Hoe moet worden omgegaan met gevaarlijke misdadigers? - Chapter 19

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In de voorgaande chapters is uitgewerkt hoe misdadigers ontdekt moeten worden, gestraft moeten worden, begeleid moeten worden en geholpen moeten worden. Vanaf dit chapter wordt ingegaan op ‘bijzondere’ misdadigers. In dit chapter wordt afgetrapt met de gevaarlijke misdadigers. Eerst wordt uitgelegd welke misdadigers gezien worden als gevaarlijk en in welke typen hun geweld kan vallen. Hiervoor wordt ook het verschil tussen instrumenteel en expressief geweld uitgewerkt.

Dan wordt een raamwerk van behandelingen van gevaarlijke misdadigers, aan de hand van theoretische benaderingen van Polaschek en Collie, geschetst. De behandelprogramma’s die hieruit zijn ontwikkeld worden uitgelegd. Deze behandelprogramma’s worden onderscheiden in verschillende typen: woedebeheersing, ontwikkeling van cognitieve vaardigheden, interpersoonlijke geweldprogramma’s of multimodale benaderingen. Deze programma’s worden uitgelegd en er wordt dieper ingegaan op cognitieve gedragstherapie, terugval interventie, RNR-behandeling en het good lives model. Tenslotte wordt aangekaart welke uitdagingen er nog zijn in het omgaan met gevaarlijke misdadigers.

Wie zijn gevaarlijke misdadigers?

Individuen die veroordeeld zijn voor gewelddadige misdaden maken een groot deel uit van de gevangenispopulatie. Geweld kan vele vormen aannemen en er is onderling veel verschil tussen misdadigers die veroordeeld zijn voor gewelddadig gedrag. Er zijn ook verschillende dingen die het gewelddadige gedrag veroorzaakt zouden kunnen hebben. Gewelddadige misdadigers zijn mensen die hun partners hebben mishandeld, betrokken waren in een gewelddadig gevecht of iemand vermoord hebben. Er is een relatief kleine groep van gewelddadige overtreders die als volhardend gezien kunnen worden. Deze mannen (want het zijn bijna altijd mannen) hebben vaker en meer intensieve geweldplegingen dan anderen gepleegd en hebben daarnaast vaak ook meerdere niet-gewelddadige misdaden gepleegd. Bij de risicobeoordelingstests wordt in deze individuen een hoog risico op meer (gewelddadige) misdaad gezien. Deze personen moeten een goede behandeling krijgen, anders zullen ze hoogstwaarschijnlijk misdaden blijven plegen.

Welke typen geweld en gevaarlijke misdadigers zijn er?

Hier worden de verschillende vormen van geweld besproken. Geweld is instrumenteel of expressief. Instrumenteel geweld wordt gezien als doel-georiënteerd, opzettelijk, gecontroleerd en on-emotioneel. Expressief geweld kan gezien worden als reactief, kwaad, impulsief en emotioneel. Expressief geweld vindt vaak plaats als een individu een onprettige emotionele interne staat probeert te reduceren. Dit zijn de verschillende typen geweld:

• Intiem partnergeweld is een vorm van geweld die vaak expressief is. Dit onderwerp is eerder behandeld en zal hier niet uitgebreid besproken worden. Intiem partnergeweld omvat fysieke agressie, maar ook emotionele agressie (vloeken, schreeuwen en beledigen).

• Moord is een andere, zeer heftige vorm van geweld. Veel mensen denken dat moordenaars weer een moord zullen plegen als ze op vrije voeten komen, maar dit is niet vaak het geval. Moordenaars plegen zelfs niet vaak andere vergrijpen wanneer ze vrij komen. Ongeveer 2% van de individuen die vast hadden gezeten voor moord, werd opnieuw opgepakt voor een gewelddadige misdaad (geen moord). Wel kan moord zowel instrumenteel als expressief zijn (hoewel in Nederland een niet-geplande doding doodslag wordt genoemd en geen moord). 

• Seksuele misdaden zijn ook vormen van geweld. Onder seksuele misdaden vallen het aanraken van een persoon tegen zijn/haar wil in, het tonen van geslachtsorganen en seksueel gedrag vertonen aan iemand die niet volwassen is of niet in staat is om toestemming te geven. Ook het hebben van bepaalde afbeeldingen van jonge kinderen is een seksuele misdaad. Het ligt aan het soort seksuele misdaad of het meer valt onder instrumenteel geweld of expressief geweld.

• Verkrachting is een nog verdergaande vorm van een seksuele misdaad. Verkrachters kunnen onderverdeeld worden in een aantal groepen. Zo is er de opportunistische verkrachter, die impulsief handelt en wanneer de situatie daar is toeslaat. Deze verkrachter ziet gedwongen seks niet als moreel verkeerd. De tweede soort verkrachter is de niet-sadistische seksuele verkrachter. Deze hebben een hoge seksuele fantasie en verkeerde opvattingen over vrouwen en seks. Daarnaast is er de wraakzuchtige verkrachter die vrouwen als een vijand ziet. Het gedrag van deze verkrachter is er op gericht om het slachtoffer te degraderen en belachelijk te maken. Deze verkrachters zijn helemaal niet bezig met seksuele fantasieën. Het geweld van deze verkrachter kan zo ernstig zijn, dat het kan resulteren in moord. De laatste soort verkrachter is de pervasieve boze verkrachter. Deze verkrachter wordt gemotiveerd door woede uit allerlei aspecten van zijn leven. Deze mannen hebben een lange geschiedenis van antisociaal gedrag en verkrachting is een manier van expressie van hun gedrag.

• Een ander vorm van geweld die twee typen omvat, is het plegen van seksueel gemotiveerde moorden. Mensen zouden dit kunnen doen omdat ze sadistisch zijn en sadistische fantasieën hebben over het vermoorden van iemand tijdens seks. Ook verkrachten sommige mensen iemand en willen ze hen daarom vermoorden. Ze zijn bang dat de slachtoffers naar de politie stappen om te vertellen dat ze verkracht zijn en ze moeten daarom dus dood. Soms worden seksuele partners vermoord omdat de dader veel opgekropte spanning had die veroorzaakt was door een andere persoon of situatie die niks met het slachtoffer te maken had.

Wat is het raamwerk van behandelingen van gevaarlijke misdadigers?

Polaschek en Collie hebben de behandeling van gewelddadige misdadigers gescheiden op de basis van hun theoretische benaderingen. Behandelprogramma’s kunnen onderscheiden worden op basis van woedebeheersing, ontwikkeling van cognitieve vaardigheden, interpersoonlijke geweldprogramma’s of multimodale benaderingen. Woedebeheersing en cognitieve vaardigheden behandelprogramma’s zijn korter en minder intens (normaal gesproken minder dan 150 uur) dan de anderen. Ze zijn gebaseerd op de aanname dat één factor (antisociaal denken of woede) de oorzaak is voor gewelddadig gedrag. Multimodale programma’s zijn meer intens (meer dan 300 uur) dan andere benaderingen. Ze gaan er van uit dat veel factoren betrokken zijn bij de oorzaak en behoud van gewelddadig gedrag en ze kijken naar een groot aantal psychologische factoren en gedragsfactoren (sociale vaardigheden, denkpatronen en alcohol/drugsgebruik). De verschillende behandelprogramma’s worden hieronder kort besproken:

• Woedebeheersing. Woedebeheersing programma’s worden vaak gebruikt. Deze programma’s worden vaak in groepen gegeven en zijn vaak van korte duur (tien tot twintig uur sessies). Deze programma’s zijn er op gericht om de misdadigers bewust te maken van hun woede en de dingen die hun woede veroorzaken en ze krijgen vervolgens vaardigheden, zoals sociale training en relaxatie training. Deze benadering neemt aan dat geweld veroorzaakt wordt door woede.

• Cognitieve vaardigheidsprogramma’s. Deze programma’s zijn gebaseerd op het beeld dat gewelddadige overtredingen veroorzaakt zijn door antisociale cognities en ze zijn gericht op het helpen van misdadigers om hun gedachtepatroon te herkennen en nieuwe manieren van denken te leren. Deze programma’s worden in groepen gegeven en zijn kort, maar wel langer dan woedebeheersing programma’s. Veel onderzoekers denken wel dat cognitieve vaardighedenprogramma’s niet echt succesvol zijn voor misdadigers met een hoog risico op misdadig en gewelddadig gedrag.

• Intiem partnergeweld (IPV) programma’s. Deze programma’s zijn ontworpen rondom feministische theorieën over waarom intiem partnergeweld gebeurd. Ze richten zich daarom op macht en controle in intieme relaties en communicatie en stress management technieken. Deze benadering wordt door critici als te beperkt gezien, omdat er ook vrouwen intiem partnergeweld tegen mannen plegen. Het lijkt dus niet aannemelijk dat een machtige maatschappelijke positie leidt tot intiem partnergeweld. 

• Multimodale programma’s. De meer recentere multimodale programma’s hebben een grotere intensiteit en richten zich op veel meer issues dan woedebeheersing en cognitieve vaardigheden programma’s. Deze programma’s zijn in het bijzonder geschikt voor mannen die een geschiedenis van serieus gewelddadige gedrag hebben en die gezien worden als individuen met een hoog risico. De duur van deze programma’s is minimaal twaalf maanden en het wordt in groepsvorm gegeven en daarnaast kunnen er ook individuele sessies plaats vinden als dat nodig is. De theorie achter deze programma’s is dat geweld veroorzaakt kan zijn door verschillende dingen en al deze dingen moeten dus behandeld worden tijdens de behandeling.

Voor het plannen van een behandelprogramma moet een onderzoeker weten wat de functie van het geweld was en de oorzaken van het geweld waren. Daarnaast moet de onderzoeker ook nadenken over hoe de misdadiger voorbereid en gemotiveerd moet worden om mee te doen aan het programma. Uit onderzoek is immers gebleken dat de programma's weinig nut hebben als iemand er zelf niet achterstaat. De programma's die hieronder worden uitgewerkt, zijn vooral gericht op seksueel geweld. 

Wat is cognitieve gedragstherapie?

De behandeling van seksmisdadigers met cognitieve gedragstherapie richt zich voornamelijk op het behandelen van individuen die kinderen misbruiken. Er wordt soms voor verkrachters (van volwassen slachtoffers) een vergelijkbare behandeling gebruikt, maar er is nog niet veel bewijs om deze praktijk te ondersteunen. Seksmisdadigers krijgen voornamelijk cognitieve gedragsbehandelingen. Het cognitieve aspect richt zich op de opvattingen die deze misdadigers hebben en ook op de stemmingen die de kans op het begaan van overtredingen vergroten. Cognitieve gedragstherapie probeert de individuen op andere manieren te laten denken over gebeurtenissen, ze te laten zien welke patronen samen hangen met seksueel gedrag en gebruikt verscheidene methodes om het individu deze gedachtepatronen te laten revalueren. Deze methode maakt gebruik van leertheorie, gedragsmodellen en vaardigheden training. Uit onderzoek blijkt dat deze methode efficiënt is.

Wat is terugval interventie? 

Vaak wordt ook een terugval interventie gekoppeld aan cognitieve gedragstherapie. Dit is een zelfmanagement techniek die individuen helpt met het omgaan van de problemen van terugval. Deze techniek probeert cliënten te helpen de controle over hun seksuele afwijking (voorkeur voor kinderen of gewelddadige seks) te behouden. Er is echter wel wat kritiek op deze techniek, omdat de techniek suggereert dat iedereen dezelfde wegen volgt tot het begaan van een misdaad en dat is niet zo. Iedere misdadiger heeft andere motivaties voor zijn daden en zit anders in elkaar. Ook heeft het een negatieve focus en misdadigers moeten veel situaties uit de weg gaan om de risico’s te minimaliseren en het maakt deze techniek dus minder aantrekkelijk voor misdadigers. Hierdoor kan de motivatie verdwijnen.

Wat is behandeling gericht op risico, benodigdheid en responsiviteit?

De principes van risico, benodigdheden en responsiviteit zijn al in een eerder chapter behandeld. Kort samengevat kan gezegd worden dat er gekeken moet worden of een individu een hoog risico level of laag risico level heeft en wat voor psychologische problemen iemand heeft. Dan moet behandeld worden op een manier die past bij het individu en zijn achtergrond.

Het risico level inschatten wordt met behulp van een risicobeoordelingstechniek achterhaald. De variabelen die samenhangen met seksmisdadigers kunnen in vier domeinen opgedeeld worden:

1. Seksuele interesses, zoals anti-sociale voorkeuren.

2. Verdraaide opvattingen, zoals vrouwen als minderwaardig zien. 

3. Sociaal-affectief functioneren, zoals communicatie en emotieverwerking. 

4. Zelfmanagement, de mate van controle over de andere 3 vlakken.

Problemen in deze vier domeinen zijn gerelateerd aan terugval. De behandeling die zich hierop richt lijkt te werken, maar sommige onderzoekers vinden het geen goede behandeling omdat het zich alleen richt op seksuele factoren en niet kijkt naar de andere problemen van het individu.

Wat is het good lives model?

Het good lives model is opgericht om de kritiek op de behandeling aan te pakken. Het good lives model is een rehabilitatietheorie die probeert dynamische risicofactoren te verminderen door de misdadiger interne en externe middelen te geven om belangrijke persoonlijke doelen te bereiken. Er is echter niet veel empirisch bewijs voor de effectiviteit van het model. Moderne theorieën over seksmisdadigers proberen biologische, sociale en psychologische oorzaken te integreren. Behandelmethoden zijn nog niet zo ver, want zij gebruiken vrijwel alleen maar de psychologische benadering.

Welke uitdagingen zijn er nog binnen de behandeling van gevaarlijke misdadigers?

Er is te weinig empirisch bewijs om conclusies te trekken over de effectiviteit van behandelingen voor gewelddadige misdadigers. Iedereen ziet wel in dat het heel belangrijk is dat deze groep individuen een behandeling krijgt. Daarom krijgen gevaarlijke individuen een algemeen behandelprogramma zoals eerder uitgewerkt in het boek of ze krijgen specifieke, intensieve behandelprogramma’s. Onderzoek naar de effectiviteit van behandelprogramma’s voor gevaarlijke misdadigers spreekt elkaar tegen. Sommige studies menen dat bepaalde programma’s wel goed werken, andere studies menen van niet. De beste behandelmethode die naar voren komt voor gevaarlijke individuen is cognitieve gedragstherapie.

Een ander probleem is dat psychopaten niet echt positief reageren op traditionele behandelprogramma’s en voor deze individuen zouden specifieke programma’s gebruikt moeten worden. Sommige onderzoekers beweerden zelfs dat psychopaten erger worden door behandelprogramma’s en dat de kans op terugval heel groot is.

Weer andere problemen zijn dat de dader vaak niet erg gemotiveerd is om mee te doen aan het programma. Sommige individuen willen niet mee doen omdat ze leerproblemen hebben, communicatie problemen of een therapeut willen die dezelfde culturele achtergrond heeft als zij hebben. Psychologen moeten hun best doen om deze punten aan te pakken, want het is natuurlijk belangrijk om gevaarlijke individuen te behandelen. Ook moeten therapeuten goed kijken naar de factoren van een groep. Het groepsklimaat moet goed zijn, want individuen moeten niet agressief worden en elkaar aanvallen. De beste groepen zijn goed georganiseerd en hebben groepsnormen. De behandelcontext moet daarnaast goed zijn. Sommige onderzoekers zijn bang dat behandelingen in een gevangenis minder goed zijn dan behandelingen in een ander gebouw. Dit komt doordat gevangenisregels en codes andere principes respecteren dan de principes die behandelprogramma’s promoten. Ook vertrouwen veel misdadigers het gevangenispersoneel niet en dit wantrouwen kan ook overspringen op de therapeut. Zowel de misdadigers als het gevangenispersoneel moeten betere educatie krijgen over behandelprogramma’s zodat bepaalde stigma's, onzekerheden en vooroordelen uit de weg worden geruimd.