Wat is aandacht? - Chapter 5

Wat is selectieve aandacht?

William James is een hele bekende psycholoog, die selectieve aandacht beschreef. Selectieve aandacht houdt in dat een persoon zijn aandacht richt op één taak, input of stimuli, terwijl alle andere taken, input of stimuli worden genegeerd. Dit is ook een vaardigheid (want concentratie), die niet iedereen in gelijke mate bezit.

Dichotische luistertaak

Vroege studies naar aandacht maakten vaak gebruik van de dichotische luistertaak. Dit houdt in dat participanten een koptelefoon op krijgen en vervolgens twee verschillende soorten input aan de linker- en rechterkant krijgen. De participanten krijgen vervolgens de instructie om hun aandacht te richten op één oor (het geattendeerde kanaal) en de input in het andere oor te negeren (the ongeattendeerde kanaal). Om zeker te weten dat de participanten zich hier aan hielden, moesten zij ook 'schaduwen'. Dit houdt in dat zij herhalen wat zij horen in het geattendeerde kanaal. 

Wanneer hen gevraagd wordt naar wat zij te horen hebben gekregen in het ongeattendeerde kanaal, dan zeggen participanten dat zij niks hoorden. Toch kunnen zij vaak wel de fysieke kenmerken van wat zij hebben gehoord, benoemen. Dit betekent dat zij wel kunnen zeggen of ze een mens of een muziekinstrument hoorden. En als ze een mens hoorden, dan konden ze ook aangeven of het een man of een vrouw was. Wanneer 'vreemde' dingen werden afgespeeld in het ongeattendeerde kanaal (bijvoorbeeld Engelse intonatie, maar Tsjechische woorden), dan werd dit niet opgemerkt door de participanten.

Ditzelfde is ook het geval bij  visuele input. Een voorbeeld hiervan is een filmpje waarin een paar jongeren basketballen. Er zijn twee teams: één met witte shirts en één met zwarte shirts. Participanten moeten dan naar dit filmpje kijken en tellen hoe vaak de mensen in het witte shirt de bal naar elkaar overgooien. Dit lukt meestal goed, maar hierbij worden andere belangrijke gebeurtenissen in het filmpje, niet waargenomen. Zo komt er op een bepaald moment duidelijk een gorilla in het filmpje voor, die de participanten helemaal niet opmerken.

Een ander opmerkelijke bevinding van de dichotische luistertaak is dat één derde van de mensen hun eigen naam horen in het oor waar zij geen aandacht besteden, terwijl zij verder niks weten over wat ze te horen hebben gekregen.

Afleiders negeren

De vraag is hoe deze onderzoeksbevindingen te verklaren zijn. Een verklaring vanuit oudere theorieën over aandacht is dat mensen een filter gebruiken. Dingen waar men geen aandacht aan besteed, worden eruit gefilterd en hier wordt geen aandacht aan besteed. Dit zijn dan vaak de dingen waar men niet in geïnteresseerd is. Hetgeen waar men wél in geïnteresseerd is, wordt niet gefilterd. Je zou ook kunnen zeggen dat dit filter inhiberend werkt: men inhibeert zijn of haar reactie op een afleider. Onderzoek toont echter aan dat dit niet alles is: mensen maken niet alleen gebruik van inhibitie om afleiders te negeren, ze zorgen er ook voor dat er méér aandacht wordt besteed aan hetgeen waar ze wél aandacht aan willen besteden (wat excitatie zou kunnen worden genoemd).

Onopzettelijke blindheid

Tijdens een experiment waarin participanten naar een fixatiekruis moesten kijken, had bijna negentig procent van de participanten niet door dat deze kruis veranderde van vorm. Volgens sommige onderzoekers hadden de participanten de vormen wel gezien, maar niet onthouden. Dit wordt onopzettelijke blindheid genoemd. Onopzettelijke blindheid is een patroon waarin mensen iets niet opmerken, terwijl ze er naar kijken. Een gerelateerd effect is dat van 'onopzettelijke doofheid', wat betekent dat participanten bepaalde stimuli niet horen, wanneer zij deze stimuli niet verwachten. Ook kan er sprake zijn van 'onopzettelijke verdoofdheid', wat inhoudt dat mensen bepaalde stimuli niet voelen wanneer deze stimuli onverwachts zijn. 

Al deze verklaringen benadrukken dus de rol van aandacht. Aandacht beïnvloedt dus onze perceptie of waarneming. Onze waarneming is dus een actief proces. Dit is ook terug te zien in 'veranderingsblindheid', wat inhoudt dat mensen veranderingen in scènes waar zij naar kijken, niet opmerken. Dit kan gaan over foto's, filmpjes, maar ook over echte gebeurtenissen. (Dit is zoiets als 'zoek de verschillen').

Een ander effect is het cocktailparty effect. Dit houdt in dat op een feestje, mensen vaak goed in staat zijn om zich op één gesprek te richten en al het andere geluid (of lawaai) te filteren. Echter, wanneer mensen hun naam horen vallen in een gesprek, dan merken zij dit wel op.

Hoe verloopt de selectie van informatie?

Om te begrijpen hoe het kan dat mensen overduidelijke dingen soms niet waarnemen, moet er gekeken worden naar hoe mensen informatie selecteren en verwerken. Volgens de vroege selectie hypothese, wordt input vanaf het begin geïdentificeerd en geanalyseerd. Bewijs hiervoor komt van hersenscans, waarin de hersenactiviteit wordt gemeten na dat een stimulus wordt getoond. De hersenactiviteit voor input waar aandacht aan wordt besteed, is anders dan de activiteit voor de input waar geen aandacht aan wordt besteed.

Volgens de late selectie hypothese, wordt alle input evenveel geanalyseerd, en worden de belangrijke zaken hierna geselecteerd. Bewijs hiervoor is dat mensen zich soms niet bewust zijn van afleiders, maar er nog steeds door worden beïnvloed. 

Selectie door priming

Priming heeft ook invloed op de aandacht. De verklaring voor onopzettelijke blindheid was dat mensen de stimulus niet verwachten en daardoor het niet opmerken. In andere woorden, wanneer de stimulus wordt getoond, zijn de detectoren van de participanten niet geprimed, niet responsief en wordt de stimulus daarom niet opgemerkt. Bij selectief horen (dichotische luistertaak) is dit hetzelfde: men krijgt de instructie om een bepaald oor te negeren. Er wordt daarom geen aandacht aan de input of stimuli besteedt, wat betekent dat de detectoren niet geprimed worden. Dit zorgt er voor dat men vrijwel niks hoort van hetgeen in het ongeattendeerde kanaal.

De detectoren voor het horen van je naam zijn al je hele leven geprimed en zijn dus erg gevoelig of responsief. Hierdoor merken mensen het vaak op als hun naam wordt gehoord, zoals ook naar voren komt tijdens de luistertaak en tijdens een feestje. Dit verklaart dus het cocktailparty effect, het effect dat men zich op een (cocktail) feestje erg goed kan richten op één gesprek en  alle andere gesprekken kan negeren, maar het wel direct hoort wanneer zijn of haar naam wordt genoemd in de andere gesprekken.

Twee typen priming

Selectie door priming berust op drie ideeën: 

1. Ten eerste stelt het dat perceptie of waarneming afhangt van de mate waarin detectoren voorbereid (primed) zijn.
2. Ten tweede is priming soms stimulus gedreven, wat inhoudt dat priming gebeurt op basis van wat men eerder is tegengekomen. Dit heet repetitie priming: priming door dat men al eerder met een stimulus in aanraking is gekomen. Deze type priming kost geen moeite en is vaak al aanwezig. Een voorbeeld hiervan is dus je naam, die je in het verleden vaak hebt gehoord en waarvoor de detector dus eigenlijk constant geprimed is.
3. Ten derde is er ook een andere type priming die verwachtingsgedreven is. Dit type priming is controleerbaar en komt voor wanneer mensen verwachten bepaalde dingen te horen. Zij bereiden zich dan van tevoren voor op dat zij specifieke dingen gaan horen, wat beïnvloedt wat zij daadwerkelijk horen. 

De twee genoemde soorten priming kunnen op verschillende manieren onderscheiden worden. In de eerste plaats duurt het langer voordat verwachtingsgedreven priming effect heeft. In de tweede plaats kan er onderscheid gemaakt worden in 'kosten' of nadelen; aan verwachting gedreven priming zitten kosten. Dit houdt in dat wanneer men níet hetgeen krijgt waar hij of zij zich op heeft voorbereid, dit ten koste gaat van de detectoren (mensen maken bijvoorbeeld meer fouten op een taak). Dit is terug te zien in studies waar gebruik werd gemaakt van spatiële aandacht. Dit houdt in dat men zich op een bepaalde plek in de ruimte moet richten (bijvoorbeeld boven, onder, links, rechts) en daardoor een stimulus niet goed waarneemt die in het midden wordt getoond. De nadelen van verwachtingsgedreven priming is dat als men de instructie krijgt zich te richten op een stimulus aan de linkerkant van een ruimte, dat er dan minder aandacht wordt besteed aan een stimulus aan de rechterkant. Als de stimulus dan aan de rechterkant verschijnt, wordt deze vaak niet opgemerkt. Dit toont aan dat mensen een gelimiteerde capaciteit systeem hebben voor het verwerken van stimuli. Stimulus gedreven priming wordt gezien als ‘kosteloos'. Het primen van een detector gaat dan niet ten koste van andere detectoren. 

Aandacht als een spotlight

De onderzoeken naar (spatiële aandacht) wekken soms het idee dat visuele aandacht vergeleken kan worden met een 'spotlight', die op elke plek in het visuele veld kan schijnen. Het licht van deze spotlight richt zich dan op het gebied waar men aandacht aan besteedt, waardoor de input die in dit gebied wordt gezien, beter wordt verwerkt. Dit gaat over de aandacht, en niet over de oogbewegingen van iemand.

Het richten van aandacht gebeurt door specifieke hersengebieden, die zich vooral bevinden in de frontale cortex en de pariëtale cortex. Volgens een theorie is er sprake van een oriënterend systeem, dat er voor zorgt dat aandacht van het ene stimuli of het ene object naar het andere gaat. Dan is er nog het waarschuwingssysteem, dat er voor zorgt dat men alert en geconcentreerd blijft. Ten slotte is er het executieve systeem, dat de controle heeft over de acties van mensen. Ook stelt deze theorie, dat er geen sprake is van een 'spotlight'. In plaats daarvan zijn er neurale mechanismen die je gevoeligheid voor bepaalde input bepalen. Dit past bij het het idee van 'priming': door jezelf voor te bereiden op dingen, maak je jezelf gevoeliger (sensitiever) voor deze dingen en kan je je aandacht makkelijker richten.

Het richten van aandacht

Naast de vraag hoe mensen hun aandacht richten, is de vraag waarop mensen hun aandacht richten. Hier zijn er meerdere antwoorden mogelijk. Mensen richten hun aandacht op input die prominent of duidelijk aanwezig zijn en op elementen die zij interessant of belangrijk vinden. Daarnaast zijn overtuigingen ook belangrijk. Als iemand een scène bekijkt die volledig voorspelbaar is, dan is het niet nodig om hier heel veel aandacht aan te besteden, omdat het niet veel extra informatie zal opleveren. Ook wanneer iets onvoorspelbaar en onverwacht is, zal hier niet veel aandacht aan worden gegeven (denk aan onopzettelijke blindheid). Hieraan gerelateerd is het 'ultra-zeldzaam artikel effect'. Dit houdt in dat zeldzame of anders gezegd weinig voorkomende artikelen, minder snel worden opgemerkt. Ook verschillen mensen onderling in waar zij aandacht aan besteden. Zo besteden vrouwen meer aandacht aan hoe mensen zijn gekleed, terwijl mannen zich meer richten op hoe mensen er uit ziet (hoe hun figuur is). 

Ook is er verschil tussen culturen. Hierbij wordt er vaak onderscheid gemaakt tussen Westerse en Aziatische culturen. Westerse culturen worden 'individualistisch' genoemd en Aziatische culturen worden 'collectivistisch' genoemd. Dit houdt in dat mensen in het Westen zich meer richten op individuele mensen en objecten. Aziatische mensen denken op een meer holistische manier, met de nadruk op de gehele context en op hoe mensen en objecten aan elkaar gerelateerd zijn. 

Aandacht besteden aan objecten of aan posities

Er kan ook gekeken worden naar hoe aandacht wordt gericht. Wordt er aandacht besteed aan alles in een bepaald gebied, of wordt aandacht gericht op specifieke objecten? Beide dingen lijken te kloppen. Patiënten met het unilateraal neglect syndroom krijgen alle input van één gedeelte van het lichaam, niet binnen. Als dit bij iemand aan de linkerkant is, dan ziet deze persoon dingen die aan de linkerkant niet meer. In een onderzoek met patiënten werd er gekeken naar of zij hun aandacht richtten op de positie (links of rechts), of op de target (een cirkel). Hierbij werd verwacht dat als zij iets in hun rechterkant kunnen waarnemen, zij dit ook zouden kunnen waarnemen wanneer dit object nu in de linkerkant van hun visuele veld zou worden getoond. Normaal gesproken zou dit niet te verwachten zijn, omdat de patiënten maar aan één kant (links of rechts) in staat zijn om dingen waar te nemen.

De verwachting van de onderzoekers bleek te kloppen. De patiënten werd een rode cirkel getoond aan de rechterkant (wat zij konden waarnemen). Vervolgens kregen zij de instructie om hun aandacht te richten op deze cirkel. De onderzoekers draaien de cirkel daarna. De patiënten waren nu nog steeds in staat om de cirkel waar te nemen, ook al zat deze nu in de kant waarin zij eigenlijk niks konden waarnemen! De symptomen van patiënten met unilaterale neglect wijzen op dat mensen waarnemen op basis van posities. Echter laat dit onderzoek zien dat zij óók waarnemen op basis van targets of objecten. Dit gemixte patroon is ook te zien bij mensen met 'gezonde hersenen'. Het dorsale aandacht systeem lijkt vooral belangrijk te zijn bij spatiële aandacht, terwijl het ventrale aandacht systeem belangrijk lijkt te zijn bij niet-spatiële taken.

Hoe werkt het verdelen van aandacht?

Soms willen mensen multitasken: meerdere dingen tegelijk doen. Multitasking gaat over dat aandacht wordt verdeeld over twee (of meerdere) taken. Soms is multitasking makkelijk, zoals wanneer je aan het breien bent en tegelijkertijd een podcast luistert. Echter is het luisteren naar een college en tegelijkertijd een boek lezen een hele moeilijke taak. Dit is te verklaren door te kijken naar wat nodig is voor aandacht. Je hebt middelen nodig om aandacht vast te houden. De stelling is dat mensen alleen taken tegelijkertijd uit kunnen voeren wanneer de middelen hiervoor aanwezig zijn. Als de twee taken meer kosten dan jij hebt aan middelen, dan zal het verdelen van aandacht niet lukken.

Taken die op elkaar lijken (bijvoorbeeld twee dingen die met taal te maken hebben), vragen waarschijnlijk dezelfde middelen en daardoor zal multitasking lastig worden. Het idee is dus dat als twee taken verschillend zijn, multitasking makkelijker zal gaan dan wanneer twee taken erg op elkaar lijken. Er zijn echter uitzonderingen op dit verhaal. Een voorbeeld hiervan is bellen tijdens autorijden. Dit zijn twee zeer verschillende taken, maar toch is uit onderzoek gebleken dat mensen die bellen tijdens het rijden, vaker ongelukken veroorzaken. Dus zelfs twee taken die verschillend van elkaar zijn, vragen waarschijnlijk om dezelfde soort middelen. Er zijn meerdere soorten middelen beschreven. Sommige onderzoekers stellen dat er één algemene energiebron is. Volgens hen verschillen taken in de "druk" die ze op iemand plaatsen. Hoe hoger deze druk, hoe meer energie dit kost en hoe meer dit zal interfereren met andere taken.

Andere onderzoekers stellen dat er "mentale tools" zijn die dienen als middel. Zo is er de executieve controle, wat gaat over de mechanismen die benodigd zijn om eigen gedachten te controleren en doelen in het oog te houden. Ook zorgt de executieve controle er voor dat hetgeen wat je uitvoert, past bij het doel dat iemand heeft. En indien dingen niet passen bij de doelen, dan zorgt de executieve controle er voor dat mensen hun strategie of doelen aanpassen. Mensen met schade aan de prefrontale cortex, een gebied dat belangrijk is voor de executieve controle, kunnen relatief normale levens leiden, maar hebben veel moeite met het veranderen van hun strategie wanneer zij weten of te horen krijgen dat ze niet goed bezig zijn (met een taak, of een doel). Dit heet de 'bewaarfout'. Een voorbeeld hiervan is wanneer zij een taak uitvoeren en dan te horen krijgen dat ze het niet goed doen, dat ze dan door blijven gaan met het 'foute'. Deze patiënten vertonen dus 'doel verwaarlozing', wat inhoudt dat zij hun gedrag niet goed kunnen aanpassen om richting hun doel te werken en het doel dus verwaarlozen.

Wat is de invloed van oefening op aandacht?

Door te oefenen, worden dingen een gewoonte en wordt er minder gevraagd van de beschikbare middelen. Als dingen door te oefenen een gewoonte worden, dan is de executieve controle niet meer zo belangrijk bij het uitvoeren van die activiteit. Oefenen maakt het verdelen van je aandacht dus makkelijker.

Echter, wanneer iets zó gewoon wordt dat men kan sprake van automatisatie, dan kan dit ook nadelig zijn. Dit betekent namelijk dat iets automatisch gebeurt. Een voorbeeld hiervan is de Stroop taak. Studenten, voor wie lezen automatisch plaatsvindt, scoren hier erg slecht op. De Stroop taak gaat over dat er woorden worden getoond en de studenten moeten benoemen in welke kleur dit woord gedrukt staat. Echter, het woord zelf is ook een kleur. Dus bijvoorbeeld het woord ORANJE wordt in het blauw getoond en dan moeten studenten 'blauw' zeggen in plaats van 'oranje'. Dit gaat vaak mis en dit toont aan dat automatisatie ook nadelig kan zijn.

De conclusies over verdeelde aandacht zijn ten eerste dat taken energie kosten en je er dus middelen voor nodig hebt en ten tweede dat je niet meer aandacht kan besteden dan dat je aan middelen bezit.