Wat houden zelfconcept en groepsidentiteit in? - Chapter 9

Een psychologische groep bestaat uit twee of meer personen die zichzelf bij een groep vinden horen en wordt gekenmerkt door een waargenomen verbondenheid en afhankelijkheid, gedeelde doelen en de manier waarop mensen elkaar beïnvloeden. Bovendien zijn de interacties van groepsleden gestructureerd bij een set van normen en regels.

Wat is ons zelfconcept?

Zelfbewustzijn is ons bewuste gevoel van een eenvormige, voortdurende zelf. Ons zelfconcept kan worden geconstrueerd in termen van verschillende soorten mechanismen die gebruik maken van verschillende soorten informatie. Deze mechanismen bevinden zich op een continuüm als het aankomt op beïnvloeding door cultuur. De culturele of collectieve zelf (o.a. groepslidmaatschap en gedeelde overtuigingen, vaardigheden en rituelen) wordt vrijwel volledig bepaald door cultuur; de sensomotorische zelf (gevoel van agency en embodiment) wordt vrijwel niet bepaald door cultuur en de voortdurende zelf (persoonlijke herinneringen, persoonlijkheidseigenschappen en motivatie) bevindt zich hier midden in. Embodiment is het gevoel dat de zelf gelokaliseerd is in het lichaam. Agency is het gevoel dat je je eigen gedachtes en handelingen controleert. Wanneer we een actie genereren kunnen we een motorisch programma gebruiken om te voorspellen hoe de handeling zal zijn, wat ook wel een forward model genoemd wordt. Als er sprake is van overeenstemming tussen de voorspelde effecten en de daadwerkelijke actie wordt de handeling toegeschreven aan de zelf. Het hoeft echter niet zo te zijn dat we daadwerkelijk controle hebben over onze handelingen. Wel is dit gevoel belangrijk om morele en sociale verantwoordelijkheid voor ons gedrag te nemen. Mensen met schizofrenie ervaren soms controlewanen (‘delusions of control’), waarbij ze denken dat hun gedachten en handelingen onder externe controle staan.

Gevoel van embodiment

Lichaamsgevoel bevat niet alleen het aanrakingszintuig, maar ook proprioceptie (het gevoel waar onze lichaamsdelen zich in de ruimte om ons heen bevinden) en interoceptie, gevoelens die te maken hebben met de interne staat van ons lichaam, zoals pijn, honger, hartslag, etc. Een gevoel van onderbreking van embodiment kan gepaard gaan met verschillende hersenlaesies. Zo kan er sprake zijn van out-of-body ervaringen als er schade is aan de rechter temporaal-pariëtale junctie.

Het geheugen en de zelf

Het geheugensysteem dat gerelateerd is aan de zelf bestaat volgens Conway en Pleydell-Pearce uit twee componenten (die met elkaar interacteren): (1) autobiografische en episodische kennis en (2) de werkende zelf, bestaande uit de doelen en motivationele staat van een individu. Le Doux daarentegen combineert alle geheugensystemen. Zijn aanpak is erg reductionistisch: hij reduceert verschillende psychologische mechanismen tot een neurobiologisch mechanisme. Zijn verklaring lijkt echter de gedetailleerde bevindingen die eerder beschreven werden niet te kunnen verklaren.

Kennis van persoonlijkheidseigenschappen

De mPFC is een cruciaal deel van het sociale brein, maar de functie van dit gebied is nog onduidelijk. Het wordt geactiveerd wanneer we (anderen) moeten beoordelen, maar er lijkt een onderscheid tussen oordelen over onszelf (ventrale gebieden) en over anderen (dorsale gebieden). Bij mensen die op ons lijken worden vaak de zelfgerelateerde gebieden geactiveerd.

Culturele en sociale identiteit

Verschillende belangrijke theorieën binnen de sociale psychologie maken onderscheid tussen iemands persoonlijke identiteit en zijn sociale identiteit. De mate waarin iemands gedrag door deze identiteiten beïnvloedt wordt is afhankelijk van de informatie die op een bepaald moment beschikbaar is en kan verschillen per cultuur. In Oosterse landen hebben veel mensen een afhankelijk zelfbeeld, een vorm van sociale identiteit waarbij individuele overtuigingen en doelen sterk verbonden zijn met de mensen om hen heen. In Westerse landen hebben mensen een onafhankelijk zelfbeeld, waarbij de individuele overtuigingen en doelen als onafhankelijk van cultuur gezien worden. Dit verschil heeft te maken met het onderscheid tussen collectivistische (nadruk op de doelen van de sociale groep) en individualistische culturen (nadruk op individuele doelen). Hoewel deze verschillen het gevolg zijn van omgevingsfactoren, leiden ze tot vergaande veranderingen in het brein.

Over het algemeen bevat het zelfconcept dus twee soorten processen: differentiatie (de zelf wordt gezien als een unieke entiteit met onderscheidende disposities en geschiedenis, bevindt zich in een bepaald lichaam en heeft controle over zijn of haar gevoelens en handelingen) en assimilatie (iemands identiteit ligt ingebed in een bepaalde culturele en sociale context en we identificeren ons met een of meer groepen en we delen de waarden en gebruiken van die groep(en).

Hoe wordt onze sociale identiteit geconstrueerd?

Onze sociale identiteit kan geconstrueerd worden als een verzameling van verschillende groepslidmaatschappen. Attributen die samengaan met een groepslidmaatschap zijn niet altijd onafhankelijk en kunnen leiden tot stereotypering, waarbij mensen worden bekeken in termen van een sociale categorie en niet aan de hand van hun eigen unieke kenmerken. Stereotypering en categorisering zorgen ervoor dat we grote hoeveelheden informatie kunnen verwerken en generalisaties en voorspellingen kunnen maken. Echter, het gebruik hiervan kan ook leiden tot negatieve uitkomsten zoals vooroordelen, een negatieve oriëntatie ten opzichte van een bepaalde groep.

Positieve beoordeling van de zelf als oorsprong van in-groepsvoorkeur

Zelfs wanneer mensen random worden ingedeeld in arbitraire groepen hebben ze een voorkeur voor hun in-group. Een mogelijke reden voor deze preferentie is dat er meer zelfgerelateerde attributen worden gevonden in in-groups en dat mensen in het algemeen deze attributen positief beoordelen. Er is bewijs dat mensen een onbewuste voorkeur hebben voor zelfgerelateerd materiaal. Zo prefereren mensen letters uit hun eigen naam (‘name letter effect’).

Outgroup vooroordelen en racisme

Vooroordelen zijn negatieve attitudes, emoties of gedragingen ten opzichte van groepsleden omdat ze lid zijn van die bepaalde groep. Racisme, sexisme en ageism zijn specifieke voorbeelden van vooroordelen. Een belangrijk cognitief mechanisme in onderzoek naar vooroordelen is stereotypering. Een probleem binnen dit soort onderzoek is hoe je vooroordelen precies moet meten. Expliciete metingen, zoals vragenlijsten, leiden vaak tot vertekeningen door sociale wenselijkheid. Daarom wordt er ook wel gebruik gemaakt van impliciete metingen, waarvan wordt aangenomen dat ze leiden tot meer automatische en niet-bewust beïnvloedbare antwoorden. Een van de meest gebruikte impliciete metingen is de impliciete associatietest (IAT). De IAT geeft een meting van een differentiële associatie van twee targetconcepten met een attribuut, door verschillende concepten en attributen aan dezelfde of een verschillende reactietoets te verbinden. Deze meting is minder afhankelijk van sociale wenselijkheid en kan eenvoudig worden aangepast om ander zaken te meten die gerelateerd zijn aan stereotypering en in-group/out-group biases. Het grootste probleem van deze methode is echter dat het onduidelijk is wat het nu precies meet: culturele kennis van stereotypes of daadwerkelijk onze diepste overtuigingen? De meeste social neuroscience studies naar vooroordelen maken gebruik van impliciete metingen. Deze metingen hebben waarschijnlijk meerdere facetten: verschillende cognitieve mechanismen dragen bij aan een gedragsmatige meting. Er lijken verschillende mechanismen betrokken te zijn bij het representeren van stereotypische kennis en de affectieve waarde hiervan. Pogingen om vooroordelen te controleren kunnen gebruik maken van verschillende mechanismen en beïnvloedt worden door interne overtuigingen of externe verlangens om te conformeren.

Wat is herding?

Herding is convergent sociaal gedrag in een groep door lokale interactie zonder gecentraliseerde coördinatie. Er is een sociale neurowetenschappelijke verklaring waarom dit gedrag plaatsvindt. Binnen de sociale psychologie wordt wel onderzoek gedaan naar massa’s. Volgens sommige onderzoekers treedt er deïndividuatie op, waarbij mensen hun individuele identiteit verliezen en vervangen met groepsnormen of een bepaalde rol binnen deze groep. Anderen zijn van mening dat de individuele identiteit niet verloren gaat, maar verandert en zich aanpast aan de groep.

Religie

Religieuze activiteiten en overtuigingen zijn voorbeelden van groepsgedrag dat kan ontstaan als gevolg van een complexe mix van cognitieve, emotionele en sociale functies. Religies bevorderen prosociaal gedrag, wat kan verklaren waarom het zo’n wijdverspreid fenomeen is. Theory-of-mind verklaringen van religie kunnen opheldering geven over de natuur van de overtuigingen. Kapogiannis en collega’s maken onderscheid tussen drie dimensies met mogelijk verschillende cognitieve en neurale mechanismen:

1. Gods waargenomen mate van betrokkenheid.

2. Gods waargenomen niveau van emotie.

3. Bron van kennis.

Stampvragen

1. Wat is een psychologische groep?

2. In welke drie dimensies kan het zelfconcept worden verdeeld?

3. Uit welke twee componenten bestaat het geheugensysteem volgens Conway en Pleydell?

4. Uit welke twee processen bestaat het zelfconcept?

5. Wat is het verschil tussen een afhankelijk en een onafhankelijk zelfbeeld?