Wat is de neurowetenschappelijke basis van moraliteit? - Chapter 10

Welke sociale normen zijn er?

Antisociaal gedrag schendt de sociale normen van een bepaalde cultuur. Er kunnen twee soorten sociale normen onderscheiden worden: conventionele normen, die via consensus worden vastgesteld, en morele normen, die gebaseerd zijn op persoonlijk welzijn. Conventionele normen verschillen meer per cultuur en het verbreken van een morele norm leidt waarschijnlijker tot straf. De intenties achter bepaalde handelingen kunnen goed of fout zijn op ten minste drie manieren:

1. Voelt iets goed of fout voor mij?

2. Is iets goed of fout volgens de samenleving?

3. De consequentie van een handeling is positief of negatief, afhankelijk van een rationele kosten-baten analyse.

Vraagstukken zoals het trolley en footbridge dilemma zorgen ervoor dat we moeten kiezen tussen onze intuïties en beredeneerd oordelen. Een voorbeeld van zo’n oordeel is een utilitaristische beslissing over de kosten en opbrengsten van een beslissing.

Wat is de neurowetenschap van moraliteit?

Er zijn twee mechanismen voorgesteld met betrekking tot het maken van extreme beslissingen: (1) een mechanisme dat is gebaseerd op emotionele evaluaties (instinct; morele intuïtie) en (2) een mechanisme dat gebruik maakt van logisch redeneren (moreel redeneren). Volgens Haidt zijn er bepaalde morele emoties die we gebruiken om te oordelen. Het meer cognitieve redeneringmechanisme gebruiken we volgens hem om deze oordelen achteraf te kunnen verklaren. Woede is de emotie die iemand voelt als een ander bewust een sociale norm heeft overtreden. Morele walging komt voort uit de beoordeling van de morele positie van een ander persoon ten opzichte van jezelf, in termen van hun algemene dispositie om foute handelingen uit te voeren. Walging kan ontstaan als gevolg van dehumanisatie, waarbij bepaalde mensen of groepen behandeld worden alsof ze dieren zijn. Morele emoties verschillen van basisemoties omdat ze bestaan uit een combinatie van basisemoties met cognitieve waarderingen van gebeurtenissen. Bij deze emoties zijn niet alleen hersengebieden actief die te maken hebben met emoties, maar ook delen die betrokken zijn bij hogere cognitie en mentalizing.

Universele moralen, morele variaties en de afwezigheid van moraliteit

Sommige morele normen lijken aangeboren, zoals ‘incest is verkeerd’. Bewijs hiervoor komt van het zogenaamde Westermarck effect, de neiging om je als volwassene niet seksueel aangetrokken te voelen ten opzichte van mensen die je kent sinds je eerste levensjaren. Het is waarschijnlijk dat er bij veel morele normen sprake is van een interactie tussen nature en nurture. Er zijn verschillende voorbeelden van individuele verschillen binnen culturen waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen conventionele en morele normen:

1. Liberale vs. conservatieve morele attitudes

2. Morele vs. conventionele onderdrukking van racistische attitudes

3. Moreel vs. conventioneel onderscheid in psychopathie

Mensen met psychopathie hebben hoge instrumentele en reactieve agressieniveaus die niet verminderd worden door schuld of empathie ten opzichte van een slachtoffer.

Deze drie voorbeelden laten zien dat het onderscheid tussen morele en conventionele normen per cultuur verschilt en waarschijnlijk ook tussen culturen. Mensen met schade aan de frontale kwabben vertonen regelmatig antisociaal gedrag en hebben vaak hoge agressieniveaus. Bij onpersoonlijke dilemma’s reageren individuen over het algemeen rationeler dan bij persoonlijke vraagstukken.

Wat is agressie?

Agressie is gedrag dat tegen een ander individu gericht is met de intentie om die persoon schade te berokkenen. Hoewel agressie in sommige opzichten disfunctioneel lijkt, zijn er ook momenten waarom zulk gedrag geaccepteerd wordt.

Heeft agressie en sociale functie?

Bij niet-menselijke dieren lijkt agressie bij te dragen aan sociale dominantie. De bovenstaande definitie van agressie kan dus worden uitgebreid: de directe intentie is wellicht om iemand schade te berokkenen, maar de primaire intentie is het vaststellen of behouden van status. Er kan gebruik gemaakt worden van appeasement gedrag, waarbij signalen worden afgegeven die wijzen op een nederlaag. De emotie die vaak samengaat met agressie is woede. Woede wijst vaak op de onvervuldheid van doelen, het schenden van een sociale norm of het bedreigen van een sociale positie. Mensen die hoog scoren op de persoonlijkheidstrek woede interpreteren de acties van anderen vaak als vijandig en gaan het liefst de confrontatie aan. Agressieve handelingen zijn niet altijd gericht op de mensen die woede veroorzaakt hebben, maar soms op mensen met een lagere status, wat ook wel vervangende agressie wordt genoemd.

De biologische basis van agressie en woede

De amygdala is niet alleen belangrijk voor de perceptie en veroorzaken van angst, maar ook van woede. Agressie en angst delen bepaalde neurale substraten, wat niet verbazingwekkend is aangezien ze allebei gerelateerd zijn aan de fight-or-flight reactie. De specifieke rol van de amygdala met betrekking tot agressie ligt waarschijnlijk in de regulatie van agressie. Een defensieve reactie kan worden uitgelokt door stimulatie van het periaqueductale grijze gebied in de middenhersenen. Ook subgebieden van de amygdala en hypothalamus zijn van invloed op dit gedrag. De perceptie van woede is gerelateerd aan het ventrale striatum en de orbitofrontale en ventromediale prefrontale cortex. Aangezien het ventrale striatum ook een rol speelt bij beloningen, wijzen sommigen erop dat dit systeem wellicht vooral belangrijk is voor instrumentele agressie. Ook wordt het hormoon testosteron verbonden aan woede, agressie en sociale dominantie. Testosteron heeft een organiserend effect tijdens de ontwikkeling en een activerend effect tijdens de rest van iemands leven. De relatie en effecten tussen woede, agressie, sociale dominantie en testosteron lijken bidirectionaal te zijn.

Pathologische aspecten van agressie

De termen psychopathie, sociopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis worden eenvoudig door elkaar gehaald. Volgens sommigen zijn dit termen voor dezelfde conditie, terwijl anderen van mening zijn dat psychopathie iets anders is dan sociopathie / antisociale persoonlijkheidsstoornis. Bij kinderen worden vergelijkbare kenmerken conductstoornis genoemd. Mensen die pesten lijken bovendien een goede sociale intelligentie te hebben en kunnen het effect dat hun gedrag op slachtoffers heeft negeren.

Psychopathie

Psychopaten lijken zich wel bewust te zijn van sociale normen van goed en fout, maar lijken bereid te zijn ze te schenden. Sommige onderzoekers stellen dat de emotionele verwerking van psychopaten anders is terwijl anderen wijzen op prefrontaal disfunctioneren. Hersenschade aan de orbitofrontale kwab leidt in sommige gevallen tot ‘verworven sociopathie’. Het is met name het rechtergebied dat zorgt voor deze symptomen. Ook zijn er dubbele dissociaties tussen verworven sociopathie en executieve functies gevonden. De patiënten lijken met name moeite te hebben met het controleren van gedrag op emotionele cues.

Wat is verantwoordelijkheid?

Een ander belangrijk concept dat gerelateerd is aan antisociaal gedrag is verantwoordelijkheid, de mate waarin iemand als toerekeningsvatbaar gezien kan worden voor zijn daden. Dit is gerelateerd aan de mate van controle die mensen over hun gedrag hebben. Deze onderwerpen worden onderzocht in de neuro-ethiek, het toepassen van neurowetenschappelijke bevindingen op ethische vraagstukken. Verantwoordelijkheid opereert op het sociale niveau, terwijl controle op een individueel niveau functioneert. De mate waarin structurele of functionele hersenverschillen gebruikt kunnen worden om verminderde verantwoordelijkheid te ondersteunen is onduidelijk dankzij verschillende factoren,waaronder het vaststellen van causaliteit, normaliteit en de mate waarin normale controle te beïnvloeden is door onbewuste biases.

Stampvragen

1. Wat voor sociale normen kunnen door antisociaal gedrag worden aangetast?

2. Welke twee mechanismen zijn betrokken bij het maken van extreme beslissingen?

3. Op welke manier komen morele normen tot stand?

4. Wat is agressie?

5. Noem drie ontdekkingen in de biologie met betrekking tot de neurologische basis voor agressie en woede.