Artikelsamenvatting bij Turkish-Dutch mosque students negotiating identities and belonging in the Netherlands van Sözeri e.a. - 2022

Bulletpoints:

• Voor moslimgemeenschappen in het Westen is het onderwijzen van de islam aan kinderen in moskeeën een belangrijk onderdeel van het intergenerationele behoud van het erfgoed, de identiteit en de banden met de gemeenschap van jongeren.
• Kinderen met een migrantenachtergrond hebben echter baat bij het bevorderen van identificatie en het gevoel erbij te horen, zowel bij hun erfgoedgemeenschap als bij de meerderheidsmaatschappij.
• Deze studie tracht inzicht te krijgen in de onderhandeling van het gevoel van verbondenheid en zelfidentificatie als Turks, Nederlands en moslim, in een steekproef van moskeestudenten in Nederland (N = 29). Het is gebaseerd op interviews met Turks-Nederlandse studenten (leeftijd 6–16) tijdens veldwerk in de moskeeën tussen maart en december 2017.
• Uit het onderzoek blijkt dat de meeste respondenten zich identificeren als Nederlands-Turks en een sterker gevoel hebben bij Nederland te horen dan naar Turkije. Toch is er ook een groep moskeestudenten die worstelt met opgroeien tussen twee culturen.
• Bovendien laten de analyses van de perspectieven van de moskeestudenten zien dat ze onderhandelen over een ruimte voor de mogelijkheid om zich als moslim te identificeren en zich thuis te voelen in Nederland zonder zich Nederlander te voelen.
• Het onderzoek sluit af met een bespreking van een aantal kernpunten die uit de bevindingen naar voren komen, namelijk de rol van de moskeecontext, de ontwikkeling van reactieve identiteit en de betekenisgeving door de leerlingen.

Hoe draagt islamitisch onderwijs bij aan de islamitische identiteitsvorming van Turkse kinderen in Nederland?

Moskeeonderwijs gevolgd door moslimkinderen is een van de meest opvallende manieren van socialisatie in de identiteit, het waardesysteem en de praktijk van de islam. Het bijbrengen van een gevoel van verbondenheid met de grotere supranationale islamitische gemeenschap en met de etnisch-islamitische gemeenschap van de moskee wordt gezien als een religieuze plicht die islamitische verenigingen hebben tegenover hun jongeren. Eerdere onderzoeken naar de pedagogische praktijken, de inhoud van het curriculum en de leerdoelen van Turks moskeeonderwijs in Nederland hebben aangetoond dat volgens imams en moskeeleraren het versterken van de moslim- en Turkse identiteit van kinderen een van de belangrijkste doelstellingen van het aanbieden van moskeeonderwijs is. De versterking van de islamitische identiteit en het gevoel van verbondenheid met de moslimgemeenschap wordt bereikt in de moskeeklassen door deelname aan performatieve rituelen waarin de kinderen samenkomen met de rest van de gemeente. Dergelijke participatieve leerinteracties spelen een bepalende rol in de ontwikkeling van het zelfgevoel van moslimkinderen en helpen hun binding met co-etnische leeftijdsgenoten en volwassenen te stimuleren.

Welke kritiek bestaat er op dit type onderwijs?

Het versterken van het gevoel van religiositeit, identificatie en het behoren tot hun erfgoedgemeenschappen bij moslimkinderen is echter een politiek omstreden zaak in westerse samenlevingen. De redenen voor de betwisting in publieke debatten vallen uiteen in twee hoofddiscoursen van angst. Ten eerste wordt moskeeonderwijs, dat niet wordt gecontroleerd door formele onderwijsautoriteiten, vaak gezien als verband met religieuze radicalisering. Ten tweede zijn er uitgesproken zorgen onder Europese beleidsmakers, met name over Diyanet-moskeeën die burgerzin onderwijzen aan de Turkse staat die de moskeeklassen sponsort als onderdeel van hun diasporabestuursbeleid. Hierdoor worden jonge moslims vervreemd van de reguliere westerse samenleving waarin ze leven.

Wat is het doel van het huidige artikel?

Tegen de achtergrond van die politieke angsten en angstdiscoursen wil het huidige artikel licht werpen op de discoursen over zelfidentificatie die door de moskeestudenten worden gebruikt bij het onderhandelen over hun lidmaatschap van zowel Nederland als de Turks-islamitische gemeenschappen waar ze vandaan komen. Daartoe gaan we in op de volgende vragen die vaak aan de orde komen in verband met de integratie van jongeren met een moslimachtergrond. Eerst gaan we in op de nationale zelfidentificatie van de moskeestudenten: hoe identificeren zij zich en welke identiteit stellen zij voorop? Ten tweede onderzoeken we het gevoel van verbondenheid van moskeestudenten met Nederland, hun geboorteland, Turkije, het land van herkomst van hun ouders of grootouders, en met moslimgemeenschappen in het algemeen.

Wat was de methode van het huidige onderzoek?

Twee onderling gerelateerde concepten staan centraal in de analyses in het onderzoek: een gevoel van verbondenheid en identiteit. Het is aangetoond dat een gebrek aan een gevoel van verbondenheid met de groep waarvan ze lid zijn, mensen een hoger risico op depressie, eenzaamheid en emotionele stress geeft. Bovendien is in onderzoek naar sociale identiteit het concept van ergens bij horen nauw verbonden met de identificatie van een individu met een religieuze, etnische of nationale gemeenschap. De zelfidentificatie van kinderen kan worden gekenmerkt door een onderhandeling tussen moslim, Turks en/of Nederlands zijn, afhankelijk van de actoren met wie ze omgaan (bijvoorbeeld imams, moskeeleraren, leraren op school, ouders, leeftijdsgenoten), en de context en de berichten uit hun sociale omgeving.

De gegevens die in dit onderzoek zijn gebruikt, zijn afkomstig uit een groter onderzoeksproject over de onderwijspraktijken van de moskeeën en hun rol bij de integratie van Turks-Nederlandse kinderen. De interviews met de studenten spitsten zich toe op hun opvattingen over hun nationale en religieuze identiteit. Daarnaast werd gevraagd of de kinderen hun toekomst in Nederland, Turkije of ergens anders zien. Om een glimp op te vangen van de rol van vriendschappen tussen etnische leeftijdsgenoten in de sociale bezittingen van kinderen, werd de kinderen ook gevraagd of ze meer vrienden in de moskee of op school hebben, en de namen van hun vijf beste vrienden. In totaal zijn er 29 semigestructureerde interviews gehouden. We spraken met 14 studenten van de Diyanet-moskee en 15 moskeestudenten van de Milli Görüs-moskee.

Wat waren de conclusies van het onderzoek?

De bevindingen laten zien dat tweederde van de kinderen in dit onderzoek zich bi-cultureel identificeerde als Turks-Nederlands, terwijl een derde zich monocultureel identificeerde als alleen Turks. Ook zag de meerderheid van de kinderen hun toekomst eerder in Nederland dan in Turkije en hadden ze meer vriendschappen in de cultureel gemengde en seculiere onderwijsruimte van de school dan in de cultureel homogene en religieuze ruimte van de moskee. Niettemin leken hun sterkste identificatie en primaire gevoel van verbondenheid met de moslimgemeenschap te zijn.
Inderdaad, de kinderen in dit onderzoek gaven prioriteit aan hun moslimidentiteit boven hun nationale verbondenheid, ongeacht of ze zichzelf identificeerden als bi-cultureel of als monocultureel Turks.
De bevindingen geven echter ook aan dat er een groep moskeestudenten is die moeite heeft met opgroeien tussen twee culturen. Dit komt ook tot uiting in de resultaten over interetnische vriendschappen. Hoewel de meeste kinderen aangeven dat hun achtergrond er niet toe doet bij het maken van vrienden, zijn de overgrote meerderheid van hen vrienden met een andere etnische achtergrond, ongeacht of ze hen ontmoeten in de moskee of op straat.