Hoe werkt oordelen en redeneren? - Chapter 12

Wat is denken?

Mensen kunnen veel leren van ervaring, maar er zitten gebreken aan deze vorm van leren. Zo is soms de informatie die gegeven wordt in de wereld om ons heen ambigu of incompleet. Ook kan het zo zijn dat onze herinneringen selectief of vertekend zijn.

Attributie substitutie

Frequentie oordelen zijn vaak cruciaal voor het vormen van oordelen. Als je moeite hebt met het schatten van frequenties maak je waarschijnlijk gebruik van attribuut substitutie, waarbij je eenvoudig beschikbare informatie gebruikt en hoopt dat het een goede basis is voor een oordeel. Je maakt dan gebruik van de beschikbaarheidsheuristiek. De beschikbaarheidsheuristiek is gebaseerd op hoe snel en eenvoudig bepaalde relevante voorbeelden in je opkomen. Wanneer je een waarschijnlijkheid wilt beoordelen, maak je gebruik van gelijkenis, wat de representativiteitsheuristiek wordt genoemd. Zoals we eerder hebben gezien, kunnen heuristieken tot fouten leiden, al is dit meestal niet het geval. 

De beschikbaarheidsheuristiek

Bepaalde zeldzame gebeurtenissen, zoals hele emotionele gebeurtenissen, worden over het algemeen goed opgeslagen in het geheugen en zijn daarom vaak beschikbaar. Wanneer je veel gebeurtenissen moet bedenken waarin je assertief was, heb je meer bewijzen voor je assertiviteit, maar de kwantiteit lijkt niet belangrijk te zijn. Het gaat met name om de eenvoud waarmee je gebeurtenissen kunt verzinnen en dit is minder eenvoudig als je veel gebeurtenissen moeten verzinnen dan wanneer je er slechts een paar hoeft op te halen.

De representativiteitsheuristiek

Soortgelijke uitspraken kunnen worden gedaan over de representativiteitsheuristiek. Hoe werkt deze heuristiek precies? Laten we beginnen met het gegeven dat de meeste categorieën die je tegenkomt relatief homogeen zijn. De representativiteitsheuristiek maakt gebruik van homogeniteit; we verwachten dat elk individu lijkt op alle andere individuen in de categorie. Daarom maken we gebruik van gelijkenis om te oordelen. Vaak leidt dit tot goede oordelen, omdat veel categorieën (in grote mate) homogeen zijn. Dit kan echter ook leiden tot fouten, zoals het geval is bij de gokkers fout, waarbij de assumptie van homogeniteit ertoe leidt dat we denken dat een representatief geval van een categorie dezelfde eigenschap heeft als de algehele categorie, terwijl dit niet het geval is. Deze assumptie kan echter ook leiden tot een tegenovergestelde fout, hierbij wordt verwacht dat een gehele categorie dezelfde kenmerken heeft als specifieke categorie leden. Dit effect doet zich zelfs voor wanneer mensen hier expliciet voor gewaarschuwd worden. Ook lijken mensen vaak gelijk te maken van een ‘Ik ken iemand die..’- argument, waarbij de fout ligt in het gegeven dat ze geen rekening houden met steekproefgroottes.

Wat is covariantie?

Fouten die gemaakt worden door het gebruik van heuristieken kunnen ook leiden tot andere fouten, zoals fouten in covariantie. Covariantie gaat over de mate waarin twee variabelen (stimuli, input) aan elkaar gerelateerd zijn. Covariantie kan sterk of zwak en positief of negatief zijn. Covariantie is belangrijk om verschillende redenen, onder andere omdat je het nodig hebt om overtuigingen over oorzaak en gevolg te onderzoeken. Maar hoe goed zijn mensen eigenlijk in het beoordelen van covariantie? Soms lijken mensen relaties te zien die niet bestaan, zelfs al hebben mensen veel training gehad over en veel ervaring met bepaalde taken. Deze fouten kunnen veroorzaakt worden, doordat mensen worden vertekend in hun oordeel. Zo is er is vaak sprake van een confirmatie bias, de neiging van mensen om overtuigingen die passen bij hun ideeën, eerder te accepteren vergeleken met overtuigingen die niet bij hen passen. 

Base rate

Problemen met het beoordelen van covariantie komen ook naar voren bij het probleem van het negeren van base rate informatie, informatie over hoe frequent iets over het algemeen voorkomt. Hoewel deze informatie erg belangrijk is, negeren mensen deze informatie vaak bij het doen van uitspraken. Vaak maken ze gebruik van korte beschrijvingen die passen bij bepaalde stereotypes in plaats van informatie over de base rate. Een deel van dit probleem wordt veroorzaakt doordat mensen gebruik maken van de representativiteitsheuristiek.

Wat zijn duale proces modellen?

Er zijn dus veel bronnen van fouten en zelfs experts maken fouten. Bovendien maken mensen zelfs fouten als ze dit actief proberen te voorkomen. Hoe kan dit verklaard worden? Een voorstel is dat mensen twee vormen van denken hebben: een snel en eenvoudig automatisch systeem (Systeem 1) en een langzamer, inspannender en accurater (Systeem 2). Dit wordt ook wel een duaal proces model genoemd. Zoals we hebben gezien lijken mensen niet in staat te zijn om fouten te voorkomen, het is daarom onwaarschijnlijk dat het gebruik van Systeem 2 een vrijwillige keuze is. Het is waarschijnlijker dat systeem 2 gebruikt wordt wanneer er bepaalde cues aangeboden worden en alleen wanneer de omstandigheden juist zijn. Ook moeten mensen genoeg tijd en aandacht hebben. 

Datapresentatie

Veel fouten kunnen worden voorkomen als base rate op de juiste manier worden aangeboden. Het is voor veel mensen eenvoudiger om rekening te houden met base rates als ze in termen van frequenties worden beschreven. Het is echter onduidelijk waarom dit zo is.

Het gebruik van Systeem 2 wordt ook waarschijnlijker als mensen kansen waarnemen. Ook wanneer data in statistische termen worden begrepen, maken mensen minder snel fouten. Het gebruik van de verschillende systemen lijkt afhankelijk te zijn van de situatie en factoren. Het lijkt echter ook afhankelijk te zijn van de kennis en de vaardigheden die mensen bezitten, zoals statistiek.

Confirmatie bias

Er is een groot verschil tussen wat mensen zouden moeten doen en wat ze daadwerkelijk doen wanneer ze hun overtuigingen evalueren. Dit komt bijvoorbeeld naar voren bij de confirmatie bias. Het is echter belangrijk om op te merken dat er veel verschillende soorten confirmatie biases bestaan. Wat al deze soorten gemeen hebben, is dat ze over het algemeen je overtuigingen beschermen tegen argumenten van tegenstanders. Vaak evalueren mensen tegenargumenten grondig, maar accepteren ze ondersteunende argumenten zonder er al te veel aandacht aan te besteden. Soms zorgt dit ervoor dat mensen tegenargumenten beter kunnen onthouden, maar dan wel op zo’n manier dat de overtuigingen onaangepast blijven.

Overtuigingsvolharding

Ook wanneer tegenargumenten niet te weerleggen zijn, veranderen mensen hun overtuigingen soms niet, iets wat overtuigingsvolharding wordt genoemd. Ze houden dus vast aan hun eigen overtuigingen. Zelfs wanneer participanten te horen krijgen dat bepaalde feedback over hen verzonnen is, gebruiken ze het toch om over zichzelf te oordelen. Dit wordt waarschijnlijk veroorzaakt door de confirmatie bias: door de ‘feedback’ ga je op zoek naar informatie in je geheugen die dit ondersteunt.

Wat is logica?

Verschillende mensen hebben voorgesteld dat gedachten logisch verlopen. Dit lijkt in de praktijk vaak niet het geval te zijn, wat bijvoorbeeld naar voren komt uit onderzoek waarin categorische syllogismen worden gebruikt. Op basis van bepaalde premissen (stellingen) kan een valide of invalide conclusie worden getrokken. Fouten in logica worden bijvoorbeeld veroorzaakt door de overtuigingsbias, waarbij de conclusie van een syllogisme vaak gebaseerd is op wat mensen zelf logisch of normaal vinden, wat ervoor zorgt dat mensen ook aannemen dat de conclusie logisch volgt uit de premissen. Ook kan er sprake zijn van fouten die veroorzaakt worden door matching strategieën. Soortgelijke conclusies kunnen worden getrokken op basis van een ander aspect van logica: het redeneren over conditionele uitspraken. Hierbij maken mensen ook veel fouten en bovendien lijkt ook sprake te zijn van de overtuigingsbias. Conditioneel redeneren kan bijvoorbeeld onderzocht worden met behulp van de vier-kaarten taak. 

Hoe verloopt het maken van een beslissing?

We hebben allemaal onze eigen waarden en doelen, die we gebruiken om beslissingen te maken. Aan elke beslissingen zitten bepaalde kosten en opbrengsten verbonden. Over het algemeen weeg je de opbrengsten en kosten van bepaalde keuzemogelijkheden af. In sommige gevallen is het echter heel onduidelijk wat precies de kosten en opbrengsten zijn van een bepaalde keuze is. Dan kan men gebruik maken van het principe van subjectieve utiliteit, ofwel wat de waarde van iets is voor hen. Bij de meeste beslissingen is er echter ook een andere moeilijkheid, namelijk onzekerheid. Om hier op een zinvolle manier mee om te gaan, kan men de verwachte waarde van een keuze uitrekenen. Dit zijn keuzes die gebaseerd zijn op utiliteitsmaximalisatie, zoals veel economen aanhangen.

Het framen van opties

Het is echter heel eenvoudig om voorbeelden te vinden waarbij het nemen van beslissingen niet geleid wordt door het principe van utiliteitsmaximalisatie. Een deel hiervan kan verklaard worden door het gegeven dat er veel andere krachtige factoren zijn die je beslissingen kunnen beïnvloeden. Zo heeft het een enorme invloed hoe een bepaalde beslissing is geframed: Als er nadruk wordt gelegd op verlies, zijn mensen geneigd om meer risico te nemen, maar als de nadruk op opbrengst of winst wordt gelegd zijn mensen geneigd om risico aversie te vertonen, wat inhoudt dat ze risico's liever vermijden. Dit kan problematisch zijn als het framen van keuzes leidt tot manipulatie.

Het framen van vragen

We hebben zojuist geconstateerd dat het belangrijk is om rekening te houden met de manier waarop keuzes geframed worden. Soortgelijke effecten doen zich voor als er veranderingen in het frame van vragen voordoen. Bovendien worden mensen beïnvloed door de manier waarop bewijs wordt geframed.

Maximale utiliteit tegenover rechtvaardiging

Hoe kunnen we dit keuzegedrag van mensen verklaren? Een mogelijkheid is dat mensen proberen utiliteit te maximaliseren, zoals al eerder is genoemd. Een andere mogelijkheid is dat mensen helemaal niet geleid worden door utiliteit, maar beslissingen nemen die redelijk lijken en te rechtvaardigen zijn.

Emotie

Een andere factor die een belangrijke invloed heeft op het nemen van beslissingen is emotie. Zo worden mensen regelmatig beïnvloed door gevoelens van spijt. Een andere manier waarop emoties beslissingen beïnvloeden is via somatische markers, bepaalde lichamelijke sensaties. Een cruciaal hersengebied dat hierbij betrokken is, is de orbitofrontale cortex.

Het voorspellen van emoties

Wanneer emoties een invloed hebben op beslissingen, volgt dit meestal uit een voorspelling over de toekomst. Onderzoek laat echter zien dat mensen verrassend slecht zijn in het voorspellen van hun eigen emoties, wat affectieve voorspelling wordt genoemd.

Onderzoek naar geluk en blijdschap

Sommige onderzoekers stellen dat mensen wellicht helemaal niet weten wat hen gelukkig maakt en daarom beter af zijn als iemand anders beslissingen voor hen neemt. Er is hier veel discussie over. De studie naar hoe mensen beslissingen nemen, leidt op deze manier tot onderzoek naar hoe mensen beslissingen zouden moeten nemen.