Begrippenlijst met oefenvragen bij Kwalitatief onderzoek

Wat is SPI(C)E?

• SPICE is een acroniem dat in kwalitatief onderzoek wordt gebruikt en staat voor:
  • Setting: waar, in welke context
  • Perspective (of Population): voor wie
  • Interest: wat?
  • (Comparison): vergeleken met wie/wat
  • Evaluation: met welk resultaat
• Concreet betekent dit dat SPICE helpt om onderzoeksvragen te structureren: door na te gaan of alle onderdelen aanwezig zijn (behalve Comparison, dat optioneel is), kun je beoordelen of een onderzoeksvraag volledig en passend is geformuleerd.

Oefenvraag:

• Welke betekenis geven vluchtelingen in Europa, met verschillende culturele achtergronden, aan het begrip ‘veerkracht’.
  Geef bij deze onderzoeksvraag alle componenten van het acroniem SPICE aan.

Wat is betrouwbaarheid van een meetmethode?

• Betrouwbaarheid van een meetmethode betekent dat de uitkomsten consistent zijn: wanneer het onderzoek opnieuw wordt uitgevoerd, moeten de resultaten overeenkomen met die van het oorspronkelijke onderzoek.
• Gebruikelijk is dat een betrouwbaarheid van minimaal 95% als richtlijn wordt gehanteerd; dit geeft aan dat de kans groot is dat herhaald onderzoek dezelfde resultaten oplevert.

Oefenvraag:

• Sanne meet met een zelfgemaakte vragenlijst hoeveel studenten stress ervaren door een naderende tentamenweek. Uit de gegevens van eerder onderzoek van de Universiteit Utrecht blijkt dat 80% van de studenten stress ervaart in deze periode. Sanne komt uit op een percentage van slechts 4%. Ze voert de meting meerdere keren uit, maar komt steeds op hetzelfde resultaat. Wat valt er te zeggen over het meetinstrument van Sanne?

1. Het meetinstrument is niet valide, wel betrouwbaar
2. Het meetinstrument is wel valide, niet betrouwbaar
3. Het meetinstrument is zowel valide, als betrouwbaar
4. Het meetinstrument is niet valide en niet betrouwbaar

Wat is validiteit?

• Validiteit betekent de mate waarin onderzoeksresultaten daadwerkelijk de werkelijkheid representeren; met andere woorden, of de resultaten overeenkomen met wat er in werkelijkheid speelt.
• Dit houdt in dat een hoge interne validiteit aangeeft dat de gevonden verbanden betrouwbaar zijn binnen het onderzoek zelf, terwijl externe validiteit bepaalt in hoeverre de resultaten ook gegeneraliseerd kunnen worden naar de bredere populatie.

Oefenvraag:

• Berend doet onderzoek naar het voorkomen van depressies onder 65+'ers. Hij gebruikt hiervoor een vragenlijst die hij afneemt onder de participanten van het onderzoek. Koen besluit het onderzoek van Berend ook uit te voeren met dezelfde vragenlijst. Koen komt echter op compleet andere resultaten dan Berend. Welke waarde komt hier vooral in het geding?

1. De betrouwbaarheid van het onderzoek
2. De validiteit van het onderzoek
3. Geen van beiden

Wat is triangulatie?

• Triangulatie betekent het combineren van verschillende methoden van dataverzameling om een onderzoeksvraag vanuit meerdere invalshoeken te belichten. Er worden doorgaans vier soorten onderscheiden: data-, onderzoeker-, theorie- en methodentriangulatie.
• Praktisch gezien versterkt triangulatie de kwaliteit van een onderzoek, omdat het combineren van meerdere en verschillende soorten data meer zekerheid geeft dat de resultaten niet afhankelijk zijn van één enkele methode of perspectief.

Oefenvraag:

• Een databank met bestaande gegevens (oude interviews) wordt gebruikt voor een onderzoek. Daarnaast worden participanten geobserveerd in hun gedrag tijdens het experiment. Welke vorm van triangulatie wordt hier gebruikt?

1. Methoden triangulatie
2. Data triangulatie
3. Onderzoeker triangulatie
4. Theoretische triangulatie

Wat is methoden triangulatie?

• Methodentriangulatie betekent dat kwalitatieve en kwantitatieve methoden in één onderzoek worden gecombineerd, zoals het afnemen van zowel interviews als vragenlijsten.
• In de praktijk wordt dit gebruikt om een vollediger beeld van het onderzoeksprobleem te krijgen: de kwalitatieve data geven diepgang en context, terwijl de kwantitatieve data zorgen voor breedte en generaliseerbaarheid.

Oefenvraag:

• In een onderzoek naar ADHD bij basisschoolkinderen leidt een psycholoog het onderzoek. Een andere onderzoeker, pedagoog van beroep, voert hetzelfde onderzoek uit om te kijken of hij op dezelfde resultaten komt. Welke vorm van triangulatie wordt hier gebruikt?

1. Methoden triangulatie
2. Data triangulatie
3. Onderzoeker triangulatie
4. Theoretische triangulatie

Wat is data triangulatie?

• Datatriangulatie betekent dat verschillende bronnen van data binnen hetzelfde type onderzoek worden gecombineerd om een vollediger en betrouwbaarder beeld te krijgen.
• Typisch gebruik is dat data uit verschillende bronnen worden gecombineerd; bijvoorbeeld door literatuurgegevens samen te voegen met interviews kun je nagaan of beide bronnen tot dezelfde inzichten leiden.

Oefenvraag:

• In een onderzoek naar de kwaliteit van de buurt neemt Julia een vragenlijst af onder buurtbewoners. De uitkomst van de vragenlijst geeft een schaalscore. Daarnaast neemt Julia ook nog interviews af met de bewoners. Welke vorm van triangulatie wordt hier gebruikt?

1. Methoden triangulatie
2. Data triangulatie
3. Onderzoeker triangulatie
4. Theoretische triangulatie

Wat is onderzoeker triangulatie?

• Onderzoekertriangulatie betekent dat meerdere onderzoekers dezelfde data analyseren om te controleren of zij tot vergelijkbare conclusies komen.
• In onderzoek wordt dit gebruikt om de subjectiviteit van de interpretatie te verkleinen; wanneer verschillende onderzoekers onafhankelijk tot dezelfde bevindingen komen, neemt de betrouwbaarheid van de resultaten toe.

Oefenvraag:

• In een onderzoek naar eenzaamheid onder middelbare scholieren onderzoekt Hannah twee klassen. Hannah is arts, maar schakelt ook Fenna in die met haar beroep als psychiater een andere kijk op de resultaten kan geven. Welke vorm van triangulatie wordt hier gebruikt?

1. Methoden triangulatie
2. Data triangulatie
3. Onderzoeker triangulatie
4. Theoretische triangulatie

Wat is theoretische triangulatie?

• Theoretische triangulatie betekent dat data vanuit verschillende theoretische invalshoeken worden bekeken, zodat meerdere perspectieven bijdragen aan de interpretatie.
• Voorbeeld: een psycholoog en een pedagoog analyseren dezelfde data; wanneer beide invalshoeken leiden tot vergelijkbare conclusies, versterkt dat de onderbouwing van het onderzoek.

Oefenvraag:

• Een onderzoeker neemt interviews af met professoren van de studie Psychologie. Daarnaast wordt een vragenlijst afgenomen met open vragen. Welke vorm van triangulatie wordt hier gebruikt?

1. Methoden triangulatie
2. Data triangulatie
3. Onderzoeker triangulatie
4. Theoretische triangulatie

Wat is een selecte steekproef?

• Een selecte steekproef is een steekproef waarbij de selectie niet willekeurig verloopt, maar (deels) wordt bepaald door de onderzoeker of door de subjecten zelf.
• Dit houdt in dat niet iedereen in de populatie dezelfde kans heeft om in de steekproef terecht te komen, waardoor de externe validiteit meestal laag is en generaliseerbaarheid beperkt blijft.

- Wat is een gemakssteekproef?

• Een gemakssteekproef is een steekproef waarbij deelnemers worden geselecteerd op basis van beschikbaarheid en gemak voor de onderzoeker, met zo min mogelijk inspanning.
• Concreet betekent dit dat deze methode vaak wordt gebruikt wanneer een onderzoek snel uitgevoerd moet worden, bijvoorbeeld door studenten of collega’s in de directe omgeving als participanten te benaderen.

Oefenvraag:

• Maartje doet onderzoek naar de motieven om te daten van eerstejaarsstudenten Psychologie. Ze trekt eerst een steekproef van alle eerstejaarsstudenten Psychologie die zij kent. Vervolgens heeft ze een goed beeld van alle motieven en stelt ze haar onderzoek bij. Ze trekt nog een steekproef, maar bij deze gaat ze op zoek naar één bepaald motief dat uit haar eerste steekproef is gekomen. Wat voor soort steekproef gebruikt Maartje hier?

1. Gemakkssteekproef
2. Doelgerichte steekproef
3. Quotasteekproef
4. Sequentiële steekproef

- Wat is een doelgerichte steekproef?

• Een doelgerichte steekproef is een steekproef waarbij bewust alleen deelnemers worden geselecteerd die aan specifieke kenmerken of voorwaarden voldoen, bijvoorbeeld Oekraïense vluchtelingen in Nederland.
• Gebruikelijk is dat deze methode wordt ingezet wanneer de onderzoeksvraag zich richt op een afgebakende groep; het is dan niet nodig de hele bevolking te onderzoeken, maar alleen de mensen die relevant zijn voor het onderwerp.

Oefenvraag:

• Bart doet onderzoek naar vrouwen in een rolstoel en hun kwaliteit van leven. Hij kent echter niet zo veel vrouwen in een rolstoel, op één na. Hij vraagt aan deze participant of deze meer 'lotgenoten' kent waar hij zijn vragenlijst bij af mag nemen. Van wat voor steekproef maakt Bart gebruik?

1. Sneeuwbalsteekproef
2. Doelgerichte steekproef
3. Quotasteekproef
4. Sequentiële steekproef

- Wat is een quotasteekproef?

• Een quotasteekproef is een steekproef waarbij de onderzoeker vooraf vastlegt hoeveel respondenten met bepaalde kenmerken (zoals geslacht of etnische achtergrond) in de steekproef moeten worden opgenomen.
• Voorbeeld: je legt vast dat je onderzoek evenveel mannen als vrouwen moet bevatten, zodat verschillen in hun opvattingen over pesten goed onderzocht kunnen worden.

Oefenvraag:

• Een docent Sociologie doet onderzoek naar luiheid onder studenten. Hij besluit een vragenlijst af te nemen onder de studenten in zijn collegezaal. Op het moment van afname zitten er evenveel mannen als vrouwen in de zaal. Wat voor steekproef wordt hier gebruikt?

1. Gemakssteekproef
2. Doelgerichte steekproef
3. Quotasteekproef
4. Sequentiële steekproef

- Wat is een sneeuwbalsteekproef?

• Een sneeuwbalsteekproef is een steekproef waarbij de onderzoeker start met één of enkele deelnemers uit de doelpopulatie, die vervolgens nieuwe respondenten aandragen uit hun netwerk.
• Praktisch gezien wordt deze methode toegepast wanneer de onderzoeker zelf weinig toegang heeft tot de doelgroep, bijvoorbeeld bij moeilijk bereikbare groepen, en het netwerk van respondenten helpt om meer deelnemers te vinden.

Oefenvraag:

• Bij een groot telefoonbedrijf werken veel mensen van verschillende culturen. De baas van het bedrijf wil onderzoek doen naar wat zijn medewerkers denken wat de nieuwste werkvorm moet zijn op de bedrijfsvloer. Hij denkt dat verschillende culturen zullen leiden tot verschillende innovaties en wil dus gelijke verdeling in de afname van de enquête. Wat voor steekproef gebruikt de baas van het telefoonbedrijf?

1. Gemakssteekproef
2. Doelgerichte steekproef
3. Quotasteekproef
4. Sequentiële steekproef

- Wat is een sequentiële steekproef?

• Een sequentiële steekproef is een steekproef die vaak bij kwalitatief onderzoek wordt gebruikt: aanvankelijk kan iedereen uit de doelpopulatie meedoen (bijvoorbeeld via een gemakssteekproef), maar later worden gericht respondenten met specifieke kenmerken gezocht (doelgerichte steekproef).
• Dit houdt in dat onderzoekers tijdens het onderzoek gaandeweg ontdekken welke kenmerken relevant zijn; zo kunnen ze hun steekproef stap voor stap bijstellen om de juiste deelnemers te vinden.

Oefenvraag:

• Remijn doet onderzoek naar de oorlog tussen Oekraïne en Rusland. Hij wil graag interviews afnemen onder Oekraïense vluchtelingen om hun perspectief beter te begrijpen. Om dit te onderzoeken neemt hij een steekproef af onder Oekraïense vluchtelingen. Van welke steekproef is hier gebruik gemaakt?

1. Gemakssteekproef
2. Doelgerichte steekproef
3. Quotasteekproef
4. Sequentiële steekproef

Wat is anoniem onderzoek?

• Anoniem onderzoek betekent dat er geen persoonsgegevens van de participanten worden verzameld en dat hun identiteit onbekend blijft voor de onderzoekers.
• Concreet betekent dit dat de identiteit van deelnemers niet relevant is voor het onderzoek en er na afloop geen contact of controle meer nodig is, bijvoorbeeld bij eenmalige anonieme enquêtes.

Oefenvraag:

• Noa doet onderzoek onder haar medestudenten. Bij de vragenlijst die ze haar studenten laat invullen schrijft ze ook de namen op van de betreffende student. Wat voor soort onderzoek is dit?

1. Anoniem onderzoek
2. Integer onderzoek
3. Vertrouwelijk onderzoek
4. Valide onderzoek

Wat is vertrouwelijk onderzoek?

• Vertrouwelijk onderzoek betekent dat persoonlijke gegevens van participanten wel worden verzameld en bekend zijn bij de onderzoekers, maar niet openbaar worden gemaakt.
• Typisch gebruik is dat persoonsgegevens wel bekend zijn bij de onderzoekers, maar niet openbaar worden gemaakt; dit wordt vaak gedaan wanneer er na afloop nog contact nodig kan zijn, bijvoorbeeld voor een check-up of vervolgmeting.

Oefenvraag:

• Berend doet onderzoek onder zijn collega's. Hij neemt surveys af en weet achteraf niet meer wie welke survey in heeft gevuld. Wat voor soort onderzoek is dit?

1. Anoniem onderzoek
2. Integer onderzoek
3. Vertrouwelijk onderzoek
4. Valide onderzoek

Bij het coderen van data zijn er drie verschillende codes.

- Wat zijn attribute codes?

• Attribute codes zijn codes die achtergrond- of demografische informatie van respondenten vastleggen, zoals leeftijd, geslacht of opleidingsniveau.
• Gebruikelijk is dat ze worden gebruikt om kenmerken van respondenten te labelen, zodat analyses rekening kunnen houden met verschillen tussen groepen.

Oefenvraag:

• Daria codeert een stuk tekst dat de mening van werknemers over hun werk bevat. Bevat termen zoals 'interessant' of 'slaapverwekkend'. Welke code wordt hier gebruikt?

1. Attribute codes
2. Index codes
3. Analytic codes

- Wat zijn index codes?

• Index codes zijn codes die grote stukken tekst samenvatten en brede of algemene onderwerpen aanduiden.
• Praktisch gezien gebruik je ze om algemene thema’s aan te geven, zoals schoolervaringen of werkstress, voordat je de tekst verder opsplitst in specifiekere codes.

Oefenvraag:

• Merith codeert een stuk tekst dat het opleidingsniveau en land van herkomst labelt. Welke code wordt hier gebruikt?

1. Attribute codes
2. Index codes
3. Analytic codes

- Wat zijn analytic codes?

• Analytic codes zijn codes die dieper ingaan op de inhoud en de betekenis van specifieke stukken tekst, bijvoorbeeld een gevoel als “ongemakkelijk”.
• Concreet betekent dit dat je nuances of meningen vastlegt, zodat duidelijk wordt hoe iemand iets ervaart of bedoelt.

Oefenvraag:

• Thom codeert een stuk tekst en maakt hierbij onderscheid in grote stukken tekst. Het ene stuk gaat over de sollicitatie en het andere stuk gaat over de baan zelf. Welke code wordt hier gebruikt?

1. Attribute codes
2. Index codes
3. Analytic codes

Antwoorden bij de oefenvragen

SPICE

• Vraag: Onderzoek naar betekenis van veerkracht bij vluchtelingen met verschillende culturele achtergronden.

• Correct antwoord:

  • Setting: Europa;

  • Perspective: vluchtelingen;

  • Interest: veerkracht;

  • Comparison: verschillende culturele achtergronden;

  • Evaluation: betekenis van veerkracht

• Toelichting: Alle vijf elementen van SPICE zijn aanwezig: plaats (Europa), doelgroep (vluchtelingen), onderwerp (veerkracht), vergelijking (culturele achtergronden) en beoordeling (hoe veerkracht wordt opgevat).

Betrouwbaarheid

• Vraag: Sanne meet stress bij studenten en vindt steeds 4%, terwijl eerder onderzoek 80% vond.

• Correct antwoord: A (Niet valide, wel betrouwbaar)

• Toelichting: Het instrument levert steeds dezelfde uitkomst (betrouwbaar), maar die wijkt duidelijk af van de werkelijkheid (niet valide).

Validiteit

• Vraag: Koen herhaalt onderzoek van Berend met dezelfde vragenlijst, maar krijgt heel andere resultaten.

• Correct antwoord: A (De betrouwbaarheid van het onderzoek)

• Toelichting: Als eenzelfde instrument bij herhaling uiteenlopende resultaten geeft, is vooral de betrouwbaarheid in het geding.

Triangulatie

• Vraag: Onderzoek met oude interviews aangevuld met observatie tijdens experiment.

• Correct antwoord: A (Methoden triangulatie)

• Toelichting: Hier worden verschillende methoden gecombineerd (interviews en observaties) → dit is methoden triangulatie.

Methoden triangulatie

• Vraag: Een psycholoog doet onderzoek en een pedagoog voert hetzelfde onderzoek uit.

• Correct antwoord: C (Onderzoeker triangulatie)

• Toelichting: Het gaat hier om verschillende onderzoekers die hetzelfde onderzoek uitvoeren, niet om verschillende methoden.

Data triangulatie

• Vraag: Julia gebruikt vragenlijst en interviews om buurtkwaliteit te onderzoeken.

• Correct antwoord: A (Methoden triangulatie)

• Toelichting: Twee verschillende methoden van dataverzameling (vragenlijst en interviews) worden gecombineerd → methoden triangulatie.

Onderzoeker triangulatie

• Vraag: Hannah (arts) en Fenna (psychiater) analyseren hetzelfde onderzoek.

• Correct antwoord: C (Onderzoeker triangulatie)

• Toelichting: Hier analyseren meerdere onderzoekers met verschillende achtergronden dezelfde data.

Theoretische triangulatie

• Vraag: Interviews en open vragenlijst worden gecombineerd.

• Correct antwoord: A (Methoden triangulatie)

• Toelichting: Hier gaat het om het combineren van verschillende methoden van dataverzameling, niet om verschillende theoretische invalshoeken.

Selecte steekproef

• Vraag: Geen oefenvraag opgenomen.

• Correct antwoord: –

• Toelichting: Dit begrip is uitgelegd, maar niet gekoppeld aan een oefenvraag.

Gemakssteekproef

• Vraag: Maartje start met een bekende groep studenten en gaat daarna gericht verder.

• Correct antwoord: D (Sequentiële steekproef)

• Toelichting: Ze begint met gemak (bekenden), maar schakelt daarna over op gericht zoeken → sequentiële steekproef.

Doelgerichte steekproef

• Vraag: Bart vraagt via één deelnemer om meer lotgenoten in een rolstoel te vinden.

• Correct antwoord: A (Sneeuwbalsteekproef)

• Toelichting: Nieuwe respondenten worden via eerdere respondenten aangedragen → sneeuwbalsteekproef.

Quotasteekproef

• Vraag: Docent neemt vragenlijst af in eigen collegezaal; toevallig evenveel mannen en vrouwen aanwezig.

• Correct antwoord: A (Gemakssteekproef)

• Toelichting: De steekproef is gebaseerd op beschikbaarheid, niet op vooraf vastgelegde quota → gemakssteekproef.

Sneeuwbalsteekproef

• Vraag: Bedrijf wil gelijke verdeling naar culturele achtergrond bij enquête.

• Correct antwoord: C (Quotasteekproef)

• Toelichting: Er wordt vooraf vastgelegd dat bepaalde groepen evenveel vertegenwoordigd moeten zijn → quotasteekproef.

Sequentiële steekproef

• Vraag: Remijn onderzoekt Oekraïense vluchtelingen door hen te interviewen.

• Correct antwoord: B (Doelgerichte steekproef)

• Toelichting: Deelnemers worden geselecteerd op basis van een specifiek kenmerk (Oekraïense vluchtelingen) → doelgerichte steekproef.

Anoniem onderzoek

• Vraag: Noa schrijft namen op bij ingevulde vragenlijsten.

• Correct antwoord: C (Vertrouwelijk onderzoek)

• Toelichting: De identiteit van deelnemers is bekend bij de onderzoeker, maar hoort niet openbaar te worden → vertrouwelijk onderzoek.

Vertrouwelijk onderzoek

• Vraag: Berend neemt surveys af, maar weet achteraf niet wie wat invulde.

• Correct antwoord: A (Anoniem onderzoek)

• Toelichting: De onderzoeker kent de identiteit niet → anoniem onderzoek.

Attribute codes

• Vraag: Daria codeert tekst met woorden als ‘interessant’ of ‘slaapverwekkend’.

• Correct antwoord: C (Analytic codes)

• Toelichting: Hier gaat het om de inhoud en betekenis (ervaringen, meningen) → analytic codes.

Index codes

• Vraag: Merith labelt opleidingsniveau en land van herkomst.

• Correct antwoord: A (Attribute codes)

• Toelichting: Dit gaat om achtergrondinformatie (demografische kenmerken) → attribute codes.

Analytic codes

• Vraag: Thom splitst tekst in grote stukken (sollicitatie vs baan).

• Correct antwoord: B (Index codes)

• Toelichting: Hij vat brede stukken tekst samen in algemene categorieën → index codes.

Bron en meer studiehulp

Deze begrippenlijst is gebaseerd op:

• Vak: Kennismaking met Onderzoeksmethoden en Statistiek en Toepassing van Onderzoeksmethoden en statistiek
• Onderdeel: Kwalitatief onderzoek
• Instelling: Universiteit Utrecht
• Literatuur: Introduction to and application of research methods and statistics van Morling & Carr, 1e druk + Grasple lessen
  • Voor alle beschikbare samenvattingen, bulletsamenvattingen, oefenvragen, begrippenlijsten en tentamtentips bij het boek, zie: Studiegids voor samenvattingen bij Introduction to and application of research methods and statistics (UU) van Morling en Carr
  • Voor alle beschikbare oefententamens, begrippenlijsten en tentamentips bij het vak, zie: Studiegids voor tentamens halen van Kennismaking met Onderzoeksmethoden en Statistiek (KOM) aan de Universiteit Utrecht