De probleemfase: hoe kom je van een probleem naar een probleemdefinitie? - Chapter 2

Met een probleemdefinitie wordt bedoeld een duidelijke en precieze beschrijving van wat het probleem is, waarom en voor wie het een probleem is. Ook moet de doelgroep (target group) gedefinieerd worden voor de interventie. Daarnaast moet de probleemdefinitie inzicht geven in mogelijke oorzaken en belangrijke aspecten van het probleem. Bijvoorbeeld of het bepaalde probleem een toegepast, concreet en sociale psychologisch probleem is, en of het probleem oplosbaar is.

In veel onderzoeken binnen sociale psychologie wordt er weinig aandacht besteed aan het formuleren van het probleem. Een reden hiervoor is dat er veel onderzoek gedaan is naar basale sociale psychologie. Zo wordt er binnen het empathie-altruïsme onderzoek gekeken onder welke omstandigheden mensen geneigd zijn andere te helpen. Hier wordt verder geen aandacht besteed aan het toepassen van de bevindingen. Daarnaast mist bij onderzoeken waar wel een toegepaste focus is, vaak een systematische probleemanalyse.

Hoe herformuleer je het probleem?

In de krant staan altijd krantenkoppen vermeld die vaak een probleem aangeven. Echter is het nadeel dat deze kreten vaak niet goed geformuleerd zijn. Zonder een systematische probleemanalyse is het vaak niet duidelijk wat het probleem is. Globale stellingen moeten concreter worden gemaakt om verder onderzocht te kunnen worden. Ook kan het zijn dat een meer gedetailleerde probleemanalyse het echte probleem kan ontdekken in plaats van het probleem dat geformuleerd is. Wanneer het probleem duidelijk geformuleerd is, is er een scala aan mogelijke oplossingen. In sommige gevallen kan hieruit blijken dat een sociale psychologische interventie niet toepasselijk is.

De weg van een probleem naar een probleemdefinitie

Zoals blijkt uit bovenstaande informatie is er niet één weg van het probleem naar een probleemdefinitie. Het is belangrijk om erop te letten dat toegepast sociale onderzoekers hun eigen voorkeuren hebben voor onderwerpen en theorieën en daardoor het probleem benaderen op hun eigen manier. Dit kan ervoor zorgen dat de ene onderzoeker zich op een heel ander aspect binnen het onderwerp richt dan een andere onderzoeker. Het is goed om je ervan bewust te zijn dat zulke neigingen een bepaalde kleur kunnen geven aan een probleemanalyse.

Hieraan gerelateerd; het kan zijn dat een psycholoog benaderd wordt door een cliënt met een bepaald probleem. Het ligt dan aan de psycholoog om te bepalen of het probleem daadwerkelijk een probleem is, of dat het eigenlijk om een ander probleem gaat. Het is dan ook de taak van de psycholoog om zijn of haar cliënt ervan te overtuigen wat het echte probleem is. Wanneer dit niet lukt moet de psycholoog zijn of haar handen van de opdracht af trekken.

Tijdens een gesprek met de cliënt is het belangrijk dat er goed doorvragen is om het echte probleem te ontdekken. Ook is het belangrijk om te kijken uit hoeveel aspecten een probleem bestaat. Het kan ook mogelijk zijn dat er meerder problemen spelen. Ga hiervoor op zoek naar het grootste probleem en koppel hieraan de kleinere problemen.

De meest relevante vragen zijn:

1. Wat is het probleem?
2. Waarom is het een probleem?
3. Voor wie is het een probleem?
4. Wat zijn de mogelijk oorzaken van het probleem?
5. Wat is de doelgroep (voor de interventie)?
6. Wat zijn de belangrijkste (key) aspecten van het probleem? Bijvoorbeeld:

• Is het een toegepast probleem?
• Is het een concreet probleem?
• Is het een sociale psychologisch probleem?
• Kan het probleem opgelost op verlicht worden?

Een goede inleidende probleemdefinitie is één waarin alle bovenstaande vragen in zijn verwerkt. In een gesprek met een cliënt worden nog veel meer vragen gesteld om een volledige probleemdefinitie te creëren.

Er zijn verschillende redenen waarom het belangrijk is om een goede probleemdefinitie te ontwikkelen. Zo omlijnt het wat er uitgelegd moet worden en geeft het suggesties voor het vinden van de juiste literatuur. Op basis van een goede probleemdefinitie is het makkelijker om door te gaan naar het volgende niveau, het ontwikkelen en testen van een verklaringsmodel. Daarnaast is het bijna onmogelijk om zonder een goede probleemdefinitie goede interventies te ontwikkelen, omdat waarschijnlijk de essentie van het probleem ontbreekt.

Wat zijn belangrijke vragen voor een probleemdefinitie?

Wat is het probleem?

De belangrijkste kwestie hier is het bepalen van het centrale probleem dat opgelost moet worden. Om deze vraag te beantwoorden is er inzicht nodig in de oorzaak en achtergrond van het probleem. Met veel probleemdefinities is het niet altijd duidelijk wat de essentie is van het probleem. In een gesprek met een cliënt moet de psycholoog altijd kritisch zijn op wat de cliënt zegt en moet hij of zij open staan voor mogelijk andere oorzaken van een bepaald probleem. Daarnaast kan het zijn dat problemen vaak te breed of algemeen gesteld worden. Op deze manier is het niet mogelijk om het probleem effectief aan te pakken.

Waarom is het een probleem?

Dit is een belangrijke vraag dat de psycholoog moet stellen. Hoe uit het probleem zich? Wat zijn de consequenties van het probleem? Wat maakt het problematisch? Wanneer deed het zich voor het eerst voor? Het beantwoorden van de waarom vraag helpt niet alleen bij het specificeren van het probleem, maar het kan ook al richting geven voor een mogelijk interventieprogramma.

Het kan moeilijk zijn met wat voor probleem de cliënt zit. Het is hierbij belangrijk om een fundamentele oplossing te vinden. Cliënten zien soms niet het daadwerkelijke probleem, als er voor hun dus probleem een oplossing wordt gezocht, werkt deze vaak maar tijdelijk.

Ook is het belangrijk om te vragen wanneer het probleem precies is ontstaan. Op deze manier kan de psycholoog een historische analyse maken wat verschillende zaken over het probleem kan toelichten. Ten eerste kan het onthullen dat het voorgestelde probleem niet het daadwerkelijke probleem is. Ten tweede kan een dergelijke analyse wijzen naar een bepaalde tijd wanneer het probleem zich voordeed. Ten derde kan het redenen geven waarom het probleem opeens verergerde.

Voor wie is het een probleem?

Het is belangrijk om te weten of alleen de cliënt bij het probleem betrokken is, of dat er nog meer partijen bij betrokken zijn. Meestal zijn andere partijen erbij betrokken. Het is dan belangrijk om te onderzoeken of de probleemdefinitie van de cliënt overeenkomt met die van de andere partijen. Wanneer deze tegenstrijdig zijn is het moeilijk voor een psycholoog om de opdracht te accepteren. Hij of zij moet dan proberen een probleemdefinitie te formuleren waar iedereen zich in kan vinden.

Wat zijn de mogelijke oorzaken van het probleem?

Met deze vraag kan de psycholoog een beeld maken van de achtergrond en de mogelijke oorzaken van het probleem. Daarnaast kan bepaald worden of het probleem een sociale psychologische dimensie heeft. Zo ja, dan kan dit gebruikt worden om een voorbereidend causaal model te maken. Onthoud dat het doel van het vormen van een probleemdefinitie niet het definiëren van de exacte oorzaken is. Het is belangrijk om een impressie te krijgen van het causale model en de mogelijke sociale psychologisch processen die betrokken zijn. Het maken van een voorbereidend causaal model kan gefaciliteerd worden door het stellen van twee vragen:

1. Wat veroorzaakt het probleem?
2. Hoe beïnvloeden deze oorzaken het probleem?

Het is ook belangrijk om onderscheid te maken tussen directe (immediate) oorzaken een meer indirecte (distal) oorzaken. Op deze manier kan een model van het causale proces gemaakt worden.

Wat is de doelgroep?

Wie moeten er overtuigd worden van het probleem? Van wie is medewerking nodig om het probleem op te lossen? Het selecteren van een doelgroep vermindert het aantal mensen dat meespelen in het probleem.

Het verklaart het probleem en maakt het meer specifiek. Dit maakt het weer makkelijker om strategieën voor de oplossing te bedenken. Mocht de psycholoog er later in het proces achter komen dat de doelgroep te moeilijk of kostbaar is, kan hij of zij altijd het probleem opnieuw definiëren. Onthoud dat het PATH-model een flexibel model is.

Wat zijn de belangrijkste aspecten van het probleem?

Om de belangrijkste aspecten van het probleem te bevatten moeten de volgende vragen gesteld worden:

1. Is het een toegepast probleem?
2. Is het een concreet probleem?
3. Is het een sociale psychologisch probleem?
4. In hoeverre kan het probleem opgelost worden?

Is het een toegepast probleem?

Het vinden van een effectieve oplossing voor een probleem is niet het hoofddoel van fundamenteel onderzoek binnen psychologie, maar het is wel de prioriteit van toegepast psychologisch onderzoek. Het is daarom belangrijk dat de vraag ‘Waarom is het een probleem?’ ook een vraag bevat over hoe een bepaald probleem opgelost kan worden. Het is namelijk niet altijd duidelijk aan het begin hoe het interventieprogramma eruit gaat zien.

Is het een concreet probleem?

Het is ook belangrijk dat een probleem geformuleerd is in genoeg concrete termen. Alle belangrijke aspecten moeten goed geoperationaliseerd zijn om nuttig te zijn. Wanneer gedrag geoperationaliseerd is, is het makkelijker te herkennen en aan te pakken. Ook is het goed om de eigenschappen van de doelgroep te specificeren. Dit maakt het makkelijker om te evalueren of een interventie succesvol was of niet. Als laatste moet iemand een specifiek gedrag aangeven dat veranderd moet worden. Hierbij is het noodzakelijk te weten wat het normatieve gedrag is van een bepaalde doelgroep.

Is het een sociaal psychologisch probleem?

Deze vraag wordt, in ieder geval gedeeltelijk, beantwoord door bovenstaande vragen. Hierbij zijn twee vragen waarmee rekening moet worden gehouden:

• Zijn er andere oorzaken dan sociale psychologische oorzaken, en zo ja, zijn deze belangrijker dan de sociale psychologische factoren?
• Een tweede vraag die gesteld moet worden is wat een sociale psychologisch perspectief bijdraagt aan het probleem. De primaire interesse van sociale psychologen is hoe individuen zich gedragen en reageren op hun sociale omgeving. Wanneer problemen voornamelijk economisch of technologisch zijn, is een sociale psychologische benadering ineffectief.

Is het probleem oplosbaar?

De sociale psycholoog moet nagaan of een bepaald probleem oplosbaar is of niet. Dit is afhankelijk van de aarde van het probleem, de efficiëntie van de oplossing, maar is ook afhankelijk van de cliënt. Zo kan het zijn dat een cliënt niet akkoord gaat met een bepaald interventieprogramma vanwege de kosten. Daarnaast moet altijd gecontroleerd worden of een bepaalde oplossing wel ethisch verantwoord is.

Hoe verloopt het onderzoek voor een probleemdefinitie?

Het grootste doel van onderzoek in deze fase is het beter begrijpen van het probleem en zijn mogelijke oorzaken, zowel als het schatten van het succes van een interventie. In deze fase houden we ons nog niet bezig met een empirische test van het causale model of een evaluatie van het interventieprogramma.

Voor de probleemdefinitie is verkennend onderzoek vaak gewenst omdat het de zekerheid biedt dat de sociale psycholoog geen fouten maakt bij het identificeren van de oorzaken en/of oplossingen van het probleem.

Er zijn verschillende manieren beschikbaar om informatie te vergaren voor een probleem.

Achtergrondmateriaal

Grote sociale problemen verschijnen in de krant en op de televisie en het kan het waard zijn om deze vormen van media te raadplegen. Daarnaast is het aan te raden om ook het internet te raadplegen. Het is goed om te onthouden dat alleen informatie van de cliënt niet genoeg is, aangezien dit incompleet kan zijn. Om meer inzicht in een probleem te verkrijgen moeten verschillende bronnen geraadpleegd worden.

Wetenschappelijke literatuur

Het is goed om een ‘review’ uit te voeren voor de wetenschappelijke literatuur die tot nu toe beschikbaar is over een onderwerp. Zo kan PsychINFO, PsychARTICLES of Google SCOLAR geraadpleegd worden.

In de probleemfase is het belangrijkste doel om zoveel mogelijk ideeën te genereren over de mogelijke antecedenten van het probleem, die het creëren van een causaal model faciliteren.

Interviews

Het is altijd goed om interviews te regelen met de mensen die het probleem ondervinden. Dit geeft een beter beeld van hoe mensen het probleem ervaren. Dit helpt bij het definiëren van een probleemdefinitie waar iedereen zich in kan vinden. Deze interviews moeten een paar elementen bevatten zodat zij ook daadwerkelijk nuttig zijn:

1. Ze moeten relatief ongestructureerd zijn, zodat vrijelijk geïnteracteerd kan worden. Er moeten maar een paar basis vragen zijn, zodat de persoon in kwestie niet een bepaalde kant op wordt gestuurd. Dit zorgt voor de meest objectieve vorm van een interview.
2. Een ander kenmerk van interviews is het onderzoeken van verschillen in perspectief op het probleem tussen de betrokken partijen.

Observatie

Het nadeel van interviews is dat uitkomsten tussen mensen sterk kunnen verschillen. Dit kan komen doordat sommige mensen niet de waarheid vertellen. In dat geval kan er gebruik gemaakt worden van observatie. Er zijn verschillende methoden van observatie:

1. Een meer ongestructureerde observatie: een kleine checklist met aandachtspunten voor een bepaalde setting.
2. Soms is het beter als mensen zich niet bewust zijn van de aanwezigheid van de psycholoog. Hawthorne effect: mensen gedragen zich beter als ze weten dat ze geobserveerd worden.

Voltooien van de probleemdefinitie

Een probleemdefinitie bestaat meestal uit één paragraaf dat de belangrijkste elementen van het probleem beschrijven op een vloeiende en samenhangende manier. Alle vragen worden hier volledig beantwoord, maar niet als opsomming. Er moet duidelijk worden wat het probleem is, waarom het een probleem is ontstaan, voor wie het een probleem is, wat de hoofdoorzaken zijn, de doelgroep en relevante probleemaspecten.

Met een probleemdefinitie wordt bedoeld een duidelijke en precieze beschrijving van wat het probleem is, waarom en voor wie het een probleem is. Ook moet de doelgroep (target group) gedefinieerd worden voor de interventie. Daarnaast moet de probleemdefinitie inzicht geven in mogelijke oorzaken en belangrijke aspecten van het probleem. Bijvoorbeeld of het bepaalde probleem een toegepast, concreet en sociale psychologisch probleem is, en of het probleem oplosbaar is.

In veel onderzoeken binnen sociale psychologie wordt er weinig aandacht besteed aan het formuleren van het probleem. Een reden hiervoor is dat er veel onderzoek gedaan is naar basale sociale psychologie. Zo wordt er binnen het empathie-altruïsme onderzoek gekeken onder welke omstandigheden mensen geneigd zijn andere te helpen. Hier wordt verder geen aandacht besteed aan het toepassen van de bevindingen. Daarnaast mist bij onderzoeken waar wel een toegepaste focus is, vaak een systematische probleemanalyse.