Samenvatting van Applied Social Psychology: Understanding and Managing Social Problems van Steg e.a. - 2e druk

Wat is sociale psychologie?

Maatschappelijke problemen omvatten vaak sociale aspecten die zijn gevestigd in menselijk denken en gedrag. Sociaal psychologen spelen daarom een belangrijke rol bij oplossingen en preventies van dergelijke problemen. Veranderingen in houding, gedrag, waarden en leefstijlen zijn nodig om deze problemen op te lossen. Allereerst is het belangrijk te begrijpen welk gedrag het probleem veroorzaakt. Ten tweede moet er gekeken worden welke factoren het gedrag beïnvloeden. Daarna moeten passende interventies gevonden worden.

Sociaal psychologen spelen daarnaast een rol bij het evalueren van interventies, waarbij wordt gekeken naar de uitkomst en het proces. Sociale psychologie is de wetenschap die de aard van het denken en de oorzaak van individueel gedrag in sociale situaties wil begrijpen. Toegepaste sociale psychologie is de systematische toepassing van sociaal psychologische constructen, uitgangspunten, theorieën, interventietechnieken, onderzoeksmethoden en onderzoeksresultaten om sociale problemen te begrijpen of te verbeteren.

Overeenkomsten tussen fundamentele en toegepaste sociale psychologie

Theorieën helpen de toegepast sociaal psychologen bij het uitvoeren van hun werk. Daarnaast draagt de toegepaste sociale psychologie bij aan fundamentele psychologische principes, theorieën en interventietechnieken door theorieën op validiteit te testen. Nieuwe vragen die gebaseerd zijn op toegepast onderzoek kunnen leiden tot de ontwikkeling of aanpassing van een nieuwe theorie.

Verschillen tussen fundamentele en toegepaste sociale psychologie

Fundamenteel sociaal psychologen zijn geïnteresseerd in het ontwikkelen en testen van theorieën. Vanuit wetenschappelijke nieuwsgierigheid onderzoeken zij bepaalde fenomenen. Ze gebruiken de deductieve benadering, waarbij ze onderzoeken of een theorie zinvol is voor het begrijpen van sociaal gedrag.

Toegepaste sociaal psychologen zijn geïnteresseerd in het begrijpen en oplossen van praktische problemen. Ze voeren onderzoeken uit die bijdragen aan het oplossen van sociale problemen om uiteindelijk de kwaliteit van leven te verbeteren. Het ontwikkelen van nieuwe theorieën is niet het hoofddoel en ze baseren zich op bestaande kennis. Ze gebruiken de inductieve benadering, waarbij ze onderzoeken in welke mate verschillende theorieën helpen bij het begrijpen van een sociaal probleem en welke de beste verklaring geeft.

Het combineren van fundamenteel en toegepast werk is waardevol. Toegepaste onderzoeken leiden soms tot theoretische doorbraken (fundamentele kennis). Daarnaast komen fundamentele benaderingen naar voren uit toegepaste onderzoeken en geven zo inzicht in een probleem. Een voorbeeld van een fundamentele benadering is 'Loss Aversion'. Hierbij veranderen individuele voorkeuren wanneer dezelfde uitkomst als verlies wordt gekenmerkt inplaats van als winst. Men heeft een voorkeur voor het voorkomen van verlies boven het behalen van een winst als beiden dezelfde uitkomst hebben. 

Wat is 'de wetenschappelijke methode'?

Wetenschappelijke methoden zijn afhankelijk van empirische tests (systematische observaties). De onderzoeken zijn zo opgezet dat de hypothese aangenomen of verworpen kan worden. De uitvoering is zodanig dat het onderzoek door andere onderzoekers geëvalueerd of gerepliceerd kan worden. ‘Common sense’ is vaak onbetrouwbaar en inconsistent (bias beïnvloed gedachten).

Vier belangrijke waarden bij wetenschappelijk onderzoek zijn:

1. Accuraatheid: zorgvuldig, precies en zonder fouten informatie verzamelen en evalueren (betrouwbare metingen).
2. Objectiviteit: minimaliseren van bias bij verkrijgen en evalueren van data (subjects niet beïnvloeden door verwachtingen van de onderzoeker).
3. Scepticisme: mate waarin resultaten zijn geverifieerd bepaald de accuraatheid ervan.
4. Open-mindedness: bewijs als geldig accepteren ongeacht de consequenties.

Fundamentele en toegepaste sociaal psychologen moeten zorgen voor een valide reflectie van een fenomeen. Daarnaast moeten zij zich ook houden aan de algemene ethische richtlijnen voor psychologen (‘Ethical principles of psychologists and code of conduct’ door APA). Ethische voorschriften specifiek voor sociale wetenschappers zijn:

• Zoveel mogelijk vermijden van misleiding, ethische comités beslissen over gebruik hiervan.
• Informed consent, het doel van onderzoek en impact ervan moet duidelijk zijn voor deelnemers.
• Vermijden van inbreuk op privacy, de privacy van deelnemers moet gerespecteerd worden en persoonlijke gegevens moeten goed bewaard worden.
• Er moet een debriefing plaatsvinden, waarbij deelnemers geïnformeerd worden over het onderzoek en misleiding wordt weggenomen.

Het doel van wetenschap

Wetenschap heeft vier verschillende doelen, namelijk beschrijven, voorspellen, onderzoeken van causaliteit en het geven van verklaringen.

• Beschrijving: identificeren en specificeren van details en aard van het fenomeen (belangrijke stap om fenomenen te begrijpen). Vaak worden verschillende typen fenomenen onderscheiden en de frequentie en het voorkomen worden vastgelegd.
• Predictie: verhoogt het begrijpen van een fenomeen, hierbij is het nodig dat men weet welke factoren systematisch gerelateerd zijn aan het fenomeen. Een derde variabele kan verantwoordelijk zijn voor het bestaan van een verband (zelfvertrouwen zou invloed kunnen hebben op gezondheid en sociale relaties).
• Causaliteit: of veranderingen van een factor veranderingen in een andere factor teweegbrengen.
• Verklaring: vaststellen waarom een fenomeen of relatie voorkomt.

Gedrag en cognities

Gedrag en gedachten worden gevormd door verschillende factoren die met elkaar interacteren. Individuele factoren zijn de interpersoonlijke karakteristieken en processen. Er zijn individuele verschillen in cognitieve processen en in de mate waarin een persoon bepaald gedrag vertoond. Sociale factoren zijn de effecten van meningen en acties van andere mensen op ons gedrag en gedachten. Het gedrag van individuen wordt sterk beïnvloed door de sociale situatie. Dit wordt aangetoond door onderzoeken van Milgram, het experiment van Asch en het Stanford prison experiment. Deze laatste laat zien dat je bijna alle mensen iets kunt laten doen door de kracht van de situatie, ongeacht de morele waarden of persoonlijke overtuigingen van deelnemers. Situationele factoren zijn de contextuele factoren die ons gedrag en onze gedachten kunnen beïnvloeden.

Populatiedichtheid is belangrijker voor helpend gedrag dan cultuur of etniciteit. Mensen in steden waarvan de populatie verspreid is vertonen meer helpend gedrag dan mensen in steden waarvan de populatie opeengepakt is. Dit komt door de ‘stimulus overload-theory’). Culturele factoren zijn de culturele waarden die cognities en gedrag beïnvloeden. Cultuur is het systeem van gedeelde meningen, percepties en opvattingen van personen die tot dezelfde groep behoren. Culturele normen (sociale regels over hoe mensen zich in sociale situaties moeten gedragen) en waarden beïnvloeden het gedrag en de gedachten sterk. Biologische factoren zijn de biologische processen en genetische factoren die het gedrag en de gedachten beïnvloeden. Een groot aantal geëvolueerde psychologische mechanismen helpen te overleven en reproduceren.

Kenmerken van toegepaste psychologie

Verschillende factoren kunnen een sociaal probleem veroorzaken, daarom zijn er verschillende theoretische perspectieven nodig om problemen te begrijpen.

Sommige theorieën zijn beter toepasbaar dan andere, dit hangt af van het probleem. Theorieën over stereotypering zijn bijvoorbeeld relevant bij het begrijpen van discriminatie van vrouwen of minderheidsgroepen. Multipele onderzoeksdesigns zijn nodig bij het onderzoeken van sociale problemen. Het enedesign is niet beter dan het andere, elk design heeft sterke en zwakke kanten. Voor het kiezen van interventietechnieken is het van belang de factoren te kennen die bijdragen aan het probleem.

Kennis en methoden van sociale psychologie zijn zeer bruikbaar bij het bereiken van sociale doelen. Welk gedrag is meest problematisch of invloedrijk en welke strategieën zijn het meest succesvol? Daarnaast moet er gekeken worden naar de kosteneffectiviteitsratio (massamedia campagnes in tegenstelling tot individuele informatie). Dus vooraf kosten en effectiviteit van interventies inschatten. Statistische significantie is niet genoeg voor de praktijk, het resultaat moet ook iets betekenen. Vaak is het belangrijker om de effectgrootte (sterkte van het verband tussen 2 variabelen) te bekijken. De sterkte van de correlatie ten opzichte van de hoeveelheid verklaarde variantie zegt echter niet alles.

Veel toegepast onderzoek wordt gedaan in opdracht van een cliënt of instantie. Dit betekent veel deadlines, weinig tijd om na te denken, weinig gelegenheid tot ontwikkelen van nieuwe onderzoekslijnen als deze geen resultaten bevatten die toepasbaar zijn in de praktijk op korte termijn. Duidelijke communicatie (geen onnodige moeilijkheden of technisch jargon) vergroot de sociale bruikbaarheid van de resultaten voor wetenschappers en niet-wetenschappers. Onderzoeksresultaten worden gepubliceerd in bijvoorbeeld algemene of gespecialiseerde sociaal psychologische tijdschriften. Beleidsmakers zijn geïnteresseerd in beschrijvende resultaten en variabelen die gemanipuleerd kunnen worden door sociale programma’s. Er is geen garantie dat ontwikkelde effectieve sociale programma’s in uitvoer worden gebracht: er spelen meerdere belangen mee waardoor compromissen moeten worden gesloten.

Niet alle factoren zijn sociaal psychologisch van aard, ze kunnen ook economisch, politieke/organisatorisch of sociologisch zijn. Sociaal psychologen moeten zich dus bewust zijn van bijdragen en kennis van andere disciplines (welke disciplines hangt van het probleem af). Sociaal psychologen kunnen niet alle relevante kennis van andere disciplines bezitten, daarom is samenwerken met andere disciplines nodig in de vorm van multi- of interdisciplinair onderzoek. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van effectieve interventies.

Multidisciplinair werken heeft ook nadelen. Zo zijn er bijvoorbeeld verschillende termen voor hetzelfde fenomeen en kost het tijd om verschillende perspectieven te begrijpen en te erkennen. Toch wordt deze werkwijze verkozen boven monodisciplinair werken.

Toegepaste sociaal psychologen moeten zich bewust zijn van hun persoonlijke waarden, omdat deze hun werk beïnvloeden. In sommige gevallen zijn deze in strijd met de waarden van andere groepen, dit is normaal in een pluralistische en multiculturele samenleving. Zelfs op een individueel niveau is er strijd tussen waarden. Persoonlijke waarden beïnvloeden de methoden om de onderwerpen te onderzoeken niet, wetenschappelijke waarden, zoals accuraatheid en objectiviteit, staan hier namelijk boven. 

Toegepaste sociaal psychologen doen onderzoek in het veld (natuurlijke omgeving). Ze zijn minder geneigd om 'true experiments' uit te voeren en meer geneigd om quasi-experimenten of correlationele designs te gebruiken.

Wat zijn theorieën precies?

Een theorie is een geïntegreerde set van principes die geobserveerde gebeurtenissen beschrijft, verklaart en voorspelt. Het is de basis van het begrijpen van gedrag en het zou de fundering moeten zijn van de pogingen om het gedrag te veranderen. Theorieën zijn slechts ideeën die goed of fout kunnen zijn. Principes zijn geïntegreerd in theorieën en geven een verklaring over de werking van een psychologisch proces (waardoor mensen denken, voelen e.d.), voorbeelden zijn:

• De voet–in-de deur techniek: in korte tijd eerst een klein verzoek doen en daarna een groter gerelateerd verzoek.
• Cognitive dissonance: bij twee conflicterende gedachten de dissonantie proberen te verminderen
• Availability heuristic: de waarschijnlijkheid of frequentie van een gebeurtenis beoordelen a.d.h.v. de gemakkelijkheid waarmee die je te binnen schiet. 

Constructen zijn de bouwstenen van psychologische theorieën en principes en geven individuele karakteristieken weer die niet direct te observeren zijn, zoals houdingen, waarden, sociale normen en affectieve, motivationele en cognitieve aspecten van gedrag. Psychologen moeten constructen nauwkeurig definiëren.

Modellen integreren theorieën en principes. Ze beschrijven verschillende processen die aan causaal aan elkaar verbonden zijn. Een hypothese wordt uit een theorie afgeleid en is een toetsbare voorspelling. Hypotheses zijn specifieke verklaringen van gedrag in tegenstelling tot theorieën. Met empirische observaties wordt de accuraatheid van hypotheses getest.

Een theorie heeft de volgende doelen:

• Het structureren van probleemsituaties.
• Het vinden van factoren die het gedrag of de cognities veroorzaken.
• Hierdoor leiden ze het onderzoek en geven ze een richting aan die een bepaalde oplossing met zich meebrengt.
• Helpen bij het begrijpen en interpreteren van onderzoeksresultaten (verbanden?, toekomstig onderzoek nodig?) en bij het ontwikkelen van interventies.

Theorieën geven een fundering om sociale problemen te begrijpen en op te lossen. Toegepaste sociaal psychologen raadplegen deze dan ook als eerste. Theorieën zijn het beginpunt voor het ontwikkelen van een interventie. Introspectie kan dienen als het beginpunt, maar sociaal psychologische theorieën verschaffen intuïtieve en contra-intuïtieve ideeën. Het is belangrijk om de functies van een theorie in de toegepaste sociale psychologie te begrijpen, omdat zo de relevantie van een theorie kan worden bepaald. De primaire functies zijn:

• Begrijpen: theorieën geven verklaringen van sociaal gedrag. Ze helpen bij het analyseren van het probleem en het maakt je iets duidelijk over de situatie. Theorieën ondergaan testen, zoals nauwkeurige wetenschappelijke onderzoeken. Dit wil niet zeggen dat ze waar zijn in absolute zin, bijvoorbeeld de knowledge-deficit model van gedrag is erg beperkt (kennis is niet voldoende als motiverende kracht bij bijvoorbeeld energiebezuiniging, roken en diabetes). Deze voorbeelden die gefaald hebben leren ons net zoveel als (of zelfs meer dan) succesvolle voorbeelden en ze laten zien dat het belangrijk is om een sociaal psychologische theorie te koppelen aan interventie.
• Oplossen: goede theorieën laten manieren zien om problematisch gedrag te veranderen en daardoor werken ze in de richting van een oplossing: het leiden en informeren over de ontwikkeling van interventies. Vb. van interventies: training en educatie (voor motivatie) of structurele veranderingen (een aansporing programma).
• Evalueren: theorieën worden praktisch in toegepaste psychologie en dit moet zorgvuldig gedaan worden: constructen en principes zodanig kiezen dat hypotheses getest kunnen worden, data systematisch verzameld kan worden en onderzocht kan worden of een theorie (on)juist is om gedrag in ‘echte wereld’ te verklaren (met interventie). Action research model: de cyclus begint opnieuw om de situatie opnieuw te analyseren, de interventie te verfijnen, het uit te voeren en de situatie en relevantie van theorie opnieuw te bepalen.

Wat is het voordeel van interdisciplinair onderzoek?

Sociale problemen hebben vaak verschillende oorzaken. Daarom is het handig om verschillende onderzoeksvelden te combineren. Hiervoor is het voor de sociale psycholoog dus belangrijk om goed samen te kunnen werken met andere disciplines. Een nadeel van zo'n interdisciplinaire aanpak is dat termen onderling kunnen verschillen.

Wat is de rol van toegepaste sociaal psychologen?

In de praktijk combineren toegepaste sociaal psychologen vaak de verschillende rollen van onderzoeker, consultant en beleidsadviseur. 

Onderzoeker

De onderzoeker draagt bij aan het oplossen van sociale problemen door factoren van gedrag die sociale problemen veroorzaken te onderzoeken, effecten van interventie op cognitie en gedrag te evalueren en bij niet succesvolle interventies te onderzoeken hoe de effectiviteit vergroot kan worden en effecten van interventies op sociale problemen en individuele kwaliteit van leven te evalueren.

De resultaten van het onderzoek en het proces zelf worden geëvalueerd. Onderzoekers zijn te vinden op universiteiten, universiteitsraden en onderzoeksinstituten van de overheid.

Consultant

Dit is de meest voorkomende rol van de toegepaste sociale psycholoog. De taak van een consultant is het assisteren van individuen, groepen, organisaties of gemeenschappen om hun problemen op te lossen. Ze houden zich daarnaast bezig met trainen en ontwikkelen, marketing, communicatie, coachen, managen en publieke relaties. Algemeen gezien houden ze zich bezig met assisteren en adviseren om prestatie, verschijning of kwaliteit van leven te verhogen.

Beleidsadviseur

De beleidsadviseur is betrokken bij publieke en overheidsinstellingen en -aangelegenheden of gemeenteorganisaties. Ze adviseren beleidsmakers bij het veranderen van hun cognities en gedrag om sociale problemen op te lossen en ze assisteren instellingen en organisaties bij het ontwerpen van interventieprogramma’s.

Beleidsadviseurs zijn werkzaam in interdisciplinaire omgevingen, vanwege de verschillende factoren die meespelen bij een sociaal probleem.

Wat is de gedragsanalytische benadering?

De gedragsanalytische benadering voor interventies is gebaseerd op de filosofie van Skinner. Deze benadering gaat over het meten van observeerbaar gedrag als afhankelijke variabele. Naast observeerbaar gedrag heeft Skinner het principe “selectie door consequenties” ontwikkeld. Dit principe houdt in dat er iets gedaan wordt om positieve consequenties te ontvangen en negatieve consequenties te vermijden. Directe en zekere consequenties zijn het meest motiverend. Door consequenties (gevolgen van gedrag) te veranderen kan gewenst gedrag verkregen worden of ongewenst gedrag vermeden worden. Volgens gedragsanalisten zijn consequenties de voornaamste determinanten van vrijwillig gedrag.

Gedragswetenschappers houden zich vooral bezig met het veranderen van gedrag met behulp van psychologische principes (interventies). De theoretische basis van gedragsveranderinginterventies die ontwikkeld en geëvalueerd zijn door toegepaste gedragsanalisten is de ‘three-term contingency’. Het geeft de volgorde aan van antecedent – gedrag – consequentie. De drie termen moeten goed gedefinieerd worden om gedrag te veranderen. Dit kan door middel van directe observatie, surveys of interviews. Na het definiëren wordt er geprobeerd bestaande contingenties te veranderen. Interventies op grote schaal kunnen worden verdeeld in antecedent of consequentiestrategieën, deze strategieën komen vaak samen voor in een enkele interventie. 

Hoe verlopen gedragsinterventies?

Antecedenten

Antecedent of activators zijn omgevingsstimuli die veranderd kunnen worden. Ze gaan vooraf aan het gedrag en zijn sturend bij het verkrijgen van een gewenste consequentie. Omgevingsstimuli kondigen vaak de beschikbaarheid van consequenties aan.

Antecedente strategieën

Er zijn verschillende vormen van antecedente strategieën. De volgende strategieën worden besproken:

• Educatie en training.
• Gedragstoezegging.
• Prompts.
• Modeling.

Educatie en training

Een sterke motivatie is een vereiste om gedrag te veranderen. Onzekere of onbekende consequenties moeten duidelijker gemaakt worden door er een positief of negatief gevolg aan te geven. Bij training wordt gebruik gemaakt van rollenspellen en feedback, waardoor het een ander resultaat geeft. Deelnemers moeten het doelgedrag namelijk daadwerkelijk uitvoeren. 

Trainingen in kleine groepen zijn effectiever. Daarnaast helpt het als deelnemers actief beïnvloed worden in relevante activiteiten en demonstraties. Het verhogen van de effectiviteit kan door middel van het aanpassen van informatie aan de doelgroep.

Gedragstoezegging

Individuen worden gevraagd het formeel eens te zijn met de gedragsverandering door een gedragstoezegging te maken. Deze interventiebenadering is simpel en vaak erg effectief, een verbale of geschreven toezegging op een ‘promise card’ vergroot de waarschijnlijkheid dat het beloofde gedrag wordt uitgevoerd.

Gedragsanalisten verklaren het volgen door toezegging door middel van ‘regelbepaald gedrag’. Individuen leren regels voor gedrag en door ervaring leren ze dat het volgen van een regel geassocieerd wordt met positieve sociale en persoonlijke consequenties, terwijl het breken van de regel gevolgd wordt door negatieve consequenties. Sociaal psychologen schrijven “volgen door gedragstoezegging” toe aan de krachtige sociale norm van consistentie, de druk om intern en extern consistent te zijn.

Prompts

Informatie is zelden genoeg om gedrag te veranderen, vooral wanneer gewenst gedrag niet van pas komt. Prompts zijn verbale of geschreven berichten die afgeleverd worden op de plaats waar het doelgedrag voorkomt, als een soort herinneringen. Ze werken het best als doelgedrag goed gedefinieerd wordt door de prompt, het relatief makkelijk is uit te voeren, het bericht weergegeven wordt waar het doelgedrag uitgevoerd kan worden en het bericht beleefd uitgedrukt is.

Onbeschaafde en overmatig vragende berichten hebben juist het tegenovergestelde effect. Skinner noemde de tendens om tegen een top-down verzoek in te gaan de ‘countercontrole’ en Jack Brehm (1966) noemde de psychologische schijnweerstand. Prompts zijn populair omdat ze makkelijk uitgevoerd kunnen worden, relatief lage kosten hebben en een aanzienlijke impact hebben als het op grote schaal wordt toegepast.

Modeling

Modeling is het laten zien van specifiek gedrag aan een doelgroep. Het is geschikt voor complex gedrag (in tegenstelling tot prompts). Modellen die samen gaan met een beloning voor het uitvoeren van het gedrag zijn nog effectiever. Modeling kan gebruikt worden bij demonstraties en op sociale media. 

Wat zijn consequentiestrategieën?

Naast antecedente strategieën zijn er ook verschillende consequentiestrategieën. Hiervan worden de volgende behandeld:

• Feedback.
• Penalty's.
• Beloningen.
• Incentives (beloningen).

Feedback

Feedback geeft informatie over het aantal gedragingen en de consequenties van het gedrag. Deze gegevens maken consequenties van gewenst gedrag meer opvallend en zorgen voor een toename van gedragsverandering overeenkomend met consequenties. Feedback is een effectieve manier om problemen zoals depressie en onveilig rijden aan te pakken.

Penalty’s

Bij penalty's gaat het om het identificeren van ongewenst gedrag en het aanreiken van negatieve consequenties. Overheid vindt deze benadering geschikt, gedragspsychologen vinden deze methode echter ongeschikt voor gemeenschapsinterventies. Er is namelijk uitgebreide handhaving nodig en handhaving vereist ondersteuning van autoriteit. Daarnaast reageren de meeste mensen negatief op penalty’s, ze vermijden negatieve consequenties liever dan dat ze het gewenste gedrag uitvoeren voor positieve consequenties. Bij inconsistente handhaving keert gedrag terug naar de vroegere staat.

Beloningen

Een beloning is een positieve consequentie volgend op gewenst gedrag.Dat kan bijvoorbeeld geld zijn, verbaal prijzen, speciale privileges of iets materieels. Deze methode heeft nadelen, maar zorgt er wel voor dat het doelgedrag wordt uitgevoerd.

Incentives 

Incentives zijn antecedenten die de beschikbaarheid van een beloning aangeven na uitvoering van bepaald gedrag. Disincentives is een antecedent die een straf of penalty aangeeft na ongewenst gedrag. Soms worden deze antecedenten niet gegeven en volgt de beloning gewoon het gedrag op. Het is niet correct om beloning een positieve bekrachtiging en penalty’s straf te noemen want beiden beïnvloeden gedrag. Daarom moeten alleen de termen beloning of penalty gebruikt worden. Om de productiviteit te vergroten worden vaak en beloningen of stimuli gebruikt.

Nadelen aan beloningen/stimuli

• Tijdsduur: fixed, variable-ratio en continuous beloningen. Fixed en variable-ratio hebben een hoog aantal reacties, bij fixed-ratio stopt men sneller na het krijgen van een beloning omdat de volgende beloning nog ver weg is. Variable-ratio heeft de voorkeur omdat gedrag meest aanhoudend is door de onvoorspelbaarheid van beloningen.
• Het doelgedrag houdt op wanneer beloningen worden weggehaald. Doordat dit gedrag betrouwbaar is wordt het veel gebruikt als strategie van het onderzoeksdesign, namelijk het demonstreren van functie controle. Het doelgedrag komt vaker voor met een interventie en dit gedrag gaat terug naar baseline niveau/pre-interventie niveau (dit moet eerst gemeten worden) wanneer interventie wordt weggehaald. Een oplossing zou zijn om voor onbepaalde tijd een beloningsstrategie te houden (statiegeld).
• Beloningen zouden de intrinsieke motivatie verminderen. Door beloningen raken mensen extrinsiek gemotiveerd. “Als mensen een beloning krijgen voor bepaald gedrag dan zal het uitvoeren van dat gedrag waarschijnlijk niet leuk zijn en zal het niet de moeite waard zijn zonder beloning”.

Wat zijn interventies gebaseerd op sociale invloed?

Cialdini beschrijft de komende zes principes als toegeeflijkheidprincipes. Dit zijn technieken die de kans vergroten dat een individu een verzoek om gedrag te veranderen eerder opvolgt. Deze principes zijn relevant voor het interventiedesign omdat veel gedragsveranderinginterventies iemand vragen in te stemmen met een verzoek. Verdere toepassingen van de principes zullen, als gedrag eenmaal is begonnen, de sociale consequenties activeren zodat gedrag voor langere periodes gehouden kan worden. De volgende zes principes zullen nu worden besproken:

• Consistentie.
• Sociaal bewijs.
• Autoriteit.
• Liking.
• Reciprociteit (wederkerigheid).
• Schaarste.

Consistentie

Consistentie is het verlangen naar interne consistentie. Men heeft een sterke wens om consistent over te komen. Het is de basis voor de meeste invloedstheorieën in sociale psychologie. Drie voorbeelden zijn:

1. Publieke toezegging: is het meest praktische en meest gebruikte van de consistentieprincipes. Het werkt het best als de toezegging actief (concreet, veroorzaakt meer dissonantie), publiekelijk (mensen willen graag consistent gezien worden) en als vrijwillig wordt gezien (bij het breken van gedwongen ‘toezegging’ vrijwel geen dissonantie). Dit principe is een van de beste voor langdurige gedragsverandering, mensen die sterk toegezegd hebben gedrag uit te voeren passen vaak hun identiteit aan om consistent te worden met hun gedrag. Twee aspecten hiervan zijn dat mensen die gedrag vaak herhalen eerder een identiteit aannemen die consistent is met hun gedrag (ook eerder in toekomst uitvoeren). Daarnaast kan langdurige gedragsverandering verklaard worden door het proces van gedrag zelfperceptie, individuen leiden hun houding en interne toestand af uit het gedrag dat ze vertonen. Het verklaart ook het falen van beloningsinterventies om gedrag langdurig te veranderen wanneer de beloning weggehaald is: gedrag aan beloning toeschrijven en geen veranderingen in zelfperceptie. Een soort interventie is beloning van waardering geven en de beloningen moeten groot genoeg zijn om gedrag aan te moedigen zodat gedrag zelfperceptie ontstaat. Combineren van toezegging en cognitieve dissonantie is een effectieve toepassing van het consistentieprincipe. Hypocrisie Effect, toezegging en daarna laten herinneren aan falen om toezegging uit te voeren.
2. Voet-tussen-de-deur techniek: iemand die met een klein verzoek instemt, zal eerder geneigd zijn met een groter verzoek in te stemmen. Men verwacht dat dit gebaseerd is op het interne consistentie principe, dat men dus consistent over wil komen.
3. Cognitieve dissonantie is de oncomfortabele psychologische spanning die voorkomt wanneer iemand zich bewust is van inconsistenties in zijn gedrag en attitudes. Het komt het sterkst tot uitdrukking als gedrag dat conflicteert met een houding of waarde die vrij gekozen is en negatieve consequenties heeft. Men is gemotiveerd de dissonantie te verminderen. Zorgen voor cognitieve dissonantie in interventieprogramma’s is dus een basiscomponent van motivationeel interviewen. Dissonantietheorieën zijn effectief wanneer ze toegepast worden op grote schaal bij problemen (m.b.t. bijvoorbeeld milieu). Een nadeel is dat individuen dissonantie kunnen verminderen door hun houding te veranderen in plaats van hun gedrag.

Sociaal bewijs

Gedrag wordt beïnvloed door mensen in onze omgeving. In onbekende situaties wordt de kudde gevolgd om zich effectief te gedragen. In andere gevallen doen we dit om sociale goedkeuring te krijgen. Cialdini gebruikt ‘sociaal bewijs’ om aan te geven dat bewijs over gedrag van anderen wordt gegeven om een aangepast response uit te lokken.

Sociale normen zijn codes van gedrag die informatie geven over hoe leden van een sociale groep zich moeten gedragen in bepaalde situaties (impliciet in tegenstelling tot wetten die expliciet zijn en door interacties doorgegeven). Er zijn twee verschillende soorten sociale normen:

1. Beschrijvende normen: wat leden van een groep typisch doen
2. Injunctieve normen: wat een groep goed- en afkeurt.

Deze twee verschillende normen sluiten soms bij elkaar aan en soms ook niet.

Zowel beschrijvende als injunctieve normen moeten in beschouw worden genomen bij het ontwerpen van de berichten die gedragsverandering aanmoedigen. Pro-omgevingsberichten benadrukken beschrijvende normen vaak bij het beschrijven van de hoge prevalentie van probleemgedrag maar dit kan juist het gedrag doen toenemen in plaats van tegengaan. Soms worden normen niet goed waargenomen, kijk maar naar de voorbeelden van studenten en alcohol.

Perkins (2003) meent dat injunctieve normen komen door pluralistische onwetendheid (het geloof dat houdingen en geloof van anderen verschillen van het eigen ondanks dat publiekelijk gedrag hetzelfde is) en attributiefouten (eigen gedrag als sociale druk afwijzen en het gedrag van anderen toeschrijven aan stabiele interne houdingen). Het onderschatten van situationele invloeden voor anderen wordt de correspondentiebias of fundamentele attributiefout genoemd. De beschikbaarheidheuristiek draagt bij aan de beschrijvende normen, de waarschijnlijkheid dat een gebeurtenis voorkomt wordt gebaseerd op de gemakkelijkheid waarmee het in ons opkomt.

Normatieve feedback vergelijkt het gedrag van iemand met een typisch of gemiddeld groepsgedrag. Het bleek dat het de waarnemingen van iemand over drinkgedrag en het drinken zelf van die persoon 3-6 maanden later verminderd.

De interventies bij ‘sociaal bewijs’ moeten zo opvallend mogelijk gemaakt worden zodat individuen die met het probleem te maken hebben zich richten naar de interventie en er zo bij betrokken raken.

Sociale norminterventies om grootschalig drankgebruik onder studenten te voorkomen laat zien dat er weinig aanmoediging is voor de uitwerking van deze benadering. Aangezien sociale normen relevant zijn voor prompts en educatie, kunnen ze geïntegreerd worden met feedbackinterventies.

Autoriteit

Mensen zullen eerder met een verzoek van iemand met autoriteit instemmen dan iemand zonder status. Denk aan het experiment van Milgram. Uniformen, titels en de macht van mensen met autoriteit om positieve en negatieve consequenties te controleren verhogen de effecten. De invloed van autoriteit kan ook door de meningen van autoritaire mensen te gebruiken als heuristiek om goede keuzes te maken (advertenties). Interventies met autoritaire figuren zijn nog niet getest op effecten.

Aardig vinden (liking)

Dit invloedsprincipe houdt in dat we eerder dingen doen die we kennen en leuk vinden. Mensen vinden degenen die gelijk zijn aan hen en degenen die hen complimenteren leuk. Deze techniek wordt veel gebruikt door verkopers. Gelijkheden tussen interventie-instrumenten moeten zoveel mogelijk benadrukt worden. Interventies die gebruik maken van leren door observeren moeten modellen gebruiken die overeenkomen met het doelpubliek. Een tweede implicatie is dat meningen en advies van degenen die we kennen en mogen meer wegen dan het advies van vreemden. De Block-leader approach is een toepassing van het liking principe bij interventie voor gedragsverandering. Block-leaders zijn leden van een gemeenschap die dienen als interventie-instrument en moedigen de buurt aan om deel te nemen aan het programma. Men hoeft de leider niet per se te kennen, het gaat om mate van gelijkenis. 

Wederkerigheid

Wederkerigheid is het idee dat mensen die voordelen van iemand gekregen hebben diegene moeten ‘terugbetalen’. Dit principe bestaat in alle culturen. Het vergemakkelijkt de sociale uitwisseling en geeft een gevoel van onderlinge afhankelijkheid. Strategieën gebaseerd op wederkerigheid zijn gebruikt bij bijvoorbeeld Hare Krishna of bij het vergroten van donaties aan liefdadigheidsorganisaties. Ook snoep of het schrijven van een leuk bericht achter op de rekening vergroot de fooi in restaurants. Een pre-gedrag beloning zou een zinvol alternatief zijn van de gebruikelijke incentive/beloning (meedoen aan vragenlijsten doet men eerder als men van tevoren geld krijgt dan dat men het erna krijgt). Daarnaast zijn er ook wederkerige prompts, als een hotel van tevoren geld heeft gegeven aan een goed doel en men dit wil terugverdienen door mensen hun handdoeken vaker te laten gebruiken doen mensen het eerder dan als het gift nog niet is gegeven aan het goede doel.

Schaarste

Schaarste heeft te maken met vraag en aanbod. De mate waarin iets moeilijk te krijgen of zeldzaam is werkt als een heuristiek om de waargenomen waarde te bepalen. Doordat men vrijheid wil van keuze en verlies wil vermijden hebben invloedtechnieken gebaseerd op schaarsheid veel kracht. Voorbeelden zijn one-day-only verkopen, beperkte voorraad of hoge druk verkooptechnieken. Vermijding van schijnweerstand is dat men zich zo gedraagt dat vrijheid wordt hersteld wanneer het begrenst of bedreigd wordt. Dingen worden meer wenselijk als ze begrensd of bedreigd wordt. Schijnweerstand lijkt enigszins op countercontrole. Het schaarste principe is relevant voor professionals die werken met beroepsveiligheid (het waarschuwen van veiligheidsprofessionals om top-down en op regel gebaseerde benaderingen die schijnweerstand oproepen te vermijden). Vermijding van schijnweerstand is belangrijk omdat het waargenomen autoritaire controle of een mogelijk verlies van vrijheid kan resulteren in het tegenovergestelde gedrag dan wat men had gewild.

Een andere implicatie is dat bedreiging of verlies meer motivationeel krachtig kan zijn dan het beloven of krijgen van iets van gelijke waarde: mogelijke verliezen opvallend maken.

Een fear appeal zijn motivationele berichten die gedrag proberen te veranderen door negatieve consequenties te belichten. Het wordt veel in gezondheidscampagnes gebruikt. Ze zijn effectief als ze het doelpubliek ervan overtuigen:

• Dat de consequentie ernstig is.
• Dat ze gevoelig zijn voor de negatieve consequentie.
• Dat het doelpubliek een preventiestrategie ontvangt die ze kunnen gebruiken om de negatieve consequentie te vermijden (doeltreffende oplossing).

Berichten die angst veroorzaken zonder het publiek te overtuigen dat ze het vereiste gedrag succesvol kunnen uitvoeren om de negatieve consequenties te vermijden resulteren in schijnweerstand en ontkenning van de bedreiging.

Industriële veiligheidsprogramma’s motiveren mensen om veiligheidsmateriaal te gebruiken. Bijvoorbeeld door de aandacht te vestigen op een lichaamsdeel dat ze niet zouden willen missen, te praten over persoonlijke ongelukken en argumenten te geven die vooral dicht bij de mensen staan.

In dit hoofdstuk is de definitie van consumentengedrag "het proces van het verkrijgen van goederen". Verschillende functies van goederen zullen besproken worden. Daarnaast wordt er ingegaan op twee verschillende typen van koopgedrag, namelijk bedachtzaam kopen en impulsief kopen.

Welke verschillende functies hebben goederen?

Consumenten kopen goederen met een doel. Volgens het utilitarisme kopen consumenten dingen vooral voor de functie die zij hebben (wijn om te drinken, kleren om te dragen). Echter is dit niet voldoende om koopgedrag te verklaren. Vaak kopen consumenten ook goederen om dingen over zichzelf te communiceren naar anderen. In andere woorden, het kopen van goederen heeft een identiteitsfunctie. Een voorbeeld is wanneer mensen een dure Rolex kopen, terwijl een goedkoper horloge even goed werkt. Dit heet 'conspicuous consumption' en heeft vaak te maken met de prestige van bepaalde merken. Als een merk veel aanzien heeft, zal men hier eerder goederen kopen. Merken hebben vaak bepaalde specifieke kenmerken. Dit wordt ook wel 'merkpersoonlijkheid' genoemd. Dat is een set van menselijke kenmerken die men associeert met het merk. Dus, mensen die voor een bepaald merk kiezen (zoals Tesla of Audi), voelen zich vaak verbonden met de merkpersoonlijkheid en kiezen vervolgens dit merk om hiermee zichzelf te uiten. Merken hebben dus een expressieve en symbolische functie.

Categorisatie van goederen/producten

Producten of goederen kunnen worden gecategoriseerd op basis van de functie die zij hebben voor de consument. Er is een continuüm van goederen, van volledig utilistisch (zoals een vaatwasser) tot volledig identiteitsgerelateerd (zoals juwelen). Goederen die volledig utilistisch zijn worden 'thinking goods' genoemd. Goederen die volledig identiteitsgerelateerd zijn worden 'feeling goods' genoemd. Bij 'thinking goods' gaat het dus vooral om dat iets goed werkt. Vaak kiest men dan voor een product dat goed werkt voor een voordelige prijs. Echter hebben de meeste goederen zowel een utilistische als een identiteitsfunctie. Denk aan zeepjes en lotions, sommige zeepjes zijn erg goedkoop en werken goed. Toch kiezen sommige mensen voor duurdere zeepjes. Goederen variëren ook in de mate van betrokkenheid van de consument. Dit gaat over hoe veel moeite een consument doet om iets te kopen. Wanneer er sprake is van lage betrokkenheid, betekent dit dat producten eigenlijk automatisch en repetitief worden gekocht. Hierbij kan je denken aan toiletpapier. Men hoeft hierbij niet veel na te denken. Wanneer er sprake is van hoge betrokkenheid, gaat het over producten waar men wél veel overna moet denken. Dit zijn dan producten of goederen die men niet vaak koopt. Hierbij kan je denken aan auto's of huizen. De gevolgen van het maken van een verkeerde keuze zijn groter vergeleken met goederen die een lage mate van betrokkenheid hebben.

Kwadranten

Vaughn (1980) combineerde de dimensie van thinking-feeling en de mate van betrokkenheid en creëerde vier kwadranten om goederen te categoriseren. 

• Kwadrant 1: Thinking-goods en hoge mate van betrokkenheid: auto's of huizen.
• Kwadrant 2: Feeling-goods en hoge mate van betrokkenheid: merkkleding of sportauto's.
• Kwadrant 3: Thinking-goods en lage mate van betrokkenheid: wasmiddel, scheermesjes, tandpasta, toiletpapier.
• Kwadrant 4: Feeling-goods en lage mate van betrokkenheid: deodorant, frisdrank.

Wat is het verschil tussen bedachtzaam en impulsief kopen?

Wat is bedachtzaam koopgedrag?

Bedachtzaam kopen houdt in dat men een specifiek plan heeft om iets te kopen. Volgens de Theorie van Gepland Gedrag (Theory of Planned Behaviour), zijn bedachtzame acties het gevolg van de intenties die men heeft. De intenties worden bepaald door drie determinanten.

1. De attitude of houding die men heeft ten opzichte van bepaald gedrag, wordt bepaald door de overtuigingen die men heeft en de evaluatie van de verwachte uitkomsten van bepaald gedrag.
2. De subjectieve norm. Subjectieve normen gaan over wat men denkt dat anderen (die belangrijk zijn voor de persoon), van het gedrag zouden vinden. Hierbij is de mate van bereidheid om te conformeren belangrijk: als iemand graag wil dat anderen hem of haar mogen, dan zal hij of zij deze subjectieve normen belangrijker vinden vergeleken met wanneer iemand het niet uitmaakt wat anderen van hem of haar vinden.
3. De waargenomen gedragscontrole. Dit gaat over de mate waarin men denkt dat hij of zij in staat is om bepaald gedrag uit te voeren en de mate waarin dit gedrag vrijwillig gebeurt (dus dat het niet door anderen wordt opgelegd of gecontroleerd).

Volgens de theorie zijn deze determinanten beïnvloedbaar door omgevingsfactoren. Daarom kunnen attitudes veranderen met de tijd of in verschillende situaties. Dit leidt dan ook tot een verandering in intenties, wat op zijn beurt leidt tot veranderingen in gedrag. Om het wat duidelijker te maken: volgens Fishbein en Ajzen wordt iemand zijn of haar attitude bepaald door de beschikbaarheid van bepaalde overtuigingen (dus hoe sterk iemand iets denkt). Als iemand in de sportschool is en geen honger heeft, zal hij of zij een hamburger waarschijnlijk bestempelen als 'een caloriebom'. Echter, wanneer deze persoon wél honger heeft en in een restaurant is, zal hij of zij dit eerder bestempelen als 'lekker'. Attitudes kunnen dus erg fluctueren.

Sommige onderzoekers suggereren om een vierde determinant toe te voegen aan het model, namelijk dat van identiteitsovereenkomst. Dit gaat over de mate waarin bepaald gedrag past bij het zelfconcept van een persoon. Uit onderzoek is gebleken dat dit inderdaad leidt tot een betere voorspelling van intenties en gedrag.

Wat is impulsief koopgedrag?

Impulsief koopgedrag gaat over het kopen van iets zonder dit te plannen en zonder intenties te hebben om iets te kopen. Daarnaast gaat het ook vaak over een schending van intenties. Denk hierbij aan iemand die eigenlijk wil afvallen, maar toch zijn of haar winkelmandje volgooit met calorierijk voedsel (zoals chips, chocola).  Dit soort gedrag komt vaak voor. Een ander voorbeeld van zo'n schending is uit gaan terwijl je eigenlijk moet studeren. Het verschil tussen deze twee doelen is dat de één leidt tot directe gratificatie (lekker eten, een leuke avond hebben) en dat de ander leidt tot gratificatie op de lange termijn (studeren, afvallen). Dit soort dilemma's worden zelfcontrole dilemma's genoemd. Dit gaat dus over het reguleren van je gedrag, om je lange-termijn doelen te behalen. Dingen die men erg leuk vindt om te doen en die leiden tot directe gratificatie worden 'hedonistische doelen' genoemd. Het is moeilijker om verleidingen te weerstaan wanneer het hedonistische doel erg gewild is, wanneer het hedonistische doel erg beschikbaar is (cognitively accessible) en wanneer we niet veel middelen (resources) hebben voor controle en motivatie.

Hoe kunnen we attitudes meten?

Attitudes worden vaak op een expliciete manier gemeten. Dit houdt in dat men vaak bepaalde uitspraken te horen of te lezen krijgt en dan moet aangeven in hoeverre hij of zij het daar mee eens is (bijvoorbeeld "Als ik mensen zie die een Aziatisch uiterlijk hebben, dan denk ik direct dat deze personen erg slim en hardwerkend zijn"). Echter, wanneer men erg sensitieve onderwerpen wil meten is een expliciete manier van meten niet het beste. Mensen zullen dan vaak sociaal wenselijke antwoorden geven. In dit geval kunnen er impliciete manieren van meten worden gebruikt. Bij impliciete metingen zijn mensen zich niet bewust van het doel van het onderzoek. Een voorbeeld van een impliciete meting van attitudes is de IAT (Implicit Association Test). Uit onderzoek blijkt dat impliciete metingen beter in staat zijn om gedrag te voorspellen dan expliciete metingen van attitudes.

Wat is de invloed van reclame op koopgedrag?

Reclame heeft invloed op de waarschijnlijkheid dat mensen een specifiek product kopen. Dit kan verlopen via de cognitieve route, de affectieve route of de subliminale route.

Wat is de cognitieve route?

Argumenten kunnen mensen hun overtuigingen, attitudes en intenties beïnvloeden. McGuire kwam met het Informatieverwerkingsmodel, waarin hij stelt dat de impact of de overtuigingskracht van een argument afhankelijk is twee dingen: namelijk bieden (yielding) en ontvangen (reception). Om argumenten te ontvangen, moeten respondenten letten op de argumenten en deze ook kunnen begrijpen. Als argumenten te moeilijk zijn, dan hebben ze geen overtuigingskracht. Echter zijn niet alle reclames gebaseerd op argumenten. Denk aan Coca-cola. Zulke reclames zijn eerder gebaseerd op heuristische verwerking. Heuristieken zijn vuistregels die bepalen hoe wij keuzes maken zonder dat wij hoeven na te denken over de argumenten. Ook bepalen heuristieken of wij een persoon wel of niet kunnen vertrouwen. Volgens de duale-verwerkingstheorie van overtuiging is de mate waarin consumenten sceptisch zijn over argumenten afhankelijk van hun motivatie en vaardigheid.

Wat is de fit tussen reclame en bericht?

De informatieverwerkingsstijl van een consument is belangrijk bij het bedenken en creëren van reclames. Consumenten die erg druk zijn en dus cognitief niet veel ruimte hebben, maken eerder gebruik van heuristisch verwerken. Mensen die hoog scoren op zelf-monitoring, maken zich meer zorgen over hun zelfbeeld. Deze mensen letten vaak meer op het land van herkomst van hun eten. Ook is het belangrijk dat het reclamebericht en de functie van een bepaald product, matchen. Dit houdt in dat een identiteitsgerelateerd bericht beter past bij 'feeling-goods' en dat een utilistisch bericht beter past bij 'thinking-goods'.

Wat is de affectieve route?

Evaluatieve conditionering gaat over dat een persoon zijn of haar attitude veranderd kan worden, zonder dat er sprake moet zijn van veranderingen in cognities (gedachten). Evaluatieve conditionering houdt in dat er een ongeconditioneerde stimulus wordt getoond samen met een neutrale stimulus. Vervolgens wordt deze neutrale stimulus geassocieerd met de ongeconditioneerde stimulus. Hierbij kan je denken aan Pavlov's klassieke conditionering. Het is echter niet precies hetzelfde, want bij evaluatieve conditionering wordt er gebruik gemaakt van woorden, afbeeldingen en muziek, in plaats van eten. Conditioneringstechnieken werken niet goed bij mensen die een sterke attitude hebben tegenover een merk. Bij participanten zonder een sterke attitude (of 'neutrale participanten') heeft evaluatieve conditionering alleen invloed op de impliciete attitude, niet op de expliciete attitude. 

Wat is de subliminale route?

Bij subliminaal adverteren ziet men héél kort bepaalde informatie. Deze informatie wordt zó kort getoond dat men de tekst niet kan lezen of zien. Toch heeft het wel invloed, omdat men deze informatie onbewust verwerkt. Subliminaal adverteren is illegaal in de meeste landen. Echter is het spelen van muziek in een winkel ook een vorm van subliminaal adverteren. Voordat subliminaal adverteren effectief kan zijn, moet er aan een aantal voorwaarden worden voldaan: het merk moet positief worden beoordeeld, het merk is niet al erg bekend bij de persoon en het product moet kort na het subliminaal adverteren getoond worden en de consument moet het product nodig hebben.

Hoe is de economische theorie tot stand gekomen?

Hedonische utiliteit is het streven naar plezier en het vermijden van pijn. Utiliteit is de voornaamste meting van plezier (de meting is in absolute getallen). Disutiliteit zijn de negatieve emoties die mensen vermijden. Mensen gedragen zich rationeel als ze hun utiliteit maximaliseren (relevant voor 19de eeuwse economen). De hedonische berekening is de berekening van utiliteit als netto balans van plezier en pijn. Economische relaties en marktwisseling kunnen afgeleid worden van de universele wet van menselijk gedrag. Psychologen zijn het hier echter niet mee eens. James meende dat de determinanten van gedrag niet verminderd kunnen worden tot de hedonische berekening. Het idee was vervolgens dat de economische theorie bevrijd moest worden van psychologische invloeden. Of men kan de hedonische berekening zien als startpunt voor een economische theorie, of men kan de psychologie er volledig buiten laten. Economen veranderden van kardinale (voornaamste, metrische) naar ordinale (niet-metrische) utiliteit. De kardinale utiliteit is gebaseerd op een waarderingscijfer op een utiliteitsschaal, de ordinale utiliteit is gebaseerd op rangopties en is makkelijker te meten. Economen maken een theorie over economisch gedrag in termen van ordinale utiliteit. Ze laten de psychologische assumpties buiten beschouwing (gedrag is de basis voor ordinale utiliteit). Dit komt overeen met de gedragsbenadering in de psychologie, waarbij mentale constructen die niet te observeren zijn worden vermeden.

Wat zijn anomalieën?

Subjectieve verwachte utiliteit (SVU) is een dominante theorie over het maken van beslissingen. Kosten en voordelen van opties worden vermenigvuldigd met de waargenomen waarschijnlijkheid dat ze voorkomen. Daarbij wordt de optie met de beste netbalans van kosten en voordelen gekozen. Een anomalie is in conflict met de SVU theorie. De prospectietheorie kan sommige anomalieën verklaren, omdat de theorie meent dat er een asymmetrische relatie bestaat tussen winsten en verliezen. Winsten en verliezen zijn relatieve concepten die worden geëvalueerd aan de hand van een referentiepunt. De prospecttheorie meent dat verliezen pijnlijker zijn dan dat winsten plezierig zijn. In een korte periode passen mensen zich niet aan een nieuwe omstandigheid aan. Als winsten en verliezen in een langer tijdsinterval voorkomen, zullen mensen zich wel aanpassen aan de nieuwe situatie en zullen ze de nieuwe situatie als hun referentiepunt gaan gebruiken. Anomalieën zijn een probleem voor verdedigers van een dominante theorie of paradigma.  De theorie zou moet aangepast moeten worden om de anomaliesituaties te bevatten, of de theorie moet afgeschaft worden en vervangen worden door een meer accurate theorie die de anomalieën kan verklaren. Gedragseconomen en economische psychologen vormen een nieuw paradigma die een combinatie is van psychologische en economische concepten.

Wat zijn sociaal psychologische factoren in economisch gedrag?

Persoonlijke referentie

Volgens de utiliteitstheorie hangt de aantrekkelijkheid van een alternatief van de finale uitkomst af. De prospecttheorie en andere psychologische theorieën (bijvoorbeeld de adaptatie theorie) stellen dat de evaluatie gevoelig is voor referentiepunten. Het hangt van het referentiepunt af of een verandering een winst of verlies is. Negatieve en positieve framing geven verschillende reacties. Bij negatieve framing accepteren mensen eerder een risico om een verlies te vermijden, dan een equivalente winst te krijgen. Persoonlijke referentie is de vergelijking van iemands huidige welvaart met de welvaart in het verleden. Een nominaal loon dat niet gecompenseerd wordt voor inflatie schijnt acceptabel te zijn omdat het gezien wordt als een winst voor de werknemer, ten opzichte van het referentieloon. Indien het gezien wordt als een verlies dan wordt de beoordeling als oneerlijk gezien. De manier van framing is dus bepalend.

Praag ontwikkelde de welvaartsfunctie van inkomen. Na een toename van het inkomen passen mensen zich aan het hogere inkomen aan en nemen dit inkomen als hun nieuwe referentiepunt. Ze zullen daarnaast hun consumptieniveau aanpassen aan hun nieuwe referentiepunt. Dit wordt de preferentie shift genoemd. Mensen zijn slachtoffer van de continu veranderende voorkeuren en voldoeningen.

Sociale referentie

Voldoening van inkomen en consumptie is niet alleen afhankelijk van het vorig inkomen en consumptieniveau, maar ook van het inkomen en de consumptie van anderen. Sociale referentie is de vergelijking van de eigen welvaart met de welvaart van relevante anderen.

Een referentieshift vindt plaats wanneer vrienden of collega’s met hetzelfde beroep meer verdienen. Daardoor raken mensen namelijk ontevreden over hun inkomen. Men is echter minder tevreden dan verwacht na een verandering. De preferentieshift en de referentieshift komen samen vaak voor. Altruïsme is gedrag wat vertoond wordt om de welvaart van anderen te verbeteren, zonder daar zelf belang bij te hebben. Het heeft te maken met sociale referentie. De transactionele economische theorie stelt dat wanneer economen hun zelfinteresse achternagaan in hun transacties met andere economen, er een evenwicht gevormd zal worden door de onzichtbare hand. Bij een ultimatum game moet iemand een som geld verdelen tussen iemand anders en zichzelf. Volgens de economische theorie zal de toewijzer een kleine hoeveelheid aan de ontvanger geven en het meeste voor zichzelf houden. De ontvanger accepteert het omdat het beter is dan niets. De meesten gedragen zich echter niet volgens de voorspelling van de economische theorie. Mensen zijn niet zo egoïstisch gedacht wordt. Altruïsme is afhankelijk van de situatie. Toewijzers zullen altruïstischer handelen als een transactie niet eenmalig is en de toewijzer en ontvanger meer transacties verwachten, als ze elkaar kennen en als ze veranderen van rollen in de toekomst. Altruïsme is niet puur, het wordt gemotiveerd door een goede relatie met mensen in toekomstige transacties. Er is dus sprake van egoïstische interesses.

Situationele referentie

Mensen vergelijken zaken op de markt op basis van prijzen en lonen. De evaluatie is gebaseerd op eerlijkheid. Duaal recht is het recht dat consumenten hebben om historische marktprijzen en huidige prijzen in te zien. De meest recente prijs, loon of huur wordt als referentie gebruikt, tenzij de vorige transactie tijdelijk was (tijdelijke prijskorting). Consumenten ervaren het als oneerlijk als verkopers externe situaties gebruiken om de prijs te verhogen.

De meeste mensen zijn het ermee eens dat verkopers recht hebben op een eerlijk referentievoordeel. Een firma mag de prijzen niet verhogen door arbitrair het recht van consumenten te schenden. Mensen accepteren niet dat firma’s lonen verlagen van werknemers in periodes van hoge werkloosheid. Deze normen van eerlijkheid komen van een economische theorie en de werking van de markt. Het voorspellen en adviseren van prijs of loonsveranderingen gebeurt op basis van de marktvraag. Deze standaarden verklaren marktanomalieën met betrekking tot loon en prijscompetitie. 

De meeste mensen gaan voor de zekerheid van een korte reis, in plaats van bijvoorbeeld 50% kans op een lange reis. Ze vermijden de mogelijkheid om niks te krijgen. De verklaring hiervoor is verliesaversie. 5% en 10% zijn beide kleine kansen, dus men kiest voor het grootste voordeel.

Wat is verliesaversie?

Mensen houden niet van verliezen. Verliesaversie is een basismotivatie. Neurologen menen dat verlies de amygdala activeert (centrum van activatie van gevaar). Het wordt dus geassocieerd met gevaar.

Verliesaversie is een basiskarakteristiek van de prospecttheorie. De asymmetrische waardefunctie (prospecttheorie) is hoger voor verliezen dan voor winsten (winst 20: 100; verlies 20: 150). De waarden van winsten en verliezen worden kleiner naarmate de winsten of verliezen groter worden (winst 20 boven 20: 25 extra, verlies 20 boven 20: 50 extra). Er is een referentiepunt nodig voor het beoordelen van winsten en verliezen. Het persoonlijk referentiepunt zal door de tijd heen aangepast worden. Mensen nemen meer risico om een verlies te vermijden. Het dispositie-effect kan verklaard worden door de prospecttheorie, investeerders nemen het risico om iets niet te verkopen met het oog op het niet accepteren van een verlies. Daarnaast hebben ze liever een kleinere winst, dan dat ze een risico nemen door op een grotere winst te wachten. Goede aandelen worden te vroeg verkocht als ze een voordeel opmerken. Daarnaast houden ze slechte aandelen te lang door de hoop op toename in waarde. Beschouwing van winst en verlies hangt af van de manier waarop een vraag of situatie is geframed.

Framing kan zowel positief als negatief. Hedonistisch framen is gebaseerd op de prospecttheorie en houdt in dat de waarden voor individuen zelf en voor anderen verhoogd worden, door winsten en verliezen te integreren en af te zonderen. Bij Integratie worden winsten en verliezen bekend gemaakt, zonder dat er een tijdsinterval voor de ontvanger is om zich aan te passen aan een nieuw referentiepunt.

Bij afzondering worden winsten en verliezen bekend gemaakt met een tijdsinterval die lang genoeg is voor de ontvanger om zich aan een nieuw referentiepunt aan te passen.

1. Integratie van verliezen. Prospecttheorie: een geïntegreerd verlies heeft een kleinere negatieve waarde dan twee of meer afzonderlijke verliezen. Creditcard: integratie van een aantal kleine verliezen in een groot verlies. Mensen willen liever één rekening in plaats van meerdere kleine rekeningen.
2. Integratie van een klein verlies met een grote winst. Prospecttheorie: mensen worden zowel over een verlies geïnformeerd als over een grotere winst. Mensen zijn minder van streek van het verlies, wanneer het gezien wordt als een verminderde winst.
3. Afzondering van winsten. Prospecttheorie: een geïntegreerde winst heeft een kleinere positieve waarde dan twee of meer afzonderlijke winsten. Afzonderlijke cadeautjes kunnen het beste met een tijdsinterval ertussen gegeven worden, zodat de ontvanger zich aan het nieuwe referentiepunt kan aanpassen. Dit leidt tot meer plezier.
4. Afzondering van een kleine winst van een groter verlies. Prospecttheorie: het accepteren van een verlies kan gemakkelijker gemaakt worden door mensen ook afzonderlijk te vertellen over een kleinere winst. Dit heet 'silver lining', de zilveren stralen van de zon (goed nieuws) die achter een donkere wolk schijnen (slechte nieuws).

Spaargeld van het salaris afhalen is geen verlies maar een verminderde winst, daarom wordt dit eerder geaccepteerd. Gedragseconomen en economische psychologen kunnen gebruikt worden om effectieve programma’s te ontwerpen voor belangrijke economische beslissingen (zoals sparen voor het pensioen).

Endowment effect

Mensen voelen zich niet goed bij het opgeven van hun eigen producten, daarom willen ze deze producten minder graag verkopen of weggeven. Mensen raken gehecht aan hun producten en willen ze daarom niet ‘verliezen’. Het negatieve effect van het verliezen van die producten is groter dan het positieve effect van de winst die de verkoop ervan zou opleveren. 

Mensen vragen hogere prijzen voor deze producten (WTA: willingness to accept) dan ze ervoor willen betalen (WTP: willingness to pay). In veel experimenten is de WTA het dubbele van de WTP. Dit kan verklaard worden door middel van verliesaversie (prospecttheorie). Het endowment effect is sterker voor ongelijke producten (minder uitwisselbaar), het opgeven van een item van een set gelijke items schijnt minder pijnlijk te zijn (in tegenstelling tot een uniek item). 

Status-quo bias

Wanneer er meerdere opties zijn, prefereren mensen de standaard- of 'defaultoptie', of de optie die ze al hebben. Dit fenomeen lijkt op het endowment effect, echter het verschil is dat de standaard- of 'defaultoptie' niet noodzakelijk erkend wordt. De status-quo bias kan veroorzaakt worden door een gebrek aan motivatie of bekwaamheid van consumenten bij het verwerken van de informatie over alle keuzealternatieven. Een gemakkelijke uitweg is dan het selecteren van een standaard of 'defaultoptie'. Een 'defaultoptie' wordt automatisch gegeven aan consumenten die geen selectie maken en heeft een duidelijke impact op de keuze. De 'defaultoptie' kan gezien worden als de voorgeschreven keuze. De status-quo en het endowment effect hebben veel gemeen in de evaluatie van publieke goederen. Twee verschillende methoden om de waarde van publieke goederen te bepalen geven verschillende resultaten.

Sunk-costs effect

'Sunk costs' zijn de kosten die reeds in een project zijn gestoken. Als men later ontdekt dat het project minder succesvol is dan verwacht, zullen sommige mensen er juist meer geld in investeren. Ze proberen zo te voorkomen dat ze het geld dat er al ingestoken is verliezen. Daarnaast wordt het project niet als een mislukking gezien. Er wordt geld in het project gestopt zodat het nog een succes kan worden.

Tijdspreferentie

Er is een duidelijk verschil tussen mensen die ongeduldig en impulsief zijn in het spenderen van geld, en mensen die minder ongeduldig zijn en hun geld juist investeren. Er wordt een hoge premie gevraagd (hoger dan rente) voor een achterstand in het ontvangen van geld. Het algemene patroon is dat de gevraagde premie (in percentage) hoger is voor een kleine hoeveelheid geld en voor een korte tijdsperiode. Het is logisch dat de gevraagde premie hoger is voor een lange periode en grote hoeveelheid geld. Mensen willen meer betaald worden voor een achterstand in winst dan voor een achterstand in verlies. Daarnaast is men minder bang om een verlies of schuld uit te stellen. Omdat men er niet van houdt om een schuld te hebben, wil men een schuld sneller afbetalen dan het hoeft. Een verklaring voor de grotere compensatie die voor een klein bedrag wordt gevraagd, is dat mensen langer willen wachten voor een groot geldbedrag dan voor een klein geldbedrag. Kleine buitenkansjes in het inkomen worden uitgegeven aan consumptie of worden gespendeerd, terwijl grote buitenkansen in het inkomen op de spaarrekening worden gezet. Het wachten op een klein bedrag wordt dan gezien als voorgaande consumptie en wachten op een groot bedrag wordt dan gezien als voorgaande rente. Voorgaande consumptie is levendig en verleidelijk in tegenstelling tot voorgaande rente. Ook hier spelen referentiepunten mee.

De disutiliteit voor achterstand in betalen (verlies) is altijd groter dan de utiliteit voor het versnellen (winst) van dezelfde hoeveelheid geld. Mensen willen uitstel van een positieve ervaring en op die manier de aantrekkelijke anticipatie op de positieve ervaring houden. De negatieve ervaring moet echter versneld gebeuren om de anticipatie erop te vermijden. Men heeft liever eerst de negatieve, en dan pas de positieve ervaring. 

De premies worden lager wanneer de periodes langer worden, dit heet 'hyperbolic discounting' (tijdspreferentie verklaren met referentiepunt).

1. Achterstand-versnelling asymmetrie: mensen willen meer compensatie (WTA) voor een achterstand van een winst dan ze willen betalen (WTP) voor het versnellen ervan. Ze willen meer compensatie (WTA) voor het versnellen van een verlies dan ze willen betalen (WTP) voor het uitstellen ervan.
2. Verbetering volgordes: mensen prefereren beter wordende volgordes (toenemende utiliteit) boven slechter wordende volgordes (afnemende utiliteit).
3. Magnitude effect: kleine sommen geld worden meer buiten beschouwing gelaten dan grote sommen geld. Mensen willen meer compensatie (WTA) voor de achterstand van kleine sommen geld dan voor grote.
4. Tekeneffect: winsten worden meer buiten beschouwing gelaten dan verliezen. Men wil meer compensatie voor achterstand van winst (WTA) dan ze willen betalen voor een achterstand in verlies (WTP).

Wat is de context van de sociale psychologie?

De resultaten van cognitieve, economische en sociale psychologie op game theorie, sociale referentie, sociale oriëntatie en het maken van beslissingen en keuzes worden nu toegepast op het economisch gedrag van consumenten, investeerders en ondernemers. Een anomalie voor een economische theorie is niet perse een anomalie voor een psychologische theorie. Economen gebruiken vooral de theorie van utiliteitsmaximalisatie onder condities van complete informatie en stabiele voorkeuren. Psychologie heeft veel meer theorieën. De theorieën zijn beschikbaar om gedrag in verschillende situaties en domeinen te verklaren en te voorspellen. Een nadeel is de onverenigbaarheid en de tegenstrijdigheid van de voorspellingen van deze theorieën. De sociale psychologie moet zich daarom bewust zijn van de grenscondities van de toepasbaarheid van deze theorieën.

De sociale psychologische determinanten helpen bij het verklaren en het voorspellen van economisch gedrag. Ze verbeteren het realisme en de validiteit van de theorieën en modellen van economisch gedrag. De economie is gefocust op het voorspellen van consumentengedrag op verenigbaar niveau, bijvoorbeeld hoe de vraag op een prijstoename reageert. De psychologie is daarentegen gefocust op de beschrijving en voorspelling van gedrag waarbij individuele verschillen in acht worden genomen. Economen beschrijven geen actueel gedrag, maar verschaffen een normatieve gids en schrijven voor hoe men zich moet gedragen. Dit hoofdstuk focust op het vinden van heuristieken en biases die mensen tegenhouden bij het nemen van goede beslissingen. Economische en sociaal psychologen die werken op het gebied van economisch gedrag moeten weten wat de micro en macro aspecten van de economie, de gedragsfinanciën en van marketing zijn. Micro economen zijn, anders dan vroeger, geïnteresseerd in en overtuigd van de bijdrage van economen en sociaal psychologen. 

Wat kan er geconcludeerd worden?

Economisch psychologen en gedragseconomen onderzoeken samen de heuristieken en biases van economische actoren. Daarnaast zoeken ze naar een verklaring voor economisch gedrag van consumenten, investeerders en ondernemers. De economische theorie van utiliteitsmaximalisatie is een normatieve theorie van economisch gedrag (niet beschrijvend).

De economische actoren gebruiken heuristieken en biases om beslissingen te maken (ze maken geen gebruik van de theorie). Heuristieken zijn simpele zoek- en beslisregels. Door biases en heuristieken worden beslissingen gemakkelijker en sneller gemaakt, vooral bij een overvloed aan informatie en tijdsdruk. Daarnaast worden ze gebruikt bij nieuwe en complexe situaties en bij situaties waarbij er minder aandacht is. Vanuit evolutionair perspectief zijn heuristieken en biases een nieuwe ecologische rationaliteit. Bewust denken is slechts de top van de ijsberg, onbewuste factoren bepalen beslissingen voor een groot deel. Het onbewuste is meer adaptief, minder beperkt en meer effectief dan we realiseren. Het gebruik van heuristieken en onbewust denken leidt tot een nieuwe rationaliteit van economisch gedrag. Het is een begrensde rationaliteit bij het maken van beslissingen waar men tevreden over is, in plaats van beslissingen waardoor de winst zo groot mogelijk zal zijn.

Hoe beïnvloedt de fysieke omgeving ons gedrag?

Omgeving en milieu

De fysieke omgeving is erg belangrijk voor gedrag, gedachten, gevoelens, welzijn en prestatie. Bijna iedereen leeft in een stedelijke omgeving, we komen nooit een omgeving tegen die niet gemaakt is door mensen. Eerder was sociaal psychologisch onderzoek gericht op hoe de fysieke omgeving ons beïnvloed, tegenwoordig is het gericht op hoe wij de omgeving beïnvloeden. Deze twee richtingen zijn nauw met elkaar verbonden. Omdat veel onderwerpen die onderzocht worden door omgevingspsychologen sociaal psychologische aspecten hebben, houden sociaal psychologen zich bezig met het verband tussen mens en omgeving. 

De omgeving kan een negatieve of positieve invloed hebben. De mate waarin stressoren van de omgeving ons beïnvloeden hangt voor een deel van sociaalpsychologische factoren af. Niet alleen objectieve blootstelling aan bepaalde stressoren moet beschouwd worden, maar ook veroorzakers van de subjectieve ergernis. Dat sociaal psychologische factoren ergernisniveaus beïnvloeden heeft een belangrijke implicatie voor het beleid: naast het verminderen van objectieve blootstelling, moet er ook wat gedaan worden aan sociaal psychologische factoren. Robert Summer is een van de pioniers van het sociaal design. Dit design is nuttig voor mensen die in een gebouw werken of leven door hun ideeën en behoeften systematisch op te nemen in het ontwerp. Omgevingspsychologen zijn betrokken bij de planningsfase en het formele ontwerp van een constructie, ze moeten daarbij andere gebouwen evalueren.

Hoe beïnvloeden wij de omgeving?

De kwaliteit van de omgeving wordt over de hele wereld bedreigd (luchtvervuiling, geluidsoverlast, opwarming van de aarde). De klimaatverandering wordt veroorzaakt door uitstoot van broeikasgassen en dit komt weer door de verbranding van fossiele brandstoffen. EIA voorziet een toeneming van 71% voor energieconsumptie op aarde tussen 2003 en 2030, wat zorgt voor temperatuurstijgingen tussen de 3 tot 9 graden Celsius. Dit heeft als gevolg dat bijvoorbeeld de zeespiegel stijgt, de voedselproductie wordt verstoord, droogte vaker voorkomt en ziektedragende muggen in aantal toenemen.

Verschillende beleidsinitiatieven hebben niet bijgedragen aan een daling, de broeikasgasuitstoot is juist toegenomen de laatste 10 jaar. Het zal alleen maar verder stijgen vanwege de toename van consumptie van fossiele brandstoffen. De huishoudens dragen hieraan direct en indirect bij. Het elektriciteitsverbruik van huishoudens neemt alleen maar toe, dit wordt vooral veroorzaakt door de economische groei en de uitbreidende populatie. Omdat veel omgevingsproblemen door menselijk gedrag worden veroorzaakt, kunnen ze verminderd worden door gedragsveranderingen.

Gedragsveranderingen zijn nodig omdat fysieke of technische metingen niet voldoende zijn om de problemen op te lossen. Vooral de consumptieniveaus moeten aangepakt worden. Bij het aanpakken van de omgevingsproblemen door gedragsveranderingen moet er gelet worden op welk gedrag bijdraagt aan omgevingsproblemen, welke factoren dit gedrag veroorzaken en welke beleidsinterventies pro-omgevingsgedrag zullen promoten. Sociaal psychologen zijn vooral geïnteresseerd in de factoren en de beleidsinterventies.

Welk gedrag draagt bij aan omgevingsproblemen?

Sociaal psychologen werken samen met omgevingswetenschappers om vast te stellen wat voor invloed verschillend gedrag op de omgeving heeft. Omdat niet alleen sociale psychologische factoren de relatie tussen mensen en fysieke omgeving beïnvloeden, zijn ook andere disciplines betrokken. De omgevingsinvloed, de uitvoerbaarheid en aannemelijkheid van gedragsveranderingen moeten onderzocht worden. Daarbij kunnen omgevingspsychologen een rol spelen, ze kunnen bijvoorbeeld helpen bij het focussen op gedrag dat het belangrijkst is vanuit het oogpunt van de omgeving. Het werken in een interdisciplinair team is niet gemakkelijk, maar het levert betere en meer begrijpelijke zienswijzen op voor relaties tussen mens en omgeving en de manier waarop ze verbeterd kunnen worden.

Welke factoren veroorzaken gedrag dat leidt tot omgevingsproblemen?

Omgevingsgedrag is gedrag dat effect heeft op de beschikbaarheid van grondstoffen, de structuur en kracht van ecosystemen of de biosfeer. Dit beïnvloedt menselijk welzijn en welvaart. Volgens sommige mensen moet de omgeving gewaardeerd worden voor haar eigen belang (en niet voor de waarde die zij voor mensen heeft). Consequenties van gedrag voor de omgeving zijn vaak niet bekend. Echter, het ene gedrag beïnvloedt de omgeving meer dan het andere. Sociaal psychologen moeten zich richten op het gedrag dat de omgeving het meest beïnvloed.

Pro-omgevingsgedrag heeft vaak hogere persoonlijke kosten. Er zijn drie theoretische benaderingen die uitleggen onder welke voorwaarden mensen hun persoonlijke voordelen willen opofferen om de omgeving te beschermen.

Gemeenschappelijke dilemma’s zijn situaties waarin er een conflict is tussen individuele en collectieve interesses, denk bijvoorbeeld aan het gemak van autorijden tegenover de luchtvervuiling die het veroorzaakt. Sommigen zijn zich hier niet van bewust omdat ze de collectieve problemen die gepaard gaan met hun gedrag niet erkennen of waarderen. Er is een onderscheid tussen een actor (consument) en observer (wetenschapper of expert). Bij grote, gemeenschappelijke dilemma’s voelen individuen zich niet verantwoordelijk voor het bijdragen aan de oplossing. Dit komt door een gebrek aan vertrouwen in samenwerking met anderen. Ze kijken naar het korte termijn zelfbelang. De beloningen voor het niet uitvoeren van pro-omgevingsgedrag zijn groter dan de beloningen voor het wel uitvoeren ervan, ongeacht wat anderen doen. Veel mensen moeten hun gedrag veranderen.

Wat is het norm activatie model?

Sommige mensen gedragen zich niet in hun eigen belang. Beslissingen zijn niet altijd kost-voordeel afwegingen, maar soms ook een afweging van moraliteit. Kost-voordeel modellen zijn minder passend om moreel gedrag te verklaren, omdat ze geen morele kosten en voordelen beschouwen. Daarom is er een moraliteitmodel nodig: het norm activatie model.

Het norm activatie model (NAM) was oorspronkelijk bedoeld om pro-sociaal gedrag te verklaren. In de praktijk wordt het vaak toegepast om omgevingsgedrag te verklaren. Gedrag komt voor als reactie op persoonlijke normen (gevoelens van morele verplichting). Persoonlijke normen worden geactiveerd wanneer mensen nadelige consequenties van hun gedragingen voor anderen of voor de omgeving erkennen  (awareness of consequence of AC belief), of wanneer ze zien dat ze de consequenties om kunnen keren (ascription of responsibility of AR belief). Als de AC en de AR hoog zijn voelt men een sterke morele verplichting om bepaald gedrag te vertonen en andersom. De NAM kan beter gedrag verklaren dat geassocieerd is met relatief lage gedragskosten (in geld, tijd of moeite, denk aan recyclen) dan wanneer het geassocieerd wordt met relatief hoge gedragskosten (denk aan minder autorijden). Egoïstische interesses spelen mee wanneer de gedragskosten hoog zijn,  persoonlijke normen verdwijnen dan naar de achtergrond.

Een beslissingsconflict (eigen belang tegenover collectief belang) kan opgelost worden door self-serving denial. Hierbij wordt de eigen morele verplichting ontkent en zo de keuze gerechtvaardigd voor milieuonvriendelijk gedrag. Dit kan op vier manieren:

1. Negeren, vervormen of minimaliseren van omgevingsproblemen. Mensen kunnen selectief gebruikmaken van wetenschappelijke resultaten om hun gedrag en positie te versterken. Er wordt bijvoorbeeld benadrukt dat onderzoek onder discussie staat. 
2. Buiten beschouwing laten van verplichting van mensen. Het argument is dan dat de eigen bijdrage weinig verschil zal maken en problemen veroorzaakt worden door collectieve beslissingen (autoriteit of industrie zijn verantwoordelijk).
3. Het ontkennen van persoonlijke bekwaamheid of competentie om pro-omgevingsgedrag uit te voeren.
4. Individueel pro-omgevingsgedrag als niet effectief beschouwen om omgevingsproblemen te verminderen (vooral effectief voor omgevingsproblemen op grote schaal).

Bij het nemen van beslissingen spelen, naast omgevingsfactoren (zoals comfort, veiligheid, status en gemak), ook andere factoren mee. Deze factoren zijn vaak in conflict met de omgevingsfactoren en maken pro-omgevingsgedrag minder waarschijnlijk. De NAM is uitgebreid tot de value-belief-norm theory of environmentalism, waarbij ook gedrag dat resulteert in pro-omgevingsintentie verklaart wordt. Deze theorie stelt, net zoals VBN theorie, dat persoonlijke normen gedrag beïnvloeden en dat persoonlijke normen weer beïnvloed worden door AR en AC. De VBN theorie stelt dat AC belief is gebaseerd op algemene overtuigingen over het verband tussen mens en omgeving en op relatief stabiele waardeoriëntaties.

Welke rol spelen waarden en omgevingsbelang?

In 30 verschillende landen vindt 90% van de mensen dat opwarming van de aarde door het broeikaseffect een serieus probleem is. The new environmental paradigm (NEP) is een van de belangrijkste metingen van de mate waarin mensen bezorgd zijn over de omgeving. Het meet het fundamentele geloof dat men heeft over het verband tussen mens en omgeving. De mensen die de NEP goedkeuren menen dat er grenzen zijn voor groei. Volgens hen raakt bij te veel groei de balans van de natuur verstoort door menselijke gedragingen. Zij vinden daarnaast dat mensen de omgeving niet kunnen controleren en domineren. Er is vaak bevestigd dat er relaties bestaan tussen de NEP en gedrag specifiek geloof en normen, intenties en gedrag. De relaties zijn echter niet sterk en NEP support is alleen relevant voor gedrag met lage kosten.

Omgevingsgedrag wordt ook door waarden beïnvloed. Volgens Schwartz is een waarde een gewenst trans-situationeel doel dat varieert in importantie en dat dient als leidraad in het leven van een persoon of sociale entiteit (voorbeeld gezondheid, rechtvaardigheid of vrijheid). Er zijn vier kenmerken:

1. Geloof over wenselijkheid van een zekere eindstaat (zoals gezondheid) is abstract en overtreft daardoor specifieke situaties (verschillende gedragingen worden tegelijk beïnvloed).
2. Leidende principes voor de selectie of evaluatie van gedrag, gebeurtenissen of mensen.
3. Waarden zijn geordend in een systeem van prioriteiten en keuzes worden gebaseerd op de meest belangrijke waarden.

Drie algemene waardenoriëntaties worden in de omgevingsliteratuur onderscheiden:

1. Egoïstische waardeoriëntatie: mensen proberen hun eigen uitkomsten te maximaliseren (individuele kosten en voordelen), bijvoorbeeld in macht of materiële rijkdom.
2. Altruïstische waardeoriëntatie: belang voor de welvaart van andere mensen, bijvoorbeeld door behulpzaamheid of sociale rechtvaardigheid.
3. Biosferische/ecocentrische waardeoriëntatie: belang voor niet-menselijke soorten en biosfeer, bijvoorbeeld door respect te hebben voor de aarde en door vervuiling tegen te gaan. 

Mensen met de laatste twee waardeoriëntaties zullen eerder pro-omgevingsgedrag vertonen dan mensen met een egoïstische waardeoriëntatie, omdat deze waarden belangen voor anderen reflecteren. Echter wanneer altruïstische waarden en biosferische waarden conflicteren, zullen de mensen die altruïstische waarden nastreven minder snel pro-omgevingsgedrag vertonen dan de mensen met de biosferische waarden.

De besproken theorieën nemen aan dat we denken voor we doen. Dit is vaak het geval, denk bijvoorbeeld aan alledaags gedrag wat routine matig wordt uitgevoerd. De frequentie van het uitvoeren van gedrag is geen goede indicator van een gewoonte. Gewoontes wijzen namelijk naar de manier waarop we beslissingen maken.

Drie karakteristieken van gewoontes zijn:

1. Ze worden geactiveerd wanneer een specifiek doel aanwezig is.
2. Hetzelfde verloop van de actie wordt herhaald wanneer deze bevredigend is (hoe positiever de uitkomsten en hoe sterker de relatie tussen doel en actie om doel te bereiken, hoe sterker de gewoonte).
3. Gewoontes worden bemiddeld door cognitieve processen, frequent gedrag in een bepaalde situatie zorgt ervoor dat de mentale representatie van de situatie wordt geassocieerd met de representatie van het doelgericht gedrag. Gewoontes worden veroorzaakt door een cognitieve structuur die geleerd, opgeslagen en opgehaald is uit het geheugen wanneer we een stimuli zien.

Doordat gewoontes gezien worden als doelgericht automatisch gedrag dat mentaal gerepresenteerd worden, is een responsefrequentie meting van de sterkte van een gewoonte ontwikkeld. Deze neemt aan dat doelen automatisch mentale representaties kunnen activeren. Automatische processen worden gemakkelijker door de opgelegde tijdsdruk en door te reageren met wat als eerst in je opkomt. Daarnaast zijn ze gebaseerd op cognitief beschikbare structuren. Als indicator van de sterkte van een gewoonte wordt de frequentie van reageren gebruikt. Bij sterke gewoontes worden geen beredeneerde keuzes gemaakt. Theorieën als the theory of reasoned action, the norm activation model en theory of planned behavior zijn dus niet geschikt om gewoontegedrag te verklaren. Wanneer gewoonten sterk zijn, is intentie niet gerelateerd aan gedrag. Gewoontes zijn geschikt om met veelvoorkomende, alledaagse situaties om te gaan. Echter, als omstandigheden veranderen zijn gewoontes niet geschikt. Mensen geven geen aandacht aan informatie die hun keuze kan veranderen, dit gebeurt echter wel wanneer de omstandigheden significant veranderd zijn.

Welke beleidsinterventies leiden tot pro-omgevingsgedrag?

Bij het ontwerpen van interventies om pro-omgevingsgedrag te promoten, is informatie nodig over welke factoren omgevingsgedrag beïnvloeden (aanmoedigen of tegenhouden). Er zijn twee manieren om gedrag te veranderen: 

1. Interventies kunnen gericht zijn op het veranderen van de consequentie van gedrag, door middel van belonen van goed gedrag en straffen van slecht gedrag. Ze zijn het meest effectief wanneer ze gedragsverandering teweeg kunnen brengen. Mensen zullen de gedragsverandering dan toeschrijven aan persoonlijke overtuigingen in tegenstelling tot wanneer de beloningen of straffen te sterk zijn (dan is verandering namelijk slechts van korte duur). De stimulansen om te doen wat je zelf wilt zijn soms sterker dan de motivatie om pro-omgevingsgedrag te vertonen. Dan zijn veranderingen in stimulansen nodig, consequentiestrategieën genoemd. Men hoopt dat houdingen en voorkeuren in dezelfde richting veranderen, want dan zullen gedragsveranderingen meer robuust zijn. De beschikbaarheid en kwaliteit van producten en diensten kan veranderd worden. Daarnaast kunnen legale metingen gebruikt worden, deze zijn alleen effectief als de wetten en regels door de meeste mensen worden geaccepteerd en er daarnaast sancties zijn voor schendingen van de regels en wetten. Als laatste kan een prijsbeleid worden opgesteld zodat kosten worden verminderd van pro-omgevingsgedrag en kosten worden verhoogd voor omgevingsonvriendelijk gedrag. Dit zou effectief zijn omdat pro-omgevingsgedrag nu duurder is dan omgevingsonvriendelijk gedrag.
2. Interventies kunnen gericht zijn op de waarnemingen, motivaties, cognities en normen. Het wordt aangenomen dat toegenomen kennis of positieve houdingen zouden leiden tot het vaker recyclen van spullen. 

Hoe kunnen percepties worden veranderd?

De meeste strategieën zijn antecedent strategieën (behalve feedback). Ze hebben als doel het verschaffen van informatie door middel van informatiecampagnes. Het doel hiervan is de consequenties van gedrag te laten zien en om informatie te geven over gedrag en verwachtingen van anderen. Op deze manier wordt er bewustzijn gecreëerd van gewenste sociale normen. Informatie is effectief om kennis te vergroten, maar de het informeren alleen zorgt niet meteen voor een gedragsverandering (vooral massamediacampagnes). Informatie gevormd naar behoeften, interesses en wensen van een doelgroep zorgen er voor dat mensen eerder erop gaan letten en de informatie goed verwerken (vergroot kans op attitude of gedragsverandering). Gedragstoezegging is een privé toezegging die door een belofte een de persoonlijke norm zal activeren. Wanneer die openbaar gemaakt wordt, zullen mensen hun belofte nakomen doordat ze afkeuring van anderen willen vermijden. Deze manier is beter dan feedback, vanwege de lange termijn effecten. Feedback wordt gegeven over de mate van gedragsverandering of de impact van de gedragsverandering op de omgeving. Feedback is effectief om pro-omgevingsgedrag te promoten (vooral wanneer het frequent en direct na het gedrag wordt gegeven).

De combinatie van interventies is het meest effectief, het is echter geen garantie voor verandering (gewoonten kunnen sterk zijn, weinig gelegenheid voor gedragsverandering of gedrag is minder aantrekkelijk, hiervoor zijn dan sterkere metingen nodig of metingen die aantrekkelijkheid van alternatief gedrag veranderen, zie vorige manier).

Wat is diversiteit?

Door globalisatie, toenemende culturele diversiteit binnen landen en door migratie is er een groeiende behoefte aan het begrijpen en versterken van interculturele relaties.

Er zijn ongeveer 190 miljoen migranten wereldwijd. In Europa bestaat 8% van de populatie uit immigranten. Over de gehele populatie gezien, hebben Oceanië en Noord-Amerika relatief het grootste aantal. 

• Canada heeft de meeste culturen. De twee grootste zijn de Anglo meerderheidsgroep en de Franse minderheidsgroep. Het Anglo deel van de populatie neemt af en is tegenwoordig niet meer de grootste groep. Het Franse deel neemt ook af. Na WOII immigreerden andere Europese nationaliteiten naar Canada. Oost-Europese mensen volgden. Na de invoering van de nieuwe Immigratie wet in ’78 (deze haalde de discriminerende elementen weg) kwamen nog meer nationaliteiten naar Canada. In ’88 kwam de multiculturalisme wet. Engels zal de dominante taal blijven, maar de Anglo culturele identiteit zal ingeruild worden.
• De VS werd jaren cultureel gedomineerd door Europese Amerikanen, terwijl Afrikaanse Amerikanen de grootste minderheid vormden. Nu vormen de Amerikanen met een Spaanse achtergrond de grootste minderheid. De VS wordt een land met 2 krachtige culturen, de Anglo-Westerse en de spaanstalige cultuur (Engels en Spaans zijn de belangrijkste talen).
• West-Europa is meer divers dan de VS, elk land heeft een eigen taal en immigratiegeschiedenis. In 1960 leidde de economische groei tot een schaarsheid van arbeidskrachten. Hierdoor kwamen veel gastarbeiders uit Mediterrane landen naar West-Europa. Nu is 5-10% van de populatie Moslim in West-Europa. Het aantal groeit nog steeds terwijl de inheemse populatie afneemt. Ook West-Europa is bicultureel. Eerder was er een lange christelijke traditie en nu is er een vitale en groeiende input van de Islam.
• Australië is het meest Anglo gedomineerde immigratieland. In ’71 kwam 83% van de populatie uit Engeland. In de vroege jaren 70 (ontmanteling van het ‘Wit Australisch beleid’) kwamen er ook immigranten uit niet-Europese landen. Nu is 7% van de populatie in Australië Aziatisch. In ’86 kwam het beleid van multiculturalisme. De verwachting is dat de Aziatische culturele input nog groter wordt door het hoge geboortegetal van Aziaten in Australië en door de nabijheid van de dichtbevolkte Aziatische landen.

Wat zijn acculturatiestrategieën?

Acculturatie is het proces van het aanpassen aan een andere cultuur. Er zijn al veel verschillende theoretische modellen ontwikkeld en deze kunnen in twee brede categorieën worden ingedeeld:

1. Eendimensionale modellen: de culturele verandering wordt gezien als een lineair proces die van originele cultuur naar gastcultuur gaat.
2. Multi-dimensionale modellen: de processen van culturele veranderingen vinden onafhankelijk plaats in de originele- en gastculturen.

Tegenwoordig vindt men de ontvangende maatschappij belangrijk in de acculturatieprocessen.

Eendimensionale modellen

In eendimensionale modellen wordt de eigen cultuur opgegeven en identificeert men zich geleidelijk met de gastcultuur. De culturele normen, waarden, houdingen en het gedrag van de gastcultuur worden aangenomen. Dit model was eerder beter toepasbaar dan tegenwoordig, dit komt door verschillende omstandigheden. Het model is goed toepasbaar als gastmaatschappijen een homogene cultuur hebben, immigranten relatief welkom zijn (om economische, ideologische en morele redenen), wanneer ze een klein deel van de populatie vormen en wanneer het culturele verschil klein is. Daarom konden ex-koloniën zich zo goed aanpassen aan de gastmaatschappij waar ze een kolonie van waren. In het algemeen conformeerden immigranten zich aan de lichte druk van assimilatie. Bij latere generaties gebeurde dit vanzelf. 

De melting pot ideologie zegt dat immigranten zelf hun eigen acculturatie in eigen waarden mogen kiezen, maar er is een sterke informele druk om met de hoofdcultuur te mengen. Deze ideologie is realistisch in het geval dat de gastcultuur homogeen is. De VS had een Europees karakter en de meeste immigranten kwamen uit Europa. In de 20ste eeuw kwamen grote groepen immigranten uit niet-westerse landen naar de VS, zij konden zich moeilijker mengen in de gastcultuur. Iedere culturele groep werd een stukje van het mozaïek. Eendimensionale modellen werden op een gegeven moment te simplistisch en identificatie met de originele en de gastcultuur werden als onafhankelijk gezien.

Multi-dimensionale modellen

Er kunnen twee aannames gedaan worden: 

1. Het acculturatieproces functioneert op verschillende afzonderlijke domeinen zoals houdingen, waarden, culturele identiteit, taal en gedrag. Immigranten zouden dus op de verschillende domeinen en in verschillende mate gerelateerd zijn aan hun originele en aan hun gastcultuur.
2. De originele cultuur en de gastcultuur zijn onafhankelijke domeinen. Berry meent dat immigranten met twee fundamentele vragen te maken krijgen, of het waardevol is om de originele cultuur te behouden en of het waardevol is om relaties met de gastmaatschappij te houden. Op basis van de antwoorden kunnen vier strategieën onderscheiden worden, namelijk marginalisatie (er wordt geen rekening gehouden met beide vragen), integratie (het behouden van zowel de culturele identiteit als het onderhouden van een positieve relatie met de gastmaatschappij), separatie (alleen de eigen cultuur wordt behouden), assimilatie (alleen een positieve relatie met de gastmaatschappij is belangrijk). Berry meent dat het proces van veranderingen op tenminste zes gebieden van psychologisch functioneren invloed heeft, namelijk taal, cognitieve stijl, persoonlijkheid, identiteit, houding en stress met betrekking tot acculturatie. Individuen kunnen veranderen van strategie. De culturele afstand tussen de originele en de gastcultuur is breder geworden. Gastculturen zijn niet meer homogeen, maar er is vaak wel een dominante cultuur. 

Marginalisatie zou moeilijk te veranderen zijn, sinds migranten niet kiezen voor marginalisatie, maar hier eerder toe gedwongen worden. Ook is het mogelijk dat ze zich niet gelijk identificeren met beide culturen omdat ze een meer individualistische acculturatiestrategie hebben bedacht. Er is dan vaak sprake van een hoog niveau van kosmopolitisme (selectief aannemen van elementen van een aantal culturen).

Nu is er meestal de keuze of er geassimileerd of geïntegreerd wordt. Integratie is het meest gewild en het is ook de meest adaptieve strategie voor immigranten. Daarnaast is het belangrijk om te kijken naar de verwachtingen van de ontvangende maatschappij ten opzichte van acculturatie.

Het interactief acculturatie model van Bourhis is gefocust op de rol van acculturatieverwachtingen van de ontvangende maatschappij, en de acculturatie oriëntaties die door immigranten worden aangenomen. Vijf acculturatie oriëntaties zijn integratie (zie Berry’s integratie; multiculturele maatschappij), segregatie (zie Berry’s separatie; de immigrant culturen scheiden van mainstream maatschappij), assimilatie (zie Berry’s assimilatie; opgeven van originele cultuur voor cultuur van gastland), exclusie (variant van Berry’s marginalisatie; immigranten zijn een bedreiging voor de nationale maatschappij) en individualisme (variant van Berry’s marginalisatie; individuen zien zelf welke strategie het beste aansluit). Een overeenkomst tussen de acculturatievoorkeuren van immigrant en gastland komt niet altijd voor, daardoor zijn er soms problematische of conflictuitkomsten (deze zijn nog niet goed onderzocht). Immigranten willen over het algemeen integratie, gastmaatschappijen willen liever assimilatie. Als de druk op assimilatie te groot wordt, zullen sommigen assimileren en anderen juist niet. Dit laatste leidt dan tot versterking van separatie of marginalisatie. In Canada en Nieuw-Zeeland geven immigranten en gastmaatschappijen voorkeur aan integratie (in tegenstelling tot veel andere landen).

Welke sociaal psychologische theorieën zijn er over intergroepsrelaties?

Sociaal psychologische theorieën van intergroepsrelaties zijn toepasselijk bij de analyse van relaties tussen groepen immigrant en gastmaatschappijen. Vaak worden deze theorieën gecombineerd met individuele verschilmetingen in intergroep onderzoek.

Volgens de gelijkheid-aantrekkelijkheid hypothese, leidt gelijkheid tot aantrekkelijkheid. We vinden mensen en groepen aardig die gelijk zijn aan ons en onze groep. Gelijkheid neemt onzekerheid weg in inter-persoonlijke en intergroepsrelaties. Culturele gelijkheid suggereert dat ons geloof en onze waarden correct zijn.

Zolang iemand niet gelijk is aan alle karakteristieken van een in-group, zal diegene minder aardig gevonden worden. Etnische hiërarchie is een volgorde van voorkeuren volgens de culturele afstand ten opzichte van de in-group.

Contacthypothese stelt dat de negatieve houding van een groep ten opzichte van een andere groep komt door een gebrek aan kennis over die groep. Individuen van groepen moeten zorgen voor een positief, persoonlijk en samenwerkend contact.

Daarnaast moet de interactie plaatsvinden tussen individuen met een gelijke status, autoriteiten moeten het contact steunen. De groepen zullen positiever worden door de groeiende herkenning van gelijkenissen.

Sociale identiteitstheorie (SIT) heeft een toepasselijker perspectief op intergroepsprocessen tussen immigranten en gastmaatschappijen. Twee kernpunten zijn sociale categorisatie en vergelijking. Individuen streven naar een positieve identiteit.‘Bij een groep horen’ is een belangrijk deel van de identiteit, daarom zoeken individuen naar positieve groepsonderscheidingen, hierdoor krijgen of houden ze een positief zelfbeeld. Dit komt door de vergelijkingen tussen in-group en verschillende out-groups zodanig te maken, dat ze gunstig zijn voor de in-group. Etnocentrisme (voorkeur voor in-group en afbreuk aan out-group) is dan een onvermijdelijke consequentie van sociale identificatie. De SIT wordt wereldwijd gebruikt om intergroepsrelaties te interpreteren vanuit beide perspectieven (zowel migrant als gast).

Het common In-group Identity Model stelt dat als sommige mensen eenmaal gezien worden als een deel van een in-group, ze op een gelijke manier behandeld worden als in-group mensen. Door cognitieve representaties van in-group en out-group mensen te veranderen in een inclusieve sociale identiteit binnen een enkele groep, zullen meer gunstige houdingen ten opzichte van de eerdere out-group gemaakt worden. Dit gebeurt door pro-in-group bias. Een gemeenschappelijke in-group identiteit kan bereikt worden door de opvallendheid van bestaande superordinate leden toe te laten nemen, of door factoren te introduceren die gedeeld moeten worden door beide groepen. De originele, minder inclusieve groepsidentiteit hoeft niet opgegeven te worden. Mensen behoren tegelijk tot verschillende groepen en hebben multipele identiteiten.

Manipulatie van nationale in-groups vermindert de negatieve houdingen ten opzichte van immigranten onder sociaal dominanter georiënteerde Canadese deelnemers. Het versterkt echter juist de negatieve houdingen van sociaal dominanter georiënteerde Duitse deelnemers. Het onderzoek laat de waarde zien van het promoten van een algemeen nationale in-group die non-immigranten en immigranten betreft. Daarnaast laat het onderzoek zien dat een dergelijke strategie niet zonder discriminatie toegepast kan worden. Historische en eigentijdse vragen binnen een land moeten in acht genomen worden.

Het Instrumentaal Model van GroepsConflict is geïnspireerd op de groepconflicttheorie en identificeert twee determinanten van intergroepsvijandschap, ten eerste de aanwezigheid van een relevante out-group die moet opvallend, onderscheidend en een haalbare concurrent zijn voor waardevolle bronnen. Een toenemend aantal out-group leden of een onderscheidend uiterlijk kunnen bijdragen aan het opvallen en het onderscheiden. Daarnaast de bron van stress die voortkomt uit begrensde bronnen, ongelijke toebedeling van bronnen en de acceptatie van ongelijke toebedeling gebaseerd op sociale hiërarchie. De toebedeling door sociale hiërarchie is een individuele verschilvariabele en wordt vaak bediscussieerd in de rubriek Sociale Dominantie Oriëntatie.

Mensen met een sociaal dominante oriëntatie moedigen groepshiërarchie en ongelijkheid in de maatschappij aan, ze zien de wereld als een competitieve plek en ze discrimineren.

Een combinatie van de twee determinanten resulteert in intergroepscompetitie met een cognitieve en affectieve perceptie van bedreiging. Het cognitieve component draait rond een zero-sum geloof systeem, enkele gelegenheden en voordelen die een groep ontvangt worden gezien als een directe vermindering van de gelegenheden en voordelen van andere groepen. Het affectieve component houdt in dat uitdagingen van out-group concurrenten leiden tot waarneembare angst en vrees.

Sociaal psychologische theorieën in combinatie met acculturatieonderzoek

Twee lijnen van onderzoek zijn onafhankelijk van elkaar voortgekomen uit het onderzoek naar gastland-immigrant relaties. Sociaal psychologen hebben steeds maar naar een geïsoleerd deel van intergroepsrelaties gekeken, terwijl het acculturatieonderzoek heel breed is. Acculturatieonderzoekers moedigden de sociaal psychologen aan om breder onderzoek te doen en om ook te kijken naar de context van immigratie. Sociaal psychologen moedigden de acculturatieonderzoekers aan een meer nauwkeurige theoretische verklaring te formuleren. Sociaal psychologen demonstreerden een samensmelting van theorieën van acculturatieonderzoek en intergroepsonderzoek. Een nieuw concept hierbij is hechting, dit is de neiging om andere mensen in nieuwe situaties te benaderen.

Onderzoek laat zien dat contextuele activatie verzwakt door het gevoel van een zekere basis, negatieve reageren op een out-group en negatief of kritisch reageren op het wereldbeeld van een ander. Hierbij speelt de hechtingsstijl geen rol. Het gevoel geliefd te zijn en omgeven te worden door steunende anderen laat mensen meer open staan voor alternatieve wereldbeelden.

Er zijn verschillende innnovaties op het gebied, voorbeelden zijn de SIT en de Sociale Categorisatie Theorie die worden toegepast bij het onderzoek naar immigratie en geleid hebben tot nieuwe theorieën zoals Common In-Group Identity Model. Daarnaast zijn er vergelijkende onderzoeken gedaan naar de perspectieven van gastland en immigranten en van verschillende groepen immigranten, landen, leeftijden, culturen. Er moet meer aandacht besteed worden aan de verfijning van kernconstructen, identiteit en cultuur. Cultuur houdt omvattende artefacts, sociale instituties, tradities, gedeelde meningen, gewoonten en taal in. Culturele identiteit is het gevoel van trots en saamhorigheid van een groep. Immigranten kunnen zo de nieuwe cultuur overnemen, maar niet perse de culturele identiteit.

Sociale inclusie is een normatief concept, omdat het gewenst is om condities te promoten die voordelig zijn voor de inclusie van individuen en groepen in de maatschappij. Aan de andere kant is het niet normatief, omdat immigranten de eigen cultuur of identiteit kunnen aanhouden.

Interventies

Verschillende interventies kunnen gebruikt worden om de intergroepsrelaties te verbeteren:

• Acceptatie van en respect voor de identiteit van de andere: de groep waar iemand bij hoort is een deel van de identiteit van die persoon.
• Training van vaardigheden: culturele scripts zijn cultuur specifiek en zouden ouderwets zijn. Er is meer bewijs dat persoonlijke factoren een belangrijke rol spelen. Sommige mensen zijn intercultureel effectief, anderen niet en daar kan dan wat aan gedaan worden. De vaardigheden zijn in elke cultuur zinvol en ze zijn nooit ouderwets.
• Verminderen van onnodige sociale categorisatie: sociale categorisatie is een normaal en noodzakelijk cognitief proces. Als men in de out-group ingedeeld is, zijn er ongewenste reacties. Technieken die hiermee te maken hebben zijn gebaseerd op de SIT. Een stap die onnodige sociale categorisatie helpt te voorkomen is door nieuwkomers geen vreemdelingen te noemen.
• Verbeteren van het contact tussen leden van verschillende groepen: het contact moet een persoonlijk karakter hebben, autoriteiten moeten het gedrag goedkeuren, het verschil in status moet niet te groot zijn en er moet een gemeenschappelijk of overkoepelend doel zijn. Samenwerking verbetert de interculturele relatie (vooral als de kans op succes goed is).

Wat is de context van de sociale psychologie?

Het is belangrijk om ook aandacht te geven aan de invloeden van globalisatie op acculturatie en intergroepsrelaties. Er zijn twee factoren die een rol spelen bij een verandering in de mogelijkheden voor immigranten en hun gast-maatschappijen. Dit zijn de niet-parallelle gelegenheden voor transnationaal contact en het steeds maar groeiend aantal immigranten op wereldbasis.

Transnationalisme zijn de verscheidene banden en interacties die mensen en instituties met verschillende landen hebben. Vaak refereert deze term naar het proces waarbij immigranten sociale relaties creëren en onderhouden die hun oorspronkelijke en hun nieuwe maatschappij aan elkaar verbinden. Belangrijk hierbij is de veelzijdigheid en omvangrijkheid van de verhoudingen die immigranten met de oorspronkelijke en de nieuwe maatschappij hebben. Transnationalisme wordt makkelijker gemaakt door geografische nabijheid en goede telecommunicatie. Sommigen menen dat het goed zou zijn dat immigranten een aanzienlijk deel van het land vormen. Aan de twee vragen die Berry opstelde kan dus een derde vraag worden toegevoegd: “Wens om transnationaal contact te hebben?”. De wens voor transnationaal contact kan op verschillende manieren gecombineerd worden met de vier acculturatiestrategieën. Dergelijke etnische enclaves hebben veel connecties met de originele maatschappij. Het terugtrekken in etnische enclaves is aantrekkelijk voor immigranten die gediscrimineerd worden of voor immigranten die de druk om te assimileren als te groot ervaren.

Transnationalisme zorgt voor meer alternatieven voor het leven in de nieuwe maatschappij, daarnaast zijn er meer mogelijkheden voor immigranten om afstand te doen van de nieuwe maatschappij wanneer de identiteit bedreigd wordt. Paradoxaal is, dat men zich juist meer op zijn gemak voelt en zich thuis voelt door de verschillende mogelijkheden.

Immigranten veranderen in leden van een bepaalde gemeenschap en vormen nu een groot deel van de populatie, dit leidt tot culturele heterogeniteit. Dit leidt ook tot nieuwe acculturatiestrategieën en uitkomsten:

1. Pluralisme: moedigt het houden van de cultuur en het intergroepscontact aan. De culturen worden niet gemixt, maar verschillende groepen vormen samen een nieuwe gemeenschap. Er kunnen statusverschillen zijn, maar iedere groep is een belangrijk deel van de maatschappij (geen meerderheidsgroepen). Het verschil met integratie is dat er bij integratie een tweevoudige relatie bestaat tussen immigrant (subgroep) en gastmaatschappij (dominante groep). Separatie en marginalisatie komen minder voor bij pluralisme omdat deze maatschappij culturele diversiteit aanvaardt.
2. Creolisatie: verschillende culturele groepen bestaan naast elkaar en er is geen duidelijke dominante groep. Tradities of culturen worden gemixt. Voorbeelden zijn de spontane vormen van een jeugdtaal, of muziek met elementen van verschillende etnische groepen. Creolisatie vindt vooral plaats onder de transnationale jeugd bij wie de eerste socialisatie plaatsvond op plekken waar verschillende culturele invloeden samenkomen. Gevolg van creolisatie is dat immigranten de gastcultuur vormen door elementen van de eigen cultuur eraan toe te voegen en zich gemakkelijker identificeren met de nationale cultuur.

De nationale identiteit in multiculturele maatschappijen is belangrijk en zou meer aandacht moeten krijgen. Landen met een hoge etnische tolerantie moedigen het behouden van de originele cultuur aan, terwijl ook een betere nationale identiteit wordt gepromoot. Voorbeelden zijn Canada en Singapore. De ontwikkelingen in deze landen komen overeen met het Common In-group Identity model van Gaertner.

In Nederland worden ongeveer 1,2 miljoen misdrijven per jaar gepleegd. Veel van deze misdrijven worden gepleegd door jongeren. Dit suggereert dat er een verband is tussen leeftijd en criminaliteit. Het blijkt dat misdrijven onder jongeren vooral gepleegd worden vanaf het twaalfde levensjaar tot in de tienerjaren. Daarna neemt het weer af. In de criminologie wordt dit de leeftijd-misdaadcurve genoemd. In dit hoofdstuk wordt er ingegaan op één van de meest invloedrijke verklaringen voor dit fenomeen, het 'Dual-Taxonomy' model.

Wat verklaart de leeftijd-misdaadcurve?

Alle misdrijven die een individu pleegt in zijn of haar leven, worden samen het criminele carrière genoemd. Hierbij wordt rekening gehouden met verschillende dimensies zoals de frequentie, het begin en de looptijd van criminele activiteiten. De looptijd is de tijd tussen de eerste en de laatste criminele activiteit. 

De leeftijd-misdrijf curve

Gottefredson en Hirschi hebben theorieën opgesteld over criminele neigingen. Zij stellen dat elke overtreder dezelfde leeftijd-misdrijf curve doorloopt, en dat verschillen tussen individuen ontstaan door één stabiele factor: de criminele neiging. Dit wordt ook wel lage zelfcontrole genoemd. Lage zelfcontrole is de grootste voorspeller voor het begin, de frequentie en de looptijd van crimineel gedrag. Hoe hoger een de criminele neiging of hoe lager de zelfcontrole van een individu, hoe eerder het begin van criminele neigingen, hoe hoger de frequentie en hoe langer de looptijd van het criminele carrière. Ze verklaren individuele verschillen alleen door te kijken naar persoonlijkheid en niet door te kijken naar verschillen in omgeving. De leeftijd-misdaadcurve lijkt hetzelfde voor alle culturen over de wereld. Gottefredson en Hirschi stellen dat doordat een individu zich ontwikkelt en volwassen wordt ('maturation'), hij of zij stopt met criminele activiteiten. 

Wat is de Dual-Taxonomy theorie?

De Dual-Taxonomy theorie stelt dat er naast individuele factoren, ook omgevingsfactoren zijn die veel invloed hebben op crimineel gedrag. Het stelt twee verschillende carrières voor, die een verklaring bieden voor de leeftijd-misdaadcurve. Ten eerste is er een kleine groep in de populatie (ongeveer 5% van de mannen) die vanaf jongs af aan al antisociaal gedrag vertoont. Wanneer zij ouder worden, verandert dit antisociaal gedrag in crimineel gedrag. Deze individuen worden 'Life course persistent offenders (LCP)' genoemd. De tweede groep in de populatie is die van mensen die geen antisociaal of ander problematisch gedrag vertoonden, maar die tijdens hun puberteit toch criminele activiteiten ondernemen. Dit is een veel grotere groep. Hun criminele carrière is vaak kort en stopt meestal na de puberteit. Deze groep wordt de 'Adolescence-limited offenders (AL)' genoemd en is verantwoordelijk voor de piek die te zien is in de 'leeftijd-misdaadcurve'. 

Life-course persistent offenders (LCP)

Uit onderzoek blijkt dat een kleine groep individuen verantwoordelijk is voor een groot deel van de misdrijven. Dit worden ook wel chronische overtreders of Life-course persistent offenders genoemd. Volgens de Dual-Taxonomy theorie zijn er stabiele, individuele kenmerken die chronisch crimineel gedrag verklaren. Dit zijn vooral neuropsychologische factoren, die er toe leiden dat een kind overactief, irriteer baar, impulsief, langzaam lerend is en dat een kind moeite heeft om zichzelf te uiten. Door deze factoren wordt een kind moeilijk handelbaar, waardoor zij meer negatieve reacties krijgen van hun ouders (zoals straf). De individuele kenmerken van individuen worden dus versterkt door omgevingsfactoren. Daarnaast is het vaak zo dat deze problemen een genetische basis hebben. De ouders van deze kinderen zijn vaak ook niet goed in staat om hun emoties te controleren. Wanneer problematische kinderen ouder worden, ervaren zij veel negatieve reacties vanuit hun omgeving. Ze horen er niet echt bij. Kinderen die worden bestempeld als LCP, vertonen dus al van jongs af aan problemen. Deze problemen worden vervolgens versterkt omdat anderen hen afwijzen. Dit kan op den duur leiden tot crimineel en antisociaal gedrag. Er is dus een ontwikkeling.

Adolescence-limited offending (AL)

In tegenstelling tot LCP, hebben AL individuen geen neuropsychologische tekorten. Volgens de Dual-Taxonomy theorie ontstaat AL door sociale factoren.

Volgens deze theorie heeft AL vooral te maken met de puberteit zelf. De puberteit is de periode waarin een kind verandert in een volwassene. Deze periode kenmerkt zich door biologische veranderingen, maar ook door sociale veranderingen. Zo worden kinderen minder afhankelijk van hun ouders en worden ze steeds zelfstandiger. Vaak is het zo dat de biologische veranderingen de sociale veranderingen voorgaan. Zo kan een kind behoorlijk gegroeid en ontwikkeld zijn, maar mag hij of zij pas op zijn achttiende autorijden. Dit wordt de 'maturity gap' genoemd, individuen zijn biologisch gezien al volwassen maar kunnen nog niet als een volwassene meedraaien in de maatschappij (vanwege regels). Wat uiteindelijk problemen veroorzaakt is het feit dat deze kinderen wél zelfstandig willen zijn, maar dat dit wordt tegengehouden door hun omgeving. Hierdoor zoeken zij andere manieren om zich tóch zelfstandig te kunnen voelen. Dit bereiken zij dan meestal door regels te breken (of door criminele activiteiten te ondernemen). Ook de sociale relaties veranderen tijdens de puberteit. Zoals al eerder gezegd is ongeveer 5% van de mannelijke populatie een LCP (life-course persistended offender). LCP vertonen gedrag zoals spijbelen, roken, drugs gebruiken en seks hebben. In de meeste middelbare schoolklassen zijn ongeveer één of twee individuen die als LCP kunnen worden bestempeld. Wat er vervolgens gebeurt, is dat de AL deze LCP zien en bewonderen. Zij willen ook autonoom zijn. Volgens de Dual-Taxonomy theorie zien de AL deze LCP als rolmodellen en gaan zij hen nadoen, dit wordt ook wel mimicking genoemd. 

Populariteit

Uit onderzoek blijkt dat populaire jongeren vaak zowel prosociale, als antisociale gedragingen vertonen. Er zijn twee typen van populaire jongeren, namelijk prosociaal-populair en populistisch. Pro-sociaal populaire jongeren worden gezien als sociaal, behulpzaam en academisch georiënteerd. Populistische jongeren worden gezien als antisociaal, uitdagend, luidruchtig en als pestkoppen. Volgens de Dual-Taxonomy theorie zijn populistische jongeren vooral populair doordat zij crimineel gedrag vertonen. 

Desistantie van AL

Zoals al hiervoor besproken, komt crimineel gedrag tijdens de puberteit relatief veel voor. De gemiddelde criminele carrière in de levensfase duurt ongeveer 4-7 jaar. Vervolgens stopt het, dit wordt ook wel 'desistance' genoemd. 

Criminele activiteiten tijdens de puberteit zijn vooral 'status inbreuken'. Individuen vertonen crimineel gedrag, omdat zij dingen willen doen (autorijden, sigaretten kopen) die hen door de wet verboden worden. Als zij vervolgens ouder worden mogen zij meer. Er is dan ook geen reden meer om criminele activiteiten te plegen. Wanneer adolescenten ouder en volwassener worden, verandert ook hun sociale rol. Zij willen dat andere volwassenen hen mogen en met hen om willen gaan. Antisociaal gedrag past niet bij deze sociale rol en voortzetting van criminele activiteiten past dan ook niet meer bij hun zelfbeeld. Desistantie in AL heeft dus vooral te maken met sociale factoren.

Voortzetting van criminele activiteiten

Ondanks dat de meeste AL desistantie vertonen, zijn er ook jongeren die zulke negatieve consequenties hebben ervaren als gevolg van antisociaal of crimineel gedrag, dat zij er maar lastig uit kunnen komen. Zij komen dan niet in een volwassen rol. Denk bijvoorbeeld aan een meisje dat in de puberteit zwanger raakt, het is dan lastig om daarna nog een 'normaal' leven te leiden. Ook kan het zijn dat iemand een strafblad heeft gekregen, wat natuurlijk invloed heeft op het latere leven.  Dit wordt een 'cumulatief nadeel' genoemd. Het fenomeen wordt verklaard door de labelling theory of etiketteringstheorie, die stelt dat anderen een negatief beeld hebben van een crimineel, wat vervolgens leidt tot dat deze persoon na de puberteit het criminele gedrag voortzet. Primair crimineel gedrag (gedrag tijdens puberteit) kan vervolgens leidt tot secundair crimineel gedrag (na de puberteit). Individuen die negatief worden bekeken door anderen (negatief worden gelabeld), kunnen zichzelf zien als een mislukking. Dit kan weer leiden tot de 'self-fulfilling prophecy', wat inhoudt dat mensen zich gedragen naar het beeld dat anderen van hen hebben.

Beleid

De Dual-Taxonomy theorie heeft veel implicaties voor het beleid. Zo kunnen er interventies worden opgesteld voor individuen die van jongs af aan antisociaal gedrag vertonen. Ook kan men proberen om neuropsychologische afwijkingen te voorkomen, door hier voor de geboorte al op te letten (geen alcohol en niet roken tijdens de zwangerschap). Voor AL is het belangrijk dat de sociale invloeden worden gecontroleerd. Echter is dit vrij moeilijk, het is moeilijk om er voor te zorgen dat jongeren niet met 'probleemjongeren' omgaan. Het blijkt dat het verbieden van gedrag er juist voor zorgt dat pubers het gaan doen. Het is wel effectief gebleken om de status van bepaald gedrag te verminderen  (roken, drugs gebruiken). Dit kan worden bereikt door middel van massacampagnes.

Wat is politieke psychologie?

Het toepassen van sociaalpsychologische kennis op politiek heet politieke psychologie. Politieke psychologie wordt ook wel gedefinieerd als het toepassen van wat er bekend is over menselijke psychologie op politiek gedrag. Van alle velden binnen de psychologie is vooral de sociale psychologie van invloed geweest op de politiek. Voorbeelden van onderwerpen die zijn bestudeerd, zijn bijvoorbeeld politieke socialisatie, stemgedrag, ideologieën, terrorisme en genocide. In dit hoofdstuk worden drie onderwerpen besproken die centraal staan binnen de politieke psychologie, namelijk politiek leiderschap, stemgedrag en ideologie. In het veld van de politieke psychologie zijn er vier verschillende typen studies.

Ten eerste zijn er psychologische studies die zich niet direct richten op politiek gedrag, maar die toch gebruikt kunnen worden voor het begrijpen van politieke processen. Een voorbeeld hiervan is het Milgram's experiment, dat aantoonde dat men in staat is om alles te doen zo lang er maar een autoritair persoon is die hen hier opdracht voor geeft. Deze studie is onder andere te gebruiken als verklaring voor de Holocaust. Ten tweede zijn er psychologische theorieën die worden toegepast op politiek gedrag, maar die niet speciaal op politiek gedrag zijn gericht. Een voorbeeld hier van is het onderzoek van Ajzen en Fishbein naar stemgedrag. Zij gebruikten hun theorie voor gepland gedrag en pasten dit toe op stemgedrag. Hun theorie is dus niet zozeer gebaseerd op politiek gedrag, maar het was gewoon een onderwerp waarbij ze hun theorie konden testen. Het derde type zijn onderzoeken die zich richten op politieke fenomenen, maar die ook gebruikt kunnen worden voor onderwerpen die niet met politiek te maken hebben. Een voorbeeld hiervan is het onderzoek naar gemotiveerde redenering, wat aantoonde dat men nieuwe informatie gebruikt en bekijkt op basis van de attitudes die zij hebben. Het vierde en laatste type onderzoek is onderzoek dat specifiek gericht is op politiek gedrag. De theorieën die ontstaan als gevolg van deze onderzoeken zijn dan ook niet toepasbaar op andere onderwerpen. 

Wat is politiek leiderschap?

Politiek leiderschap is een belangrijk onderwerp binnen politieke psychologie. Vragen die hierbij horen zijn "hoe kan leiderschap worden onderzocht?" en "hoe kan de beste leider worden gekozen?". 

De Big Five 

Volgens het Big Five model bestaat de persoonlijkheid van alle mensen uit vijf dimensies, namelijk neuroticisme (of emotionele stabiliteit), extraversie (of energie), vriendelijkheid, openheid voor nieuwe ervaringen en nauwkeurigheid. Onderzoek heeft aangetoond dat openheid voor nieuwe ervaringen positief gerelateerd is aan het liberalisme en dat nauwkeurigheid vooral gerelateerd is aan het conservatisme. Deze persoonlijkheidstrekken worden meestal aan de hand van zelf-ingevulde vragenlijsten gemeten. Echter is dit voor politieke leiders soms moeilijk. Zo kan het zijn dat zij geen tijd hebben om dit in te vullen, of dat zij al overleden zijn. In het laatste geval kan men ervoor kiezen om anderen de vragenlijsten in te laten vullen. Dit wordt dan vaak gedaan door mensen die de politieke leiders goed kenden, of mensen die biografieën hebben geschreven over deze leiders. Dit is wat Rubenzer, Faschingbauer en Ones hebben gedaan. Uit hun onderzoek bleek dat de gemiddelde president hoger scoort op openheid voor ervaringen, extraversie en neuroticisme en lager op vriendelijkheid.

Het profileren van politieke leiders

Een andere manier om politiek leiderschap te meten, is content- of inhoudsanalyse. Zo kan men bijvoorbeeld kijken naar de speeches en interviews die leiders hebben gegeven. Dit is wat Winter heeft gedaan. Hij concludeerde dat de prestatie van een politieke leider afhankelijk is van de match tussen zijn persoonlijkheid en de behoeften van de gemeenschap. Hij bekeek hiervoor de motieven van de leider (zoals de prestatiedrang en de behoefte aan macht). De behoefte van de gemeenschap werd bepaald door te kijken naar culturele documenten zoals populaire verhalen of kinderboeken.

Een andere benadering is meer cognitief. Er wordt dan gekeken naar de operationele code van leiders. De operationele code gaat over de overtuigingen. Zo kan de wereld gezien worden als een harmonische plek, maar ook als een plek vol conflicten. Daarnaast kan een leider denken dat de toekomst beïnvloedbaar is, of dat de toekomst niet controleerbaar is. Deze overtuigingen beïnvloeden het politiek gedrag. 

Hoe verlopen keuzes in crisistijden?

In tijden van crisis is politiek leiderschap erg belangrijk. Het is echter niet alleen de politieke leider die bepaalt wat er in tijden van crisis gebeurt, ook de publieke opinie is belangrijk. Daarnaast zijn er mensen die de politieke leider bijstaan en die ook invloed hebben op keuzes, zoals ministers. Om keuzes in crisistijden te begrijpen moet men dus ook kijken deze factoren, en niet alleen naar de persoonlijkheid van de leider. Uit onderzoek is gebleken dat in crisistijden vooral agressieve acties worden gesteund, acties van verzoening ontvangen juist minder steun. Een theorie die dit probeert te verklaren, is de vooruitzicht of prospect theorie. Volgens deze theorie is de verklaring voor dit fenomeen dat politieke leiders bang zijn om hun aanhang te verliezen wanneer zij kiezen voor verzoening. Hierdoor kiezen politieke leiders vaker voor agressieve acties.

Groepsdenken

Zoals eerder besproken worden politieke leiders beïnvloed door de mensen om hen heen (zoals ministers). Een nadeel hiervan is dat er groepsdenken op kan treden. Groepsdenken houdt in dat men in een groep slechtere keuzes maakt in vergelijking tot wanneer een individu alleen een keuze maakt. Oplossingen zijn bijvoorbeeld het introduceren van een 'tweede ronde van discussie', of het meewegen van de mening van mensen van buiten de groep. Die hebben vaak een neutralere kijk op de kwestie. 

Stemgedrag

Stemgedrag is een belangrijk onderwerp binnen de psychologie van politiek. Uit onderzoek is gebleken dat mensen vooral stemmen omdat zij het als een plicht zien. Het is dus afhankelijk van sociale normen, in plaats persoonlijke overtuiging. 

De Theorie van Gepland Gedrag (Theory of Planned Behavior)

Om stemgedrag beter te begrijpen, kan men psychologische theorieën toepassen. Een voorbeeld van zo'n theorie is de theorie van gemotiveerde beredenering, wat een kleine uitbreiding is op de theorie voor gepland gedrag. Volgens de theorie van gemotiveerde beredenering is de intentie van mensen de belangrijkste voorspeller van gedrag. Deze intentie wordt bepaald door de evaluatie over de consequenties van het gedrag, en de mate waarin dit gedrag past bij de subjectieve (waargenomen) normen. Ondanks dat deze theorieën interessante inzichten bieden in politiek gedrag, worden de vragen die onderzoekers naar stemgedrag hebben hiermee niet echt beantwoordt.

Het Michigan Model voor stemgedrag

Het Michigan model biedt meer interessante inzichten voor onderzoekers naar stemgedrag. Volgens dit model worden politieke kwesties inderdaad geëvalueerd. Echter zijn er bij de keuze voor een politieke partij ook andere factoren van belang. Voorbeelden hiervan zijn de thuissituatie van mensen en de sociale groepen waar ze bijhoren. Ook speelt de partij-identificatie van mensen een belangrijke rol. Als het Amerikaanse systeem als uitgangspunt genomen wordt, betekent dit dat mensen van jongs af aan al één van de twee richtingen op worden gestuurd. Deze identificatie kan het stemgedrag direct beïnvloeden, maar ook indirect via de 'partijdige attitude'. De partijdige attitude bevindt zich op een continuüm van pro-republikein tot prodemocratisch.

Gemotiveerde politieke redenering

Meer inzicht in de onderliggende processen komt van de theorie voor gemotiveerde politieke redenering. Deze theorie verklaart hoe gevoel (affect) en cognitie interacteren. Deze interactie leidt tot bevooroordeelde informatieverwerking. Zo is het vaak het geval dat mensen, wanneer zij nieuwe informatie krijgen, deze eerst bekijken op basis van hun eerdere attitudes en gevoelens. Consequenties hiervan zijn bijvoorbeeld de disconfirmatie bias, die stelt dat mensen meer moeite doen om argumenten die tegen hun overtuigingen in gaan te weerleggen, dan dat ze moeite doen om argumenten te weerleggen die hun overtuiging bevestigt. Dit heet de confirmatie bias, mensen nemen argumenten die passen bij hun overtuigingen heel snel aan, zonder deze kritisch te evalueren. Ook het voorgaande-attitude effect is een consequentie van de interactie tussen gevoel en cognitie. Dit effect verklaart dat mensen die sterke attitudes en overtuigingen hebben de argumenten die passen bij hun attitude, als sterker zien. Deze drie mechanismen verklaren het politieke gedrag van mensen en kan ook verklaren waarom mensen soms extreme posities innemen. 

Wat is een ideologie?

Non-attitudes

Een ideologische oriëntatie gaat over of mensen links of rechts zijn. Uit onderzoek blijkt dat deze oriëntatie vrij weinig invloed heeft op de keuzes die men maakt. Mensen spreken dus vaak wel over hun oriëntatie, maar deze oriëntatie heeft vaak weinig invloed op de keuzes die zij maken. Dit soort meningen die eigenlijk geen invloed hebben worden non-attitudes genoemd. 

Ideologie en waarden

Uit onderzoek blijkt dat er vier politieke ideologieën zijn die het meest invloedrijk zijn, namelijk het socialisme, het kapitalisme, het communisme en het fascisme.

Wat valt er te zeggen over verkeersongelukken?

Verkeersongelukken is een van de belangrijkste doodsoorzaken wereldwijd. Het is dus belangrijk om te bepalen welke factoren leiden tot ongelukken. Factoren van invloed zijn slechte wegen en slechte auto's, maar de grootste oorzaak voor botsingen zijn toch menselijke fouten. 

Het voorspellen van ongelukken

Er zijn drie factoren die een groot deel van afwijkend rijgedrag verklaren, namelijk overtredingen (violations), foutjes (errors) en vergissingen (lapses). Overtredingen zijn bewuste en intentionele schendingen van verkeersregels, zoals door rood rijden, bumperkleven of toeteren bij irritatie. Foutjes zijn onbewuste schendingen van verkeersregels, zoals te vroeg remmen op een gladde weg. Vergissingen hebben te maken met aandacht en geheugen. Zo kan iemand bijvoorbeeld vergeten waar hij of zij zijn auto heeft geparkeerd. Overtredingen voorspellen botsingen het beste. Als overtredingen voorkomen kunnen worden, zullen er dus minder ongelukken plaatsvinden. Bij het opstellen van interventies is het belangrijk om cross-culturele verschillen in de gaten te houden.

Gedragsmatige (attitudinal) factoren hebben invloed op overtredingen. De attitude van een persoon tegenover veilig rijden en de maximumsnelheid zijn bepalend voor de mate van overtredingen. Volgens de theorie van gepland gedrag is het zo dat als iemand negatief denkt over veilig rijden, hij of zij meer overtredingen begaat. In deze theorie worden overtreding voorspeld via intenties, en overtredingen voorspellen weer botsingen.

Eigenschappen die tot risicovol rijgedrag leiden

Bestuurders variëren in de mate waarin zij een veilige of risicovolle rijstijl hanteren. Ook variëren zij in het beoordelen van hun rijvaardigheden. Sommige bestuurders zien autorijden als een manier om hun innerlijke behoefte aan spanning te bevredigen. Hierbij is sensation-seeking belangrijk. Sensation-seeking houdt in dat men op zoek gaat naar nieuwe ervaringen die voor spanning zorgen, ondanks de sociale en fysieke risico's die gepaard gaan met dit gedrag. Dit kan dus ook met autorijden worden bereikt. Mensen die hoog scoren op sensation-seeking hebben een hogere tolerantie voor risico vergeleken met mensen die laag scoren. Dit betekent dat risicovol rijgedrag, zoals rijden onder invloed of te hard rijden, niet als risicovol wordt beschouwd. Dit kan weer leiden tot meer overtredingen en dus meer ongelukken. Sensation-seeking komt vooral voor bij mannen en bij jonge mensen. Een ander persoonlijkheidskenmerk dat belangrijk is bij rijgedrag is agressie. Agressie voorspelt overtredingen en ook risicovol rijgedrag. Agressieve overtredingen kunnen op twee manieren ontstaan, namelijk door trek-agressie of door staat-agressie. Trek-agressie houdt in dat iemand van zichzelf al agressief is. Staat-agressie houdt in dat iemand normaal niet agressief is, maar in een specifieke context (of staat) wel (zoals tijdens het autorijden). Situationele factoren hebben invloed op agressie achter het stuur. Andere individuele factoren die belangrijk zijn voor rijgedrag zijn de optimisme bias en de illusie van controle. De optimisme bias houdt in dat iemand denkt dat zij zelf nooit in een bepaalde situatie terecht zullen komen. De illusie van controle houdt in dat iemand denkt alles aan te kunnen. Deze gedachten leiden tot een zelf-verwezenlijking bias (self-enhancement bias). Dit houdt in dat iemand vooral positieve gedachten heeft over zichzelf. Zulke gedachten kunnen leiden tot meer risicovol rijgedrag.

Subjectieve risico's

De waargenomen risico's gaan over de mate waarin iemand risico waarneemt en ervaart (het subjectieve risico). Risicomodellen beschrijven hoe bestuurders deze subjectieve risico's gebruiken om hun rijgedrag te reguleren. 

De Risico Homeostase theorie

Volgens de Risico Homeostase theorie hebben bestuurders een bepaalde limiet van het risico dat zij accepteren. Als men aan het rijden is en de grens van het risico is niet bereikt, past men zich aan door bijvoorbeeld risicovoller te gaan rijden. Echter, wanneer de grens van de risico wél is bereikt, nemen bestuurders een veiligere rijstijl aan. Bestuurders zoeken, volgens deze theorie, dus een balans (homeostase).

De Risico Allostase theorie

Het 'taak capabiliteit interface model' beschrijft hoe bestuurders de taakeisen en hun vaardigheden vergelijken. Volgens dit model voelt een bestuurder zich in controle wanneer de taakeisen en de vaardigheden in lijn zijn. Wanneer dit niet in lijn is, is de kans op ongelukken hoger. Maar, hoe evalueren bestuurders dit? Volgens de risico allostase theorie gebeurt dit op basis van de moeilijkheidsgraad van een taak. De moeilijkheidsgraad van de taak wordt bepaald aan de hand van het subjectieve risico. Als bestuurders de taak als te moeilijk waarnemen compenseren zij hiervoor, door bijvoorbeeld langzamer te rijden. Het verschil met de homeostase theorie is dat er bij de allostate geen sprake is van een stabiele grens. Zoals de taakcapabiliteit model beschrijft, zijn er verschillende contextuele en motivationele factoren die rijgedrag bepalen. Dit betekent dat er in verschillende situaties verschillende grenzen zijn. In deze theorie gaat het dus om een bereik van grenzen van verschilende taken, in plaats van één grens. 

Wat zijn de onderzoeksmethoden in verkeerspsychologie?

De meeste onderzoeken in de psychologie van rijgedrag worden uitgevoerd met behulp van zelfrapportages. Men wordt dus gevraagd naar hun rijgedrag. Dat kan natuurlijk vertekend beeld opleveren. Als je wil weten hoeveel mensen een gordel dragen tijdens het rijden bijvoorbeeld, is het niet handig om zelfrapportage te gebruiken. Men zal namelijk geen eerlijk, maar een sociaal wenselijk antwoord geven. Andere methoden die meer geschikt zijn worden hier besproken.

Simulaties

Door middel van rijsimulaties kan men verschillende dingen onderzoeken. Een voorbeeld is het effect van muziek tijdens het rijden bepalen en vergelijken of dit effect verschillend is in moeilijke en makkelijke rijsituaties. Om er voor te zorgen dat iedereen dezelfde situatie heeft kan een rijsimulatie gebruikt worden. 

Directe en naturalistische observaties

Observationele studies hebben als doel het rijgedrag in de natuurlijke, realistische context te bekijken. Een voorbeeld is het onderzoeken hoeveel mensen een gordel dragen in de auto.

Welke interventies kunnen gebruikt worden voor veiliger rijgedrag?

Handhaving

Eén van de meest gebruikte manier om veilig rijgedrag te bevorderen is handhaving. Dit houdt in dat er straffen verbonden worden aan het breken van de verkeersregels. Denk hierbij aan boetes of gevangenisstraffen. Handhaving is vooral effectief wanneer er een kans is om betrapt te worden. Als men het idee heeft dat er geen camera's of politie aanwezig is, dan houden zij zich vaak niet aan de regels. Dit is dus een probleem omdat deze regels worden opgesteld ten behoeve van veiligheid, om doden en ongelukken te voorkomen. Een uitdaging voor de verkeerspsychologie is dus een manier zoeken om mensen wel zo ver te krijgen dat zij zich aan de regels houden, ongeacht of zij wel of geen straf kunnen krijgen. Een ander nadeel is dat de methode vooral gebaseerd is op straffen. Straffen heeft effect, maar men leert niet waarom het belangrijk is zich aan de regels te houden.

Educatie

Een andere interventie die wordt gebruikt is educatie of theorie. Dit is bedoeld voor mensen die hun rijbewijs nog niet hebben gehaald. Theorie heeft als doel mensen te leren veilig te rijden. Of educatie effectief is als interventie hangt af van het motivationele component. Wanneer de motivatie om veilig te rijden wordt verhoogd, is het waarschijnlijk dat educatie effectief is als interventie.

Overredende berichten

Een andere interventie die wordt gebruikt om veilig rijgedrag te promoten is het gebruik van overredende (persuasive) berichten. Een voorbeeld hier van zijn borden waarop staat "denk aan uw kinderen". Voor overredende berichten is het belangrijk dat ze persoonlijk gericht zijn. Er moet dus rekening worden gehouden met wat men belangrijk vindt in het leven (zoals hun kinderen), dan zijn deze berichten het meest effectief.