Hoe werkt het geheugen? - Chapter 6

Hoe verloopt de route tot het geheugen?

Acquisitie, opslag en ophaal zijn termen die betrekking hebben op het menselijk geheugen. Acquisitie gaat over dat informatie wordt verkregen. Vervolgens wordt deze informatie opgeslagen en later teruggehaald. 

Cognitieve psychologie richtte zich vroeger vooral op hoe informatie werd waargenomen en vervolgens opgeslagen in het geheugen. Één van deze modellen is het modale model. Volgens dit model zijn er bij informatieverwerking verschillende soorten geheugen betrokken. Als informatie voor de eerste keer binnenkomt, gaat het naar het sensorisch geheugen, waar de inhoud wordt opgeslagen in een ‘ruwe’ sensorische vorm. Voor visuele informatie is dit het iconische geheugen en voor auditieve informatie het echoïsche geheugen. Na selectie en interpretatie wordt de informatie doorgestuurd naar het kortetermijngeheugen, waar informatie kan worden vastgehouden terwijl je ermee bezig bent. Sommige informatie wordt vervolgens opgeslagen in het langetermijngeheugen, een grotere en meer permanente opslagplaats waar al je kennis en overtuigingen zijn opgeslagen.

Hoewel dit model een aantal belangrijke waarheden bevat, moet het op sommige punten worden aangepast. In de eerste plaats speelt het sensorische geheugen een veel kleinere rol in moderne geheugen theorieën. Daarnaast gebruiken deze theorieën de term werkgeheugen in plaats van kortetermijngeheugen, om de functie van dit geheugen te benadrukken. Bovendien wordt het werkgeheugen niet zozeer gezien als een (opslag)plaats, maar als een status. Deze moderne theorieën maken gebruik van het modale model om te beschrijven hoe het langetermijngeheugen en werkgeheugen van elkaar verschillen. Ten eerste heeft het langetermijngeheugen een grotere capaciteit dan het werkgeheugen. Daarnaast kost het moeite om iets in het langetermijngeheugen te krijgen, terwijl het relatief eenvoudig is om iets in het werkgeheugen te krijgen. Bovendien is het ook makkelijk om informatie uit je werkgeheugen op te halen, omdat de informatie actief gebruikt wordt. Het vinden van informatie in je langetermijngeheugen kan langer duren. In de vierde plaats is de inhoud van het werkgeheugen fragieler dan dat uit het langetermijngeheugen.

Het werkgeheugen en het lange termijn-geheugen

In veel onderzoeken naar het geheugen moeten participanten een lijst met woorden onthouden en vervolgens zo veel mogelijk van deze woorden opnoemen in de volgorde die hun voorkeur heeft, wat ook wel een free recall procedure wordt genoemd. Meestal onthouden deze participanten zo’n twaalf tot vijftien woorden in een specifiek patroon: ze onthouden de eerste paar woorden (het begin effect) en de laatste paar woorden in de lijst (het recentheids effect). Het patroon wat hieruit voortkomt heeft een U-vorm die de relatie tussen de positie in de serie van woorden en de waarschijnlijkheid van ophalen beschrijft. Het recentheids effect wordt veroorzaakt door het feit dat de items die zich aan het einde van de lijst bevinden nog in het werkgeheugen zitten en daardoor makkelijker te herinneren zijn.

Het begin effect kent een andere verklaring, die te maken heeft met repetitie (herhaling) van de eerste paar woorden in een serie. Wanneer participanten woorden te horen krijgen, herhalen ze deze, om ze beter te onthouden. Dit gaat makkelijker wanneer er maar één woord is, maar hoe meer woorden er zijn, hoe moeilijker dit proces wordt. De eerste paar woorden kunnen dus goed onthouden worden, omdat ze vaak herhaald worden. Echter, hoe meer woorden er komen, hoe minder participanten nog in staat zijn om deze woorden juist te herhalen.

Wat is het werkgeheugen?

Vrijwel alle mentale activiteiten vereisen coördinatie van verschillende gedeelten van informatie, die tegelijkertijd in het werkgeheugen bewerkt kunnen worden. Mensen verschillen in het aantal informatie dat ze tegelijkertijd in hun werkgeheugen kunnen hebben.

Het cijfer bereik

Lange tijd werd de capaciteit van het werkgeheugen gemeten met het 'cijfer bereik'. Op basis van deze metingen werd gesteld dat het werkgeheugen van mensen de capaciteit heeft voor het onthouden van tenminste vijf, maar niet meer dan negen cijfers. Er werd dus gesteld dat het werkgeheugen de capaciteit heeft voor zeven plus-of-min twee cijfers of items. Echter ontstonden er vragen bij onderzoekers, zoals: geldt hetzelfde voor zinnen? Kunnen mensen ook zeven zinnen tegelijk onthouden? 

Sommige wetenschappers nemen aan dat mensen zeven-plus-of-min-twee chunks of 'brokken' in hun werkgeheugen kunnen houden. In plaats van drie ‘items’, bijvoorbeeld ‘p’ ‘a’ ‘s’, zou je letters kunnen brokkelen tot het woord 'pas', wat geldt als één brok. Dit chunk proces is handig, omdat je dan meer informatie in je geheugen kunt vasthouden. Soms kost het echter moeite om de items te brokkelen, wat ten koste kan gaan van de aandacht die beschikbaar is voor het herhalen van informatie. 

Het operatie bereik

Omdat al eerder is gesteld dat het werkgeheugen gezien moet worden als een status en niet als een opslagplaats, moeten metingen dit idee ook weerspiegelen. Er moeten dus metingen zijn die de activiteit van het werkgeheugen meten in het hier-en-nu. Één zo'n taak is een leestaak, waarbij participanten elk laatste woord van zinnen moeten onthouden en benoemen. Als iemand dit kan bij twee zinnen, worden er steeds meer zinnen getoond, totdat het de persoon niet meer lukt om woorden te benoemen. Dit geeft dan de capaciteit van het werkgeheugen weer. 

Om te weten te komen of dit een valide (juiste, goede) meting is, zijn er een aantal hypotheses getest. Zo werd er verwacht dat mensen met een hogere capaciteit of operatie bereik beter zijn in het coördineren van verschillende taken. Dit blijkt te kloppen en dus lijkt dit een valide onderzoeksmethode voor het werkgeheugen.

Helpers van het werkgeheugen

De actieve natuur van het werkgeheugen komt ook naar voren in de structuur van dit geheugen. In hoofdstuk 5 hebben we gezien dat de centrale executieve de selectie en sequentie van onze gedachten bepaalt. Dit wordt bereikt door middel van de episodische buffer, de visueel-spatiële buffer voor het opslaan van visueel materiaal, en de articulaire repetitielus, voor het opslaan van verbale informatie. De articulaire repetitielus is een systeem in het korte termijn geheugen waarmee men dingen onthoudt door ze te herhalen. Hier aan gerelateerd is de fonologische buffer: dit is een auditief beeld van de nummers die men moet onthouden, die vervolgens verdwijnt. Door middel van subvocalisatie (het herhalen van wat zich in de fonologische buffer bevindt) komt informatie in de articulaire repetitielus.

Hoe werkt het lange-termijn geheugen?

Tijdens de verklaring over het recentheids effect, is het belang van repetitie al gebleken. Repetitie kan echter op veel verschillende manieren. Over het algemeen wordt er onderscheid gemaakt tussen twee typen van repetitie: onderhoudsrepetitie en relationele of elaboratieve repetitie. Bij onderhoudsrepetitie worden de items simpelweg herhaald, zonder verder na te denken over de betekenis van de items. Bij relationele of elaboratieve repetitie wordt er wel nagedacht over de betekenis van de items. Iemand kan bijvoorbeeld bij het getal 26051998, dit getal zien als 26 mei 1998.  Door gebruik te maken van relationele of elaboratieve repetitie kan men veel meer onthouden, wat blijkt uit studies met het meten van de hersenactiviteit tijdens leren. Hogere niveaus van hersenactiviteit, met name in de hippocampus en de prefrontale cortex, worden geassocieerd met een grotere kans om dingen te herinneren. Uit onderzoek blijkt dat het niet direct uitmaakt of je de intentie hebt om iets te leren (intentioneel leren). Leren zonder intentie (incidenteel leren), is even effectief, mits je de materialen op de goede manier benadert. Het is belangrijker of je oppervlakkig met informatie omgaat (oppervlakkige verwerking) of nagaat wat de betekenis en relaties van items zijn (diepe verwerking). Deze laatste manier van verwerken is superieur aan de oppervlakkige verwerking van informatie. De intentie heeft wel indirect invloed op verwerking: het bepaalt namelijk welke strategie je toe past. Als jij iets heel graag wil leren, dan maak je eerder gebruik van diepte verwerking.

Wat is de rol van betekenis en van verbindingen in het geheugen?

Het is dus duidelijk dat wanneer je iets wil leren, het handig is om aandacht te besteden aan de betekenis van hetgeen wat je probeert te leren. Waarom helpt dit voor het onthouden van informatie? Het antwoord heeft te maken met de verbindingen die je op deze manier creëert in je geheugen.

Verbindingen

Door aandacht te besteden aan de betekenis van iets, wordt het ergens in het geheugen geplaatst. Op deze manier kunnen er verbindingen worden gelegd tussen deze informatie en andere informatie, zoals met gerelateerde concepten. Bijvoorbeeld, een banaan is een fruitsoort en een appel ook. Op deze manier 'plaats' jij banaan op zo'n manier, dat jij dit later terug kan vinden. Er is nu namelijk een verbinding tussen banaan en fruitsoort, appel en fruitsoort, en daardoor ook tussen appel en banaan. Door het woord 'banaan' een betekenis te geven, maak je het voor jezelf makkelijker om het later te herinneren, door middel van de verbindingen die je op deze manier hebt gecreëerd. Deze verbindingen stellen je in staat om dingen beter te herinneren.

Elaboratief coderen

Ook elaboratief coderen zorgt voor meer verbindingen en daardoor voor betere opslag van dingen in het geheugen. Elaboratieve zinnen zijn 'rijke' zinnen, zoals: De kat loopt naar het huis en sprong over het hek. Niet-elaboratieve zinnen zijn: De kip is wit. Elaboratieve zinnen zorgen er voor dat dingen beter worden onthouden, omdat het dus zorgt voor meer verbindingen (de kat, huis, hek) in plaats van één verbinding (kip, wit).

Hoe werkt organiseren en onthouden?

George Katuna stelde meer dan zeventig jaar geleden, dat door middel van het ontdekken van een volgorde in materiaal (organisatie), dingen beter kunnen worden onthouden. 

Ezelsbruggetjes

Ezelsbruggetjes is een mnemotechniek die al heel oud is en die wordt gebruikt voor het beter onthouden van dingen. Een ezelsbruggetje wordt gebruikt voor het organiseren van materiaal op zo'n manier dat het makkelijker te onthouden is. Een voorbeeld is bijvoorbeeld: "Een Aap Die Geen Bananen Eet", wat de akkoorden van een gitaar voorstelt: E-A-D-G-B-E.