddadige relatie hebben is er vaak sprake van een gewelddadige vader en een zichzelf verdedigende moeder. Het geweld is dus bi-directioneel. Dit heeft een negatief effect op hoe de moeder het kind opvoedt: ze zijn minder warm naar het kind en straffen vaak harder. Daarnaast loopt het kind vaak trauma's op doordat het de ouders ziet vechten, waardoor er externaliserende en internaliserende gedragsproblemen kunnen ontstaan.

Welk risico is er als een ouder in de gevangenis zit?

Als er een ouder gevangen zit dan is dit in de meeste gevallen de vader. De moeder moet dan alleen voor de kinderen zorgen, wat leidt tot economische- maar ook psychische problemen. Het wordt voor een vader erg moeilijk om normaal contact met het kind te hebben. Dit lukt alleen met steun van de familie. Als een moeder in de gevangenis zit is er vaak meer sprake van instabiliteit. In beide gevallen moeten de ouders als de ander vrijkomt goed co-ouderschap hebben om problemen voor het kind te minimaliseren. Anders kan het kind last krijgen van angstige hechting, gedragsproblemen, gezondheidsproblemen of psychopathologie.

Welk risico is er na een oorlog of natuurramp?

Zowel een oorlog als een natuurramp zijn grote, traumatische en levensbedreigende gebeurtenissen die de normale gang van zaken verstoren. Mensen die dit meegemaakt hebben, hebben vaak last van posttraumatische stress, angst en depressie. Als ouders op de ramp reageren met verkeerde coping (zoals middelengebruik) heeft dit negatieve effecten op het kind, omdat een ouder vaak harder gaat straffen. Als een ouder goede coping heeft zijn ze juist vaak responsief richting het kind na een ramp en hierdoor kunnen ze het kind veiligheid en een normale routine bieden, en hen helpen het trauma te verwerken. 

Welke steun is er voor ouders uit risicogroepen?

Deze steun kan komen vanuit de directe omgeving in de vorm van familie, vrienden of collega's, maar ook kunnen er interventies worden ingezet waarbij ouders leren welke risico's hun kinderen lopen en hoe ze hiermee om moeten gaan.