Artikelsamenvatting bij Burgerschapsvorming anders: een pleidooi voor zakelijk onderwijs van Van der Ploeg - 2015

Inleiding

Er zijn verschillende opvattingen over wat goed burgerschap is. Burgerschapsvorming zoals voorgestaan door het Europese en Nederlandse beleid vertoont een bias ten gunste van bepaalde opvattingen over wat (goed) burgerschap is. Hierbij wordt in het onderwijs bepaalde handels- of leefwijzen meer goedgekeurd dan anderen, terwijl hier verschillende gedachten over zijn. 

Wat is het Europees beleid over burgerschapsvorming? 

Volgens het Europese beleid moet burgerschapsvorming politieke en maatschappelijke participatie en sociale cohesie bevorderen en zich hierbij concentreren op conventionele deugden, plichten, praktijken en procedures. Er is hierbij geen aandacht voor minder brave en minder hamonieuze vormen van activisme, betrokkenheid en solidariteit. Het beleid wordt gevoed door zorgen over afnemende politieke participatie en zorgen over minder vertrouwen in publieke instanties. Burgerschapsvorming moet zelfregering bevorderen, maar tegelijkertijd een bepaalde mentaliteit aanleren, een samenstel van specifieke percepties, attituden en waarderingen. 

Welke veranderingen zijn gewenst?

Het Europese burgerschapsvormingsbeleid moet opener zijn aan de activistische zijde: aandacht en waardering voor conflict en strijd. Ook moet het beleid opener worden naar de non-participatieve kant, aangezien non-participatie niet gezien wordt als acceptabele optie. De burgerschapsvorming naar Europees beleid is eenzijdig: de bias ten gunste van liberalisme en republicanisme gaat ten koste van aandacht en waardering voor niet alleen agonistische, maar ook non-participatieve perspectieven op burgerschap. Het Europese beleid weerspiegelt dus een bepaalde ideologie ten aanzien van burgerschap.

Hoe is het Nederlands beleid betreft burgerschapsvorming?

In Nederland is burgerschapsvorming gericht op vier aandachtspunten, die het onderwijs op eigen wijze mag invullen: 

1. Bevorderen van sociale competenties.
2. Aanbrengen van competenties die bijdragen aan deelname aan en betrokkenheid bij de samenleving en bevordering van actieve deelname aan de samenleving. 
3. Overdracht van basiswaarden en overdracht van kennis, houdingen en vaardigheden die nodig zijn om als burger in een democratische rechtsstaat te participeren. 
4. Burgerschap in de praktijk brengen waarbij de school dient als oefenplaats. 

Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen begrijpt burgerschapsvorming als combinatie van overbrengen van kennis met sociale en maatschappelijk ontwikkeling, overdracht van waarden en het stimuleren van gedrag met het oog op participatie en verbondenheid ondanks diversiteit. Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO) begrijpt burgerschap ook in termen van cohesie en participatie naast kennis en vaardigheden. Het CITO onderscheidt in burgerschap naast de kennisbasis ook een competentiebasis. Vanuit een overheidswege bijgevolg wordt er een eenduidige visie op burgerschapsvorming uitgedragen die nagenoeg overeenkomt met het Europese beleid. 

Welke rol speelt het onderwijs in de burgerschapsvorming?

Doordat er geen discussie of diversiteit met betrekking tot burgerschap erkent wordt, geloven kinderen dat bepaalde handels- of leefwijzen en gezindheden beter zijn dan andere, terwijl er verschillend over gedacht wordt. Het zou onmogelijk zijn om een samenhangend onderwijsprogramma te realiseren vanwege de verschillen tussen de opvattingen. Hierdoor kunnen niet alle opvattingen van goed burgerschap recht gedaan worden. School is integraal burgerschapsvormend, omdat kinderen hier geletterdheid, gecijferdheid, kennis van de wereld, kennis van de natuur, kennis van techniek en mensenkennis leren. Burgerschap hoe dan ook zou onmogelijk zijn wanneer elementaire competenties ontbreken. De school is medeverantwoordelijk voor de ontwikkeling van die elementaire competenties. Het idee van onderwijs als burgerschapsvorming leidde tot het invoeren van het volksonderwijs en de leerplicht. Onderwijs als burgerschapsvorming wordt eenzijdig wanneer de ontwikkeling van een competentie wordt opgeschroefd of geïntensiveerd waarbij één opvatting van wat goed burgerschap is, als norm geldt. 

Hoe wordt burgerschap geïmplementeerd in het onderwijs?

Onderwijs is als geheel burgerschapsvormend als het elementaire competenties ontwikkelt die elke burger nodig heeft hoe burgerschap ook opgevat wordt. Echter is de vraag of er meer gedaan kon worden aan burgerschap naast het ontwikkelen van elementatire competenties. Het onderwijs kan maar één opvatting van burgerschap normerend laten zijn, maar het is wel mogelijk om verschillende opvattingen het onderwerp van onderwijs te laten zijn. Bij elk vak krijgen leerlingen een overzicht van en inzicht in verschillende burgerschapsopvattingen, waarbij de leerling leert om zelf opvattingen van goed burgerschap te vergelijken, te waarderen en te beoordelen welke opvatting het meest overtuigend is en het beste bij hem past. Zo bouwt burgerschapsvormingen niet alleen voort op het leren van elementaire competenties, maar ook op onderwijs in wereldoriëntatie (ba- sisonderwijs) en geschiedenis en economie (voortgezet onderwijs).

Wat is het verschil tussen burgerschapsvorming als onderwerp en de burgerschapsvorming die het beleid wil?

Het ontwikkelen van elementaire competenties, zoals van ouds gewoonlijk in het onderwijs gebeurt, is burgerschapsvormend zonder bias ten faveure van specifieke opvattingen van burgerschap. Burgerschapsvorming dat uitgaat boven dit elementaire niveau, kan ook zon- der bias: door zakelijk te zijn. In een zakelijke benadering zijn de verschillende opvattingen van burgerschap en verschillen tussen opvattingen onderwerp van onderwijs in plaats van dat burgerschap volgens één opvatting doel is van onderwijs. In een zakelijke benadering staat inzichtelijk maken voorop; voor moraliseren is geen plaats. Burgerschapsvorming moet leerlingen hun moreel oordelen niet uit handen nemen of voorkauwen, maar ze helpen in de ontwikkeling van hun mogelijkheden om zelf te bepalen wat goed burgerschap is en wat zulk burgerschap betekent voor hun leefwijze, hun oordelen en beslissingen en hun doen en laten.