Hoe voer je literatuurreview uit? - Chapter 5

Wat houdt een literatuurreview in?

Na het bepalen van de onderzoeksvragen is het opstellen van een literatuurreview de volgende stap. Je moet de bestaande literatuur opzoeken en hier een 'review' over schrijven. Met 'literatuur' wordt in de wetenschap gedoeld op bestaand onderzoek over een bepaald onderwerp. Met 'review' wordt gerefereerd aan een kritische evaluatie. De literatuurreview wordt gedaan om vast te stellen wat reeds bekend is over het onderwerp en om een achtergrond en rechtvaardiging te verschaffen voor het uit te voeren onderzoek.

Er zijn twee soorten literatuurreview: het narratieve en het systematische. Een narratieve (verhalende) literatuurreview is de klassieke vorm en leidt meestal direct tot een onderzoeksproject. Een systematische literatuurreview staat meestal op zichzelf (is niet de inleiding van het onderzoek), de bevindingen ervan kunnen als een soort 'springplank' voor onderzoek dienen. De focus zal hoofdzakelijk op de narratieve review liggen, omdat deze doorgaans wordt bedoeld wanneer men het heeft over literatuurreview.

Wat is een narratieve literatuurreview?

Een narratieve review maakt een bepaald onderwerp of subject overzichtelijk door het uitvoeren van een uitgebreide beoordeling en kritische interpretatie van de relevante literatuur, meestal ter inleiding van het uit te voeren onderzoek. Onderzoekers doen dit om vast te stellen waarom zij onderzoek gaan uitvoeren en wat de bijdrage ervan zal zijn. Een systematische literatuurreview volgt een specifiek formeel protocol en is gericht op het verzamelen en samenvatten van alle gerelateerde onderzoeken in een bepaald gebied. Een narratieve review vat enkel de belangrijkste werken samen die door de auteur zijn geselecteerd. Dit betekent niet dat het niet uitgebreid is, maar dat de auteur de inhoud van het onderzoek bepaalt en niet een externe set van criteria. 

Er zijn veel manieren om een narratieve literatuurreview te schrijven, maar zij moeten allemaal hetzelfde resultaat opleveren: aan het einde van de review begrijpt de lezer de huidige stand van onderzoek in het betreffende onderzoeksgebied, welke leemtes hierin bestaan en hoe het onderzoek gerelateerd is aan huidige theorieën en concepten. Het meest belangrijk is dat het voor de lezer duidelijk is welk argument de auteur geeft als rechtvaardiging voor het uit te voeren onderzoek.

Waarom zou je een literatuurreview uitvoeren? Het is bijna altijd een verplicht onderdeel van het onderzoeksproject, maar los daarvan is het ook in je eigen belang. Door vast te stellen wat al bekend is voorkom je herhaling: je voegt iets toe aan het debat in plaats van dat je ten onrechte iets brengt als een nieuw idee. Een goed literatuuronderzoek toont ook dat je in staat bent het werk van andere onderzoekers te lezen en te begrijpen en goed ingelicht bent over het onderwerp. Het gebruik van bestaande literatuur is bovendien een manier om een argument over het belang van je onderzoek te ontwikkelen. In geval van kwantitatief onderzoek kan een literatuurreview gebruikt worden bij de ontwikkeling van een hypothese over de relatie tussen twee variabelen (bijvoorbeeld geslacht en loon of sociale klasse en opleidingsniveau). Daarnaast maakt het duidelijk welke onderzoeksmethoden- en ontwerpen passend zijn en laat het zien of sprake is van controversies, inconsistenties en onbeantwoorde onderzoeksvragen. Onderzoekers herzien of verfijnen hun onderzoeksvragen vaak gedurende of als gevolg van hun literatuurreview.

Hoe haal je het meeste uit het leesproces?

In het begin van het onderzoeksproces besteed je een groot deel van je tijd aan het lezen van de bestaande literatuur, dus ook deze onderzoeksfase moet goed worden voorbereid. Je haalt het meeste uit het leesproces als je beschikt over twee belangrijke vaardigheden: effectief aantekeningen maken en actief en kritisch lezen. Met het eerste doelen we op gedetailleerd en accuraat aantekeningen maken, waaronder het noteren van de relevante publicatiegegevens. Het kan erg frustrerend zijn als je op een later moment ontdekt dat je het relevante paginanummer van een boek of artikel bent vergeten op te schrijven en deze opnieuw moet opzoeken voor de vermelding in je referentielijst of bibliografie.

Wat betreft de tweede vaardigheid: het enkele lezen, samenvatten en bekritiseren van literatuur is onvoldoende. Je moet jezelf afvragen wat het belang van het werk is: hoe verhoudt het zich tot andere werken? Wat zijn de sterkte punten en wat zijn de tekortkomingen wat betreft bijvoorbeeld de methodologie of geloofwaardigheid van de getrokken conclusies? Welke aannames doet de auteur en wat zijn de gevolgen van zijn bevindingen? Onthoud dat het literatuuronderzoek uitgevoerd moet worden met je onderzoeksvragen in gedachte. De literatuurreview moet namelijk ook gebruikt worden om aan te tonen waarom je onderzoeksvragen belangrijk zijn. Als één van je argumenten is dat er weliswaar veel onderzoek is gedaan naar een brede kwestie (bijvoorbeeld de toename van social media gebruik), maar weinig of geen naar een specifiek aspect daarvan (bijvoorbeeld de impact ervan op de mentale gezondheid), dan is het literatuuronderzoek het juiste onderdeel in je onderzoek waarin je deze stelling rechtvaardigt. 

Belangrijkste tips bij het opstellen van een literatuurreview:

• Probeer uitgebreid te werk te gaan. Op zijn minst moet je de meest belangrijke werken met betrekking tot het onderzoeksgebied bespreken. 

• Overweeg om je review te verdelen in thema's en subthema's, dit zorgt voor structuur. 

• Probeer de literatuur gebalanceerd te presenteren door te voorkomen dat bepaalde auteurs of onderzoeken meer aandacht krijgen dan anderen (tenzij je een bepaald punt wilt maken over een werk, bijvoorbeeld wanneer je de methode wilt reproduceren in een andere context). 

• Streef ernaar om elk item in je literatuurreview te voorzien van commentaar en toon de onderlinge relevantie aan. Het beschrijven van de inhoud en een puntsgewijze presentatie is niet voldoende, je moet een argument ontwikkelen. 

• Een argument kun je opbouwen door een 'verhaal' te vormen van de kernpunten uit de literatuur. Gebruik zoveel mogelijk je eigen woorden en vermijd quoten. 

• Wees niet bang om de literatuur te bekritiseren op een passende wijze.

• Probeer een conclusie te vormen over de literatuur: vertel de lezer wat de literatuurreview demonstreert (een leemte, tegenstrijdigheid of dominante benadering in het onderzoek). 

Drie belangrijke dingen om te onthouden omtrent de literatuurreview:

1. De literatuurreview betreft een voortdurend proces, het is niet een fase die je als afgerond van je lijstje kan strepen en vergeten. Wanneer je je bevindingen bespreekt en tot een conclusie komt, moet je terugverwijzen naar de literatuur. Ook moet je gedurende het onderzoeksproject literatuur blijven lezen. Schrijf je de literatuurreview voorafgaand aan de dataverzameling, dan moet je deze beschouwen als voorlopige versie. De kans is groot dat je wijzigingen aanbrengt naar mate het onderzoek vordert.

2. Wees selectief in hetgeen je vermeldt in de uiteindelijke versie. Alles wat je hebt gelezen hierin verwerken is niet de bedoeling, beperk je tot het relevante werk. 

3. Probeer de literatuur in je voordeel te gebruiken, je moet je er niet door laten leiden. Een enkele samenvatting is saai om te lezen, vertelt de lezer niet wat jouw standpunt is en maakt niet duidelijk wat de relevantie met betrekking tot je onderzoeksproject- en vragen is. 

Wat is een systematische literatuurreview?

Een systematische literatuurreview heeft betrekking op het hanteren van een gedefinieerde set van procedures. Hoewel reviews vaak verhalend zijn, is er een groeiende interesse in de systematische vorm. Dit heeft twee redenen. Systematisch reviewen is volgens Tranfield en collega’s (2003) een herhaalbaar, wetenschappelijk en transparant proces gericht op het minimaliseren van de bias door (1) uitputtende analyses van gepubliceerde en ongepubliceerde studies en (2) het bieden van een zogenoemde ‘audit trail’ waarin de auteur zijn/haar besluiten, procedures en conclusies aangeeft. Deze definitie is voortgevloeid uit de veronderstelling dat veel narratieve reviews niet de lading dekken en een bias bevatten. Twee voorbeelden van een systematisch review zijn de meta-analyse (omvat alleen kwantitatieve studies) en meta-etnografie (reviewprocedure voor kwalitatieve studies).

Een systematisch review omvat vrijwel altijd uit de volgende stappen:

1. Bepaal het doel en de omvang van jouw review (middels een onderzoeksvraag of een inleiding daarvoor).

2. Zoek naar relevante studies lettend op het doel en de omvang van jouw review. De zoekstrategie moet omschreven worden zodat andere onderzoekers het kunnen repliceren. De reviewer moet overwegen welke publicaties hij in het literatuuronderzoek opneemt. Als je alleen studies zoekt in 'peer-reviewed' tijdschriften, negeer je andere waardevolle bronnen. Denk ook aan boeken, conferentieverslagen en rapporten van organisaties. 

3. Beoordeel de relevantie van deze studies (reduceer het grote aantal gevonden resultaten uit stap 2).

4. Beoordeel de kwaliteit van de relevante studies (is bijvoorbeeld een geschikt(e) onderzoeksontwerp en onderzoeksmethode gebruikt en op correcte wijze?).

5. Vat de resultaten van elke studie kort samen en synthetiseer de resultaten. Denk aan de onderzoeksdatum en- locatie, steekproefgrootte, methode van dataverzameling en de belangrijkste bevindingen.

Wat zijn de nadelen van een systematische literatuurreview?

Het grootste kritiekpunt is dat onderzoeksvragen vaak niet vertaald kunnen worden in termen van het effect van een specifieke onafhankelijke variabele of dat de grenzen van het onderwerp niet duidelijk zijn afgebakend. Dit is vaak het geval in sociaal onderzoek. Een tweede kritiekpunt is dat dit soort literatuuronderzoek kan leiden tot een bureaucratisering van het reviewproces: er wordt meer en meer gelet op de technische aspecten van hoe iets tot stand komt, dan dat er daadwerkelijk gelet wordt op de analytische interpretaties. Een derde kritiekpunt betreft de toepassing ervan in kwalitatief onderzoek: vanuit het systematische perspectief kan een objectief oordeel geveld worden over de kwaliteit van een artikel, maar vooral in kwalitatief onderzoek is er over het algemeen weinig consensus over hoe de kwaliteit van studies methodologisch beoordeeld kan worden.

Hoe zoek je naar de bestaande literatuur?

Een effectieve zoektocht naar bestaande literatuur begint met het zorgvuldig lezen van boeken, tijdschriften en rapporten in het gebied dat je interesse heeft. De bibliografie aan het einde verwijst je naar meer relevante werken. Een onderzoeksproject vanaf nul beginnen en de juiste bronnen vinden kan uitdagend zijn. Het is aan te raden om hulp te vragen aan een bibliothecaris.

Het zoeken van online bronnen is niet zo eenvoudig als het intypen van wat woorden, zeker als je wilt uitzoeken wat het verband tussen twee verschillende gevallen is. Het gebruik van de zogenaamde Boolean search maakt zoeken makkelijker (voeg de woorden 'en', 'of' en 'niet' toe om de gewenste resultaten te krijgen). 

Voor een goed inzicht in de bestaande literatuur moet je grondig zoeken in online databases. Dit doe je aan de hand van trefwoorden die helpen de grenzen van je onderzoeksgebied vast te stellen. De meest gebruikte en uitgebreide online database is Web of Science (WoS) (voorheen: Web of Knowledge). Ook Google Scholar wordt vaak gebruikt. Onderzoekers uploaden hun publicaties ook op websites als Researchgate of Academia.edu, hier zijn meer dan 100 miljoen publicaties en onderzoekers te vinden. Veel instellingen bieden toegang tot Nexis, een database van kranten uit diverse landen. Mediaberichten zijn secundaire bronnen, maar kunnen wel nuttig zijn voor het verschaffen van context. Een beperking bij het gebruiken van Google en andere zoekmachines: het vindt bronnen, maar evalueert ze niet, dus kijk kritisch naar wat jij hebt gevonden (wie is de auteur, wat is de bron van het artikel, etc.). Gebruik de juiste sleutelwoorden, maak notities tijdens jouw zoektocht en ga de referenties na.

Hoe verwijs je correct naar andermans werk?

Het verwijzen naar het werk van een ander (citeren) is een belangrijke academische vaardigheid. Je moet bijhouden wat je hebt gelezen, waaronder alle bibliografische gegevens van elk boek en artikel dat je gaat opnemen in je referentielijst of bibliografie. Voor een relatief klein onderzoeksproject kun je dit bijhouden in Word of Excel. Begin hier niet pas aan het einde van je onderzoek mee. Er bestaat een verschil tussen een referentielijst en een bibliografie, verwar deze niet met elkaar. Een referentielijst bevat alleen de gelezen teksten die je citeert in je werk, een bibliografie omvat alle gelezen teksten (niet alleen de geciteerde). Voor de wat grotere onderzoeksprojecten kun je gebruik maken van bibliografische software als Endnote en Reference Manager. 

Iedere institutie kent eigen richtlijnen met betrekking tot het verwijzen naar gebruikte artikelen. De twee meest gebruikte methodes zijn de Harvard oftewel auteur-datum methode (Naam, 2013) en de voetnoot in de vorm van superscript¹²³. Ingevolge de Harvard methode plaats je de achternaam en het publicatiejaar tussen haakjes. Als je auteur(s) quote, moet je de geciteerde tekst tussen aanhalingstekens plaatsen en na het publicatiejaar het paginanummer. Alle publicaties die je citeert worden in alfabetische volgorde (achternaam auteur) aan het einde van je werk genoteerd. De Harvard methode is het meest gebruikt. Wanneer je instelling geen eisen stelt, is het aan te raden deze citeermethode te gebruiken. 

Wat zorgt voor een goede referentielijst? De lengte ervan speelt een rol. Een langere lijst laat zien dat de auteur vrij volledig is geweest in zijn of haar zoektocht naar literatuur. Een te lange lijst is ook niet goed: een lijst moet selectief zijn. Het moet aantonen dat de auteur het belang en geschiktheid van de bronnen goed kan beoordelen. Een veelgebruikte maatstaf voor de kwaliteit van de referentielijst is de reputatie van het blad waarin het artikel is gepubliceerd, hoewel er ook relevante, goede artikelen gehaald kunnen worden uit tijdschriften met een lagere status. Het derde kenmerk van een goede referentielijst betreft secundair refereren: dit is wanneer gerefereerd wordt naar een artikel of boek wat geciteerd wordt door een ander artikel of boek en het origineel niet toegankelijk is. Echter, in het verslag moeten secundaire referenties niet centraal staan aangezien jij afhankelijk bent van de interpretatie van de originele tekst. Een ander kenmerk van een goede referentielijst is dat elke verwijzing gedaan is in de hoofdtekst en op zo'n wijze dat het aantoont dat je de tekst tot in detail hebt gelezen en de betekenis ervan begrijpt.

Hoe voorkom je plagiaat?

Hoewel vanzelfsprekend, moet plagiaat te allen tijde vermeden worden. Plagiaat is het nemen en gebruiken van andermans gedachten, uitvindingen of teksten alsof deze van jezelf zijn. Het lijkt erop dat plagiaat onder studenten in de afgelopen decennia is toegenomen. Een oorzaak hiervoor kan de makkelijke toegang tot online inhoud zijn. 

In academische kringen wordt plagiaat gezien als moreel verkeerd. Een begeleider heeft het doorgaans door als grote stukken tekst uit een ander werk komen, zelfs als je er wat eigen woorden in hebt verwerkt. Afgezien van eventuele bestraffingen (het minimale cijfer ontvangen of uitgesloten worden van de cursus), maakt plagiaat geen indruk op de begeleider en is het jegens de originele auteur respectloos. Probeer altijd ideeën in eigen woorden om te zetten.

Plagiaat voorkom je door geen grote selecties uit tekst over te nemen zonder citering. Zorg dus dat je een quote op de juiste manier citeert. Het veranderen van een aantal woorden is onvoldoende. Daarnaast moet het duidelijk zijn dat je andermans ideeën niet als zijnde van jezelf presenteert. Zorg voor een duidelijke erkenning van de bron van het idee (vermeld de naam van de auteur bijvoorbeeld). Je pleegt misschien niet opzettelijk plagiaat, maar dat is voor anderen niet vast te stellen. De beste manier om jezelf ervan te verzekeren dat je geen plagiaat pleegt is door het opzoeken en lezen van de richtlijnen van je instelling. Instellingen hebben vaak beleid over wangedrag of integriteit, maar veel studenten zijn hier niet van op de hoogte. Omdat het begrip plagiaat aan verandering onderhevig is, moet je nagaan hoe je instelling plagiaat definieert.