Artikelsamenvatting bij Opening up towards children’s languages: Enhancing teachers’ tolerant practices towards multilingualism van Van der Wildt e.a. - 2017

Wat is het doel van het huidige onderzoek en hoe is de opzet ervan anders dan de bestaande literatuur?

Leerlingenpopulaties op scholen over de hele wereld worden taalkundig diverser. Een groeiend deel van de leerlingen gebruikt thuis een andere taal dan de scholen in het onderwijs gebruiken. Wetenschappelijk onderzoek pleit voor de integratie van de thuistalen van leerlingen in het leerproces om het welzijn en de prestaties van leerlingen te verbeteren. Onderzoekers hebben samengewerkt met scholen om de praktijk van leraren te veranderen in de richting van meertaligheid. In deze onderzoeken zijn echter kleinschalige observaties en interviews gehouden, of hebben docenten implementaties retrospectief beoordeeld. Sporadisch werden kwantitatieve gegevens verzameld, zij het op vrij kleine schaal. In dit artikel kijken we naar het Validiv-project (Valorising Linguistic Diversity in Multiple Contexts of Primary Education), een onderwijsinnovatie die tot doel heeft de manier waarop leraren omgaan met meertaligheid in het basisonderwijs te veranderen en te evalueren met behulp van grootschalige kwantitatieve methodologie. De innovatie bestond uit drie experimentele tools die invloed hadden op de school als geheel: Leraren gebruikten een meertalige elektronische tool in de wetenschapsklas (alleen de vierde en vijfde klas); ze deden inspiratie op over hoe ze de meertaligheid van leerlingen kunnen gebruiken bij het leren; en hun scholen werden betrokken bij een taalbeleidstraject. Dit artikel richt zich op de vraag of de praktijk van leraren in de klas significant is veranderd als gevolg van het Validiv-project. We gaan niet alleen in op het effect van het project als geheel, maar we bespreken ook de effecten van enkele specifieke aspecten van het implementatieproces op schoolniveau.

Waarom is het integreren van meertaligheid op school zo belangrijk?

Leraren vragen zich vaak af hoe om te gaan met de taaldiversiteit die leerlingen meebrengen naar school. de thuistaal van leerlingen wordt vaak verbannen uit klaslokalen en dat leraren zich concentreerden op maximale blootstelling aan de dominante taal. Leraren zijn van mening dat elke seconde moet worden geïnvesteerd in de verwerving van de dominante taal door leerlingen. Sociolinguïstisch onderzoek heeft echter aangetoond hoe meertalige kinderen hun taalrepertoires op een natuurlijke, geïntegreerde manier gebruiken (bijv. Jørgensen, 2005). Hoewel ze in een eentalige context studeren, betekent dit niet noodzakelijkerwijs dat ze eentalig denken en dus ook leren (Busch, 2010). Aangezien de ideologie van meertaligheid in termen van parallelle eentaligheid op veel scholen sterk aanwezig is, worden praktijken van translanguaging vaak gezien als een tekort. Op scholen waar leraren echter een meer tolerante houding aannemen ten opzichte van meertaligheid, hebben leerlingen een sterker gevoel dat ze bij de school horen. Diverse vernieuwende projecten zijn specifiek gericht op het integreren van meertaligheid in scholen.

Welke factoren beïnvloeden de standpunten van leraren ten opzichte van de integratie van meertaligheid in de klas?

Zowel de ervaringen van individuele leerkrachten als de kenmerken van scholen kunnen van invloed zijn op de manier waarop leerkrachten omgaan met meertaligheid in hun klaslokalen. Eerder onderzoek heeft verschillende voorspellende kenmerken van individuele leraren gesuggereerd voor tolerante praktijken ten opzichte van meertaligheid: geslacht, leerjaar, sociaaleconomische status (SES) en ervaring.

• Vrouwelijke leerkrachten staan over het algemeen positiever tegenover meertaligheid dan mannelijke leerkrachten.
• Kleuterleidsters tolereerden consequent het gebruik van thuistalen meer dan leerkrachten in het basisonderwijs.
• Leraren met een hogere sociaaleconomische status bleken positievere taalattitudes te hebben in vergelijking met leraren met een lagere sociaaleconomische status, en dit zou als gevolg daarvan de tolerante praktijken van leraren kunnen beïnvloeden.
• Meer ervaring met een diverse leerlingenpopulatie lijkt leerkrachten te helpen om te gaan met de uitdagingen die voortkomen uit taaldiversiteit.

Er is een spanning tussen de sterke nadruk van leraren op het gebruik van de dominante taal als instructietaal en de positieve effecten van taaldiversiteit op taalattitudes. Deze spanning zou kunnen worden verklaard door Bourdieu's concepten van verinnerlijking en veruiterlijking. Leraren zouden ideologieën kunnen externaliseren op het gebied van de school die ze van elders internaliseren. Leraren kunnen hun opvattingen over gescheiden tweetaligheid expliciet uiten in hun discours, maar dit komt niet altijd overeen met hun onderwijspraktijken van flexibele tweetaligheid. De link tussen ideologie, het standpunt van een school en de overtuigingen en praktijken van leraren is dus niet eenvoudig, en het veranderen van een van deze aspecten is altijd een moeilijk en complex proces.

Welke factoren op school-niveau beïnvloeden veranderprocessen?

Onderzoek naar schoolverbetering (SIR) richt zich op de veranderingsprocessen die scholen doorlopen om effectiever te worden. Scholen hebben de macht om deze veilige leeromgeving te bieden om verbeteringen in klaslokalen mogelijk te maken. Drie aspecten van de school zijn daarbij van belang: leiderschap, een open en vertrouwde werkomgeving en leerlingenpopulatie. Scholen verschillen ook in hun bereidheid tot hervorming en hebben daarom verschillende strategieën nodig om te veranderen.

Wat is het onderzoeksdesign van het huidige onderzoek?

Dit artikel evalueert een experimentele implementatie gericht op een toename van de tolerantie ten opzichte van meertaligheid. De innovatie Validiv had tot doel het leerproces van leerlingen te bevorderen door ruimte te bieden aan de thuistalen van leerlingen op school. In het kader van het Validiv-project werden gegevens verzameld van 67 basisscholen in Vlaanderen. We voerden meertrapssteekproeven uit, wat resulteerde in een niet-representatieve steekproef die gericht was op scholen in regio's met een meer taalkundig diverse bevolking. In dit onderzoek is gebruik gemaakt van gegevens van twee meetmomenten van dezelfde scholen. Tolerantiepraktijken ten aanzien van meertaligheid werden zowel op T1 als op T2 gemeten.

Dit artikel evalueert of het Validiv-project erin is geslaagd de tolerante praktijken van leraren ten aanzien van meertaligheid te verbeteren.

• De eerste onderzoeksvraag is of het Validiv-project de tolerante praktijken van leraren in de richting van meertaligheid heeft veranderd. In het onderzoek wordt niet alleen gekeken naar verschillen tussen experimentele en controlescholen, maar ook naar andere factoren die de implementatie kunnen faciliteren of belemmeren. De literatuur wijst daarbij op drie belangrijke aspecten: de leerlingenpopulatie van de scholen, een open en vertrouwde werkomgeving voor leraren en de aanwezigheid van een ondersteunende coach in het innovatieproces.
• De tweede onderzoeksvraag richt zich op leerlingenpopulaties in scholen en vraagt in welke mate de impact van het Validiv-project op tolerante praktijken ten opzichte van meertaligheid wordt beïnvloed door een taalkundig diverse bevolking.
• Ten derde onderzoeken we of de tolerante praktijken van leraren ten opzichte van meertaligheid werden beïnvloed door de mate waarin op hun school werd voldaan aan de basisvoorwaarden voor een innovatief traject.
• Ten slotte besteden we aandacht aan de vraag of de investering door een externe schoolcoach van invloed was op de tolerante praktijken van leraren ten aanzien van meertaligheid.

Wat waren de resultaten van het huidige onderzoek?

Als antwoord op de onderzoeksvragen, vond het huidige onderzoek een aantal resultaten.

• Uit de analyses bleek dat aan het einde van het project leraren die op experimentele scholen werkten meertaligheid meer tolereerden dan leraren op controlescholen. Het antwoord op de eerste onderzoeksvraag is dus bevestigend.
• De tweede onderzoeksvraag was gericht op de vraag of het effect van de voorwaarde varieerde tussen scholen die verschilden in taalkundig diverse leerlingenpopulaties. Omdat de interactieterm taaldiversiteit en conditie niet significant werd, concludeerden we dat de tolerante praktijken van leraren niet afhingen van de taaldiversiteit van de leerlingenpopulatie van hun school.
• De derde onderzoeksvraag spitste zich toe op de basisvoorwaarden voor innovatie. Op scholen die meer deden om aan de basisvoorwaarden voor innovatie te voldoen, waren leraren naar het oordeel van de externe schoolcoaches toleranter ten aanzien van meertaligheid na implementatie van de Validiv-innovatie dan leraren op scholen waar niet aan de basisvoorwaarden voor innovatie werd voldaan.
• De laatste onderzoeksvraag ging over het effect van de investering door de externe schoolcoach. Deze variabele leek geen invloed te hebben op de uitkomstvariabele. De investering door een externe schoolcoach leek niet uit te maken voor de tolerantie van leraren ten opzichte van meertaligheid.

Wat de kenmerken van de leraar betreft, vonden we geen verschillen voor geslacht, SES en ervaring. Wel vonden we dat kleuterleidsters en ondersteuners toleranter waren ten opzichte van meertaligheid dan hun collega's uit de reguliere klas van de lagere school.

Welke conclusies konden worden getrokken op basis van het huidige onderzoek?

De belangrijkste focus van dit onderzoek was om te kijken naar de tolerantie van leraren ten opzichte van meertaligheid op scholen. Verschillende projecten hebben tot doel de tolerantie van leraren ten opzichte van meertaligheid te vergroten. Verschillende kwalitatieve onderzoeken hebben de implementatie in scholen geëvalueerd en mogelijkheden aangegeven om de houding van leraren ten opzichte van meertaligheid te verbeteren. Deze studie maakte gebruik van grootschalige kwantitatieve gegevens, waaronder een pre- en posttest, en controlescholen. Uit de onderzoeksgegevens concluderen we dat het Validiv-project leidt tot een hogere mate van tolerantie, zelfs wanneer wordt gecorrigeerd voor leraarkenmerken. Kleuterleidsters blijken echter toleranter te zijn ten opzichte van meertaligheid, en deze bevinding wordt ook weerspiegeld in ons onderzoek. Bovendien laat ons onderzoek zien dat, onafhankelijk van hun oorspronkelijke tolerantieniveau en van de toestand waarin hun school meedeed, kleuterleidsters een sterkere groei vertoonden in tolerantie ten aanzien van meertaligheid dan leerkrachten in het basisonderwijs. Dit onderzoek laat ook zien dat ze tussen T1 en T2 toleranter waren geworden ten aanzien van meertaligheid dan hun minder tolerante collega's, ook al kregen ze geen speciale coaching op het gebied van meertaligheid.

Uit de analyses blijkt ook dat de taaldiversiteit van scholen leraren niet stimuleert om te experimenteren met het gedogen van meertaligheid op school. Met betrekking tot de derde onderzoeksvraag constateerden we dat het voldoen aan basisvoorwaarden voor een succesvol verandertraject erg belangrijk was. In scholen die meer voorbereid waren op een experimentele implementatie, zagen we een sterkere ontwikkeling naar het tolereren van meertaligheid bij leerkrachten. Het is van groot belang dat scholen die bereid zijn om te innoveren dat blijven doen. Andere scholen worstelen echter met innovatieve praktijken; vaak heeft dit niet te maken met de inhoud van een bepaalde innovatie, maar eerder met de bereidheid van de school om reflectief en zelfevaluatief te zijn. Hoewel de beperkte tijd die de externe schoolcoach investeerde geen invloed leek te hebben op de tolerante praktijken ten aanzien van meertaligheid, wijzen onze bevindingen globaal genomen op de aanbeveling om intensiever te investeren in de begeleiding van scholen en leerkrachten om om hen voor te bereiden op het veranderen van hun praktijken. Een verandering in een proces gaat altijd gepaard met angst en twijfel over de voordelen van een specifiek project. Daarom moeten scholen investeren in hun verandervermogen. Leraren moeten ervan overtuigd zijn dat verandering noodzakelijk is, moeten op de hoogte zijn van het onderwerp, moeten gemotiveerd zijn om actie te ondernemen en moeten aanwijzingen krijgen over hoe de verandering tot stand kan worden gebracht in een omgeving waarin het veilig is om fouten te maken en experimenteren.Wat dit onderzoek laat zien is dat het mogelijk is om het gedrag van leraren in de klas te beïnvloeden. Voordat we echter een verandering kunnen verwachten, is het erg belangrijk om aan bepaalde basisvoorwaarden te voldoen voor de succesvolle implementatie van innovaties. Scholen moeten 'klaar' zijn voor verandering.