Wat is de rol van psychopathie in misdadig gedrag? - Chapter 3

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In dit chapter wordt uitgelegd wat psychopathie is; wat de symptomen zijn, hoe het ontwikkeld wordt, hoeveel het voorkomt en hoe het vastgesteld kan worden. Hierbij wordt het verschil met een antisociale persoonlijkheidsstoornis ook aangekaart en wordt ingegaan op het debat of adolescenten gediagnosticeerd kunnen worden met psychopathie.

Dan wordt duidelijk gemaakt wat de invloed is van psychopathie op misdadig gedrag, waarvoor de laatste neuropsychologische bevindingen worden gebruikt. Zo wordt er ingegaan op de defecten in het herkennen van gezichtsuitdrukkingen en in de eigen uiting van angst bij mensen met psychopathie.

Wat is psychopathie?

Psychopathie verwijst naar een ernstige aandoening of een persoonlijkheid die sterk gelinkt is aan antisociaal gedrag. Het is te zien als een gebrek om rekening met anderen te houden en het eigen gedrag onder controle te houden. In een onderzoek in Engeland werd vastgesteld dat slechts 0,6% van de mensen tussen de 16-74 jaar oud psychopathisch waren in gewone huishoudens en wel 7-8% van de mensen in de gevangenis. Dit komt overeen met ander onderzoek dat psychopathie associeert met misdaad. 

Het moderne concept van psychopathie komt van Hervey Cleckley. Psychopathie beschrijft volgens Cleckley individuen die op het eerste gezicht normaal lijken te functioneren, maar extreem ongevoelig zijn en geen gevoelens van spijt of schuld uiten. De meeste psychopaten zijn bovengemiddeld intelligent en goed in staat om charmant over te komen, maar niet om liefde te ervaren of uiten. Antisociaal gedrag hoort ook bij psychopathie. In de tijd van Cleckley, het midden van de twintigste eeuw, werd ook gedacht dat psychopaten minder stress en angst hadden dan anderen. Tegenwoordig is hier veel discussie over. Sommige onderzoeken ondermijnen dit idee en andere onderzoeken raden aan om psychopathie in subtypen op te delen waarbij sommige typen wel angst en bezorgdheid bevatten en anderen niet. 

Psychopathie wordt geassocieerd met hoge levels van gewelddadig gedrag. Hierdoor zijn er naar verhouding vooral veel psychopathische misdadigers die geweld plegen. Ook ligt het percentage van recidive, zowel bij gewelddadige, seksuele als andere misdaden, bij psychopaten hoger dan bij andere misdadigers.

Hoe kan psychopathie worden vastgesteld?

Het meest gebruikte en meest geaccepteerde instrument om vast te stellen of een individu een psychopaat is, is de Psychopaty Checklist - Revised (PCL-R). Op ieder van de 20 punten op de lijst kan iemand een 0 (geen sprake van), 1 (wel sprake van) of 2 (veel sprake van) scoren. Verschillende regio's behandelen de uitkomsten van de checklist anders; in Noord-Amerika zijn 30 punten nodig om van psychopathie te spreken, in Europa 26 en in Engeland 25. Er bestaan ook afgeleide varianten van de checklist, bijvoorbeeld voor jongeren. Dit zijn de twintig punten op de checklist:

1. Oppervlakkige charme, welbespraaktheid, "gladheid".

2. Zeer hoog gevoel van eigenwaarde.

3. Pathologisch liegen.

4. Manipuleren, bedriegen.

5. Gebrek aan spijt of schuld.

6. Oppervlakkige affectie, geen diepgaande connectie.

7. Gebrek aan empathie, ongevoeligheid. 

8. Verantwoordelijkheid voor eigen acties ontkennen, eigen fouten niet inzien.

9. Snel verveeld, veel stimulatie nodig.

10. Parasitaire levensstijl, niet voorzien in het eigen levensonderhoud. 

11. Slechte gedragscontrole.

12. Als kind al vroeg gedragsproblemen.

13. Gebrek aan realistische lange termijn doelen.

14. Impulsiviteit.

15. Onverantwoordelijkheid.

16. Jeugdcriminaliteit.

17. Intrekking van voorwaardelijke invrijheidsstelling, dus eerder getoond hebben niet in staat te zijn het leven te beteren.

18. Veelzijdige criminaliteit.

19. Promiscue seksueel gedrag, dus veel losse sekspartners.

20. Veel kortdurende echtelijke relaties. 

Wat is het verschil tussen psychopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis?

Er is veel overlap tussen psychopathie en antisociale persoonlijkheidsstoornis, een stoornis uit de DSM-5. Maar antisociale persoonlijkheidsstoornis gaat voornamelijk om het gedrag. Wel 60-70% van alle mannelijke misdadigers hebben een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Bij psychopathie zijn er naast het antisociale gedrag ook nog ongevoelige en onemotionele eigenschappen. Psychopaten zouden ook met antisociale persoonlijkheidsstoornis worden gediagnosticeerd, maar voor slechts één derde van de mensen met een antisociale persoonlijkheidsstoornis geldt dit andersom.

Kunnen adolescenten gediagnosticeerd worden met psychopathie?

Er is veel discussie over of adolescenten als psychopaten gediagnosticeerd kunnen worden. Het gebeurt nu over het algemeen niet. Dit komt ten eerste door het gevaar dat jongeren nog verder escaleren door het label van psychopaat opgeplakt te krijgen. Dit kan namelijk overkomen als een afwijzing van de maatschappij. Ten tweede wordt er gedacht dat problematisch gedrag van adolescenten nog over kan gaan. Nu wordt bij adolescenten die psychopathisch lijken een gedragsstoornis vastgesteld. Van alle jeugdcriminelen zouden tot wel 97% een gedragsstoornis hebben. Door dit label kan echter, zodra de adolescenten volwassen worden, beter worden opgelet of bepaald problematisch gedrag afneemt of juist niet en of er ongevoelige en onemotionele eigenschappen bij komen.

Welke familie factoren worden geassocieerd met het ontwikkelen van psychopathie?

Vroege traumatische ervaringen, door verwaarlozing of mishandeling, kunnen later voor antisociaal gedrag zorgen. Waar psychopathie precies vandaan komt, is lastig te zeggen. Toch kan ook van het ongevoelige en onemotionele van psychopaten gezegd worden dat dit een reactie is op de harde omgeving waarin ze zijn opgegroeid. Al jong kan het lichaam zichzelf beschermen tegen pijn door de emoties uit te schakelen. Er is nog veel onduidelijk over de rol van een traumatische jeugd voor het ontwikkelen van psychopathie. Ook wordt door sommige onderzoeken gesuggereerd dat psychopathie meer het gevolg is van verwaarlozing dan van mishandeling. 

Wat is de rol van hechtingsproblemen voor het ontwikkelen van psychopathie?

Er is al veel onderzoek gedaan naar de rol van hechting voor later misdadig gedrag. Hechting betreft de band tussen een kind met zijn primaire verzorger. Hechtingsproblemen kunnen tot gevolg hebben dat mensen later in hun leven problemen blijven houden met het aangaan en vasthouden van relaties. Er zijn vier vormen van hechting: veilig, ambivalent, vermijdend en ongeorganiseerd. De laatste drie kunnen allemaal problematisch zijn en worden geassocieerd met meer misdadig gedrag op latere leeftijd. Verwaarlozing of mishandeling kunnen ook een gezonde hechting verbreken. Het onderzoek dat er nu is, betreft vooral de relatie tussen hechtingsproblemen en antisociaal gedrag. Er zijn indicaties voor het idee dat er ook een relatie is tussen hechtingsproblemen en psychopathie, maar dit moet nog verder onderzocht worden.

Wat zijn interessante neuropsychologische bevindingen over psychopathie?

Waarom kunnen psychopaten niet goed gezichtsuitdrukkingen herkennen?

Psychopaten hebben over het algemeen veel moeite met het herkennen van gezichtsuitdrukkingen van emotie in anderen. Vooral angst wordt vaak niet opgemerkt, niet op waarde geschat of verkeerd geïnterpreteerd. Dit kan er in resulteren dat psychopaten sneller doorgaan met gedrag dat anderen angstig maakt. Dit samen met een gebrek aan schuld of spijt, is heel gevaarlijk omdat dit psychopaten niet snel een sein geeft te stoppen met problematisch of misdadig gedrag. 

De amygdala is het meest betrokken bij het herkennen en verwerken van emotionele gezichtsuitdrukkingen en uitingen van angst in het bijzonder. Toch lijken patiënten met schade aan de amygdala, geen problemen te vertonen in het herkennen van angstige gezichten. Wel lijkt psychopathie vaak samen te gaan met een lage activiteit van de amygdala. Bij kinderen met ongevoelige of onemotionele eigenschappen is vaak te zien dat ze naar de mond van iemand anders kijken in plaats van naar de ogen. Dit duidt op een verstoorde werking van de amygdala. Als dit bij kinderen wordt opgemerkt, kunnen ze nog wel aangeleerd worden naar de ogen te kijken. Dit heeft tot gevolg dat op latere leeftijd ook angst beter herkend kan worden. Het defect aan de amygdala kan dus opgevangen worden, als er op tijd iets aan gedaan wordt. 

Wat betekent het defect in de amygdala voor de eigen uiting van angst?

Dat de amygdala niet goed werkt, wat vaak het geval is bij psychopaten, resulteert in gebrekkige angstige reacties. Toch lijkt het niet te resulteren in het niet ervaren van stress of angst. Psychopaten reageren dus niet zoals anderen wanneer ze angst ervaren. In de kindertijd kan al opvallen dat iemand nooit angst uit, wat dus niet betekent dat hij niet bang is. Het gevolg van deze verstoorde angstreacties is dat ook andermans gedrag niet goed kan worden geïnterpreteerd als angst. Hierdoor wordt angst van andere mensen weer slechter herkend. Kinderen kunnen nog aangeleerd worden aan te geven wanneer ze bang zijn en afgeleerd agressie of afzondering te gebruiken als reactie.