Risicotaxatie in straf- en civielrechtelijk kader - Universiteit Utrecht

Hoorcollege 2 Risicotaxatie in straf- en civielrechtelijk kader 

Doel risicotaxatie jeugdzorg 

• Het zo goed mogelijk inschatten van een toekomstige gebeurtenis om deze vervolgens te kunnen voorkomen. 

• Strafrechtelijk kader: risico op recidive inschatten > juiste interventies inzetten > recidive verlagen. 

• Civielrechtelijk kader: risico op zorgwekkende opgroei- en opvoedingssituatie (kindermishandeling) inschatten > juiste interventies inzetten > opgroei- en opvoedingssituatie verbeteren. 

Risicotaxatie in strafrechtelijk kader 

• Hoe hoog is recidive onder jongeren? 

• Hangt er vanaf van welke periode je bekijkt: na een jaar ongeveer 25%, na vier jaar ongeveer 50%. Dit gaat om veroordelingen (geregistreerd). Recidive zal dus hoger zijn. 

• Hoe recidive verlagen? 

• Risk-Need-Responsivity 

• Risk: intensiteit interventie afstemmen op het recidive risico. 

• Behoefte: interventie richten op veranderbare factoren die het sterkst samenhangen met recidive 

• Responsiviteit: interventie afstemmen op motivatie, leerstijl en mogelijkheden jongere. 

• Effectiviteit interventies (residentieel versus community interventies) 

• Interventies zonder toepassing RNR-principes > niet effectief 

• Hoe meer toepassing principes, hoe effectiever. 

• LIJ maakt ook gebruik van RNR-principes. 

LIJ (filmpje uit werkcollege) 

• Berekent recidiverisico en zorgsignalen.  

• Start: politie (preselectie) > verhoor > proces verbaal > preselectie invullen (o.b.v. gegevens uit politiesystemen) > eerste inschatting recidiverisico = basis onderzoek in de verdere keten. 

• Haltwaardig feit > Halt neemt signaleringsinstrument af (functioneren op school, contact met ouders en vrijetijdsbesteding). 

• Midden of hoog risico?> onderzoek door RvdK > instrument 2A: rapport met dynamisch risicoprofiel (inschatting risicofactoren op verschillende levensgebieden) > eventueel uitgebreid onderzoek met instrument 2B: meer volledig dynamisch risicoprofiel en gedragsinterventies. 

Risicotaxatie politie 

• Geautomatiseerde risico-inschatting o.b.v. registraties bij de politie. 

• Preselect Recidive: kans dat een jongere in de nabije toekomst weer een delict pleegt. 

• Preselect Zorg: kans dat er sprake is van een zorgwekkende opgroei- en opvoedingssituatie. 

Preselect Recidive 

• Chaid analyse: totale groep opgedeeld in subgroepen met sterkste voorspeller (=recidive). > groepen met overeenkomstige risicofactoren. 

•  

• Casus Jesse 

Preselect Zorg 

Hoe goed is de voorspelling? 

• AUC-waarde: maat voor het aantal juiste voorspellingen 

• Slechtste geval: AUC-waarde = .50 (50% juiste voorspellingen) 

• Beste geval: AUC-waarde = 1 (100% juiste voorspellingen) 

• Grenswaarden literatuur: 

• Vanaf .56 > zwak 

• Vanaf .64 > matig 

• Vanaf .71 > goed 

• Prestaties instrumenten 

• Preselect Zorg en Recidive presteren goed: circa 75% juiste voorspellingen 

• Instrumenten scoren over het algemeen matig: circa 65% juiste voorspellingen 

• Inschatting zonder gebruik instrumenten (ongestructureerd klinisch oordeel) over het algemeen niet beter dan random (50% juiste voorspellingen) 

• Gedrag uit het verleden is zeer sterke voorspeller voor gedrag in de toekomst (daarom zijn Preselect Zorg en Recidive zo goed). Clinici kijken liever naar het huidige moment, maar vergeten naar het verleden te kijken. 

Gedrag voorspellen is lastig 

• Onvoorziene gebeurtenissen 

• Niets is zo veranderbaar als het menselijk gedrag 

Behoeftetaxatie 

• 2A is verkorte versie van 2B. Tien domeinen (zie dia).  

• Wanneer er veel risicofactoren op een bepaald domein zijn, kan je 2B inzetten om dat verder te onderzoeken. 

Toekomst LIJ 

• Normeringsonderzoek: nu nog gebaseerd op Amerikaanse gegevens. Nederlandse data is nodig. 

• Validatie onderzoek 

• Instrument kan waarschijnlijk korter 

Risicotaxatie in civielrechtelijk kader 

Knelpunten 

• Risicotaxatie instrumenten vaak geïmplementeerd zonder onderzoek.  

• Weinig kennis over belangrijkste risicofactoren voor kindermishandeling 

• Opeenstapeling van risicofactoren. Verschillende factoren voor verschillende vormen. Top 8 risicofactoren: 

•   

• Conclusies diverse rapporten Inspectie Jeugdzorg 

• Onvoldoende aandacht voor risicofactoren bij ouders 

• Kindsignalen van doorslaggevend belang 

• Onvoldoende aandacht voor zorgwekkende patronen in het verleden 

• Huiselijk geweld niet gezien als kindermishandeling 

• Essentieel bij Risicotaxatie 

• Factoren gerelateerd aan ouders (belangrijkste risicofactoren) 

• Kijk naar patronen uit verleden > dossiervorming! 

• Kindsignalen zijn niet noodzakelijk aanwezig 

• Weinig onderscheid tussen verschillende typen instrumenten: screening, veiligheidstaxatie, risicotaxatie en behoeftetaxatie 

• Volgorde: 

• Screening: op een relatief snelle manier bepalen of er mogelijk sprake is van kindermishandeling (op dit moment) door bijv. Politie of consultatiebureau. 

• Veiligheidstaxatie: daadwerkelijk vaststellen van kindermishandeling, bijv. Door Veilig Thuis 

• Risicotaxatie: risico op kindermishandeling in de toekomst inschatten 

• Behoeftetaxatie: vaststellen van veranderbare risicofactoren die kunnen worden aangepakt in interventies om het risico op kindermishandeling in de toekomst te verlagen. 

• Screeningslijst artsen 

• Onderzocht hoe goed instrument Sputovoma het doet.  

• Conclusie onderzoek: in 8 van de 100 gevallen een juiste verdenking (veel vals positieven). In 92 van de 100 gevallen een onterechte verdenking. Maar: niet gekeken of de verdenkingen juist waren! Alleen gekeken naar meldingen bij Veilig Thuis, was er geen melding dan onterechte verdenking. Maar: minder dan 10% van de gevallen wordt gemeld! 

• Betere uitspraak: “op elke 100 verdenkingen is bij 8 een melding gedaan, dus waren er naar schatting meer dan 80 gevallen van KM.” 

• Onterechte kritiek: 

• Instrument onderzocht alsof het een veiligheidstaxatie-instrument is, want alleen dan kun je spreken van onterechte verdenkingen 

• Verkeerde uitkomstmaat gebruikt: meldingen VT i.p.v. daadwerkelijke kindermishandeling 

• Om daadwerkelijke kindermishandeling vast te stellen is er uitgebreid onderzoek nodig in de omgeving van het kind, meestal door een multidisciplinair team.  

• Dit type onderzoek is erg schadelijk voor het vertrouwen in risicotaxatie instrumenten! 

• Veiligheidstaxatie gebeurt niet altijd goed in Nederland 

• Casus Sharleyne 

• Filmpje: wat kan er misgaan bij het inschatten van veiligheid: acute onveiligheid + zeer ernstige risicofactoren aanwezig.  

• Wanneer is het veilig? 

• Veiligheidsafspraken? > nee 

• Gezinsvoogd? > nee 

• Afwezigheid kindsignalen? > nee 

• Meewerkende/welwillende ouders? > nee 

• Veiligheidsplan? > misschien 

• Onderdelen veiligheidsplan 

• Realistische afspraken 

• Controlemechanisme gemaakte afspraken 

• Regelmatige monitoring veiligheid 

• Risico op kindermishandeling wordt vaak niet volgens beste methode ingeschat. 

• Ontwikkeling instrumenten risico- en behoeftetaxatie 

• Instrumenten voor recidive afgelopen 30 jaar 

• 1e generatie: klinische blik (ongestructureerd klinisch oordeel), niet veel beter dan random. 

• 2e generatie: actuariële instrumenten: statistisch tot inschatting komen. Vaststaande weging van factoren. Nadeel: bijna alleen maar statische factoren dus geen aanknopingspunten voor risicoverlaging.  

• 3e generatie: onderscheid risico/behoefte (ook actuariële instrumenten) 

• 4e generatie: onderscheid risico/behoefte + casemanagement (bijhouden of risico’s daadwerkelijk omlaaggaan.  

• Instrumenten voor kindermishandeling 

• 1e generatie: klinische blik (ongestructureerd klinisch oordeel) 

• 2e generatie: actuariële instrumenten en gestructureerd klinische instrumenten > Risk Assessment Wars 

• Verschil: beide bevatten een lijst met risicofactoren 

• Actuarieel: vaststaande weging factoren. Instrument bepaalt hoogte risico 

• Klinisch: geen vaststaande weging factoren. Professional komt zelf tot eindoordeel. 

• Tot voor kort onduidelijk welke methode beter was voor instrumenten voor kindermishandeling. Wel overtuigend bewijs dat actuariële instrumenten beter presteren dan klinische instrumenten in andere disciplines. Waarom? 

• Actuariële instrumenten bevatten alleen factoren die voorspellend zijn voor kindermishandeling. 

• Lastig om factoren op juiste manier te wegen en te combineren tot eindoordeel. 

• Betrouwbaarheid hoger van actuariële instrumenten. Minder afhankelijk van een professional. 

• Meta-analyse: actuariële instrumenten doen het beter. 

• Einde risk assessment wars? 

• Nog niet in Nederland: hardnekkige voorkeur voor klinische methoden, niet alleen in de jeugdzorg, maar ook in de forensische zorg.  

• Het overweldigende wetenschappelijke bewijs dat actuariële risicotaxatie beter presteert dan klinische risicotaxatie wordt in Nederland grotendeels genegeerd. Waarom? Het niet uit handen willen geven + onderzoek naar misvattingen: 

• Bij actuariële instrumenten zijn er veel vals positieven (onterechte verdenkingen) 

• Actuariële instrumenten doen een voorspelling voor een groep, niet voor een specifieke casus. 

• De uitkomst van een specifiek geval is niet te voorspellen > groepsvoorspelling is de best mogelijke voorspelling die je kunt maken over een specifiek geval. 

• Niet alle variabelen wegen mee (> Klinische voorspelling is beter).  

• Clinici zien te veel factoren waardoor ze denken dat risico alles is.  

• De relatie tussen een risicofactor en de uitkomst is vaak minder eenduidig binnen de jeugdzorg. 

• Actuariële voorspelling met ‘ontsnap’-mogelijkheid slechter dan actuariële voorspelling zonder ‘ontsnap’-mogelijkheid. Want: clinici zien te veel uitzonderingen. Maar: alleen omhoog bijstellen lijkt wel goed te werken. 

LIRIK 

• LIRIK wordt het meest gebruikt in Nederland 

• Gestructureerd klinisch instrument 

• Maar recent onderzoek laat zien: 

• Zeer lage betrouwbaarheid; 

• Voorspelling niet beter dan random; 

ARIJ 

• Ontwikkeld o.b.v. gegevens van de LIRIK 

• Alleen de items met voorspellende waarde 

• Items op vaststaande manier gewogen 

• Instrument geeft eindoordeel (actuarieel instrument) 

• ARIJ bestaat uit veiligheidstaxatie en risicotaxatie 

Casus Jesse en risicotaxatie 

ARIJ 

• Alleen de items met voorspellende waarde 

• Geen beschermende factoren en geen kindfactoren 

• Deze factoren bleken niet significant samen te hangen met toekomstige onveiligheid. Ook andere literatuur liet zien dat kinderen uit hoog-risicogezinnen minder profiteren van eventuele aanwezigheid van beschermende factoren. 

• ARIJ-Needs is recentelijk ontwikkeld: 

• Dynamische risicofactoren kunnen in kaart worden gebracht 

• Een koppeling wordt gemaakt tussen deze risicofactoren en daarbij passende interventies. Nu worden er wel kindfactoren gebruikt (om te kijken waarvoor die ingezet kunnen worden). 

• ARIJ-Needs maakt het mogelijk om te werken volgens het RNR-model. 

• ARIJ-Needs laat zien welke interventies passen bij de specifieke problematiek van een gezin (combinatie van risicofactoren) 

• Op basis van de uitgebreide beschrijvingen kan de best passende interventie gekozen worden 

• Hierbij moet rekening worden gehouden met: 

• Specifieke doelgroepen en doelen 

• Contra-indicaties 

• Beschikbaarheid 

• Intensiteit 

• Responsiviteit