Wat valt er te zeggen over de sociale psychologie van politiek gedrag? - Chapter 15

Wat is politieke psychologie?

Het toepassen van sociaalpsychologische kennis op politiek heet politieke psychologie. Politieke psychologie wordt ook wel gedefinieerd als het toepassen van wat er bekend is over menselijke psychologie op politiek gedrag. Van alle velden binnen de psychologie is vooral de sociale psychologie van invloed geweest op de politiek. Voorbeelden van onderwerpen die zijn bestudeerd, zijn bijvoorbeeld politieke socialisatie, stemgedrag, ideologieën, terrorisme en genocide. In dit hoofdstuk worden drie onderwerpen besproken die centraal staan binnen de politieke psychologie, namelijk politiek leiderschap, stemgedrag en ideologie. In het veld van de politieke psychologie zijn er vier verschillende typen studies.

Ten eerste zijn er psychologische studies die zich niet direct richten op politiek gedrag, maar die toch gebruikt kunnen worden voor het begrijpen van politieke processen. Een voorbeeld hiervan is het Milgram's experiment, dat aantoonde dat men in staat is om alles te doen zo lang er maar een autoritair persoon is die hen hier opdracht voor geeft. Deze studie is onder andere te gebruiken als verklaring voor de Holocaust. Ten tweede zijn er psychologische theorieën die worden toegepast op politiek gedrag, maar die niet speciaal op politiek gedrag zijn gericht. Een voorbeeld hier van is het onderzoek van Ajzen en Fishbein naar stemgedrag. Zij gebruikten hun theorie voor gepland gedrag en pasten dit toe op stemgedrag. Hun theorie is dus niet zozeer gebaseerd op politiek gedrag, maar het was gewoon een onderwerp waarbij ze hun theorie konden testen. Het derde type zijn onderzoeken die zich richten op politieke fenomenen, maar die ook gebruikt kunnen worden voor onderwerpen die niet met politiek te maken hebben. Een voorbeeld hiervan is het onderzoek naar gemotiveerde redenering, wat aantoonde dat men nieuwe informatie gebruikt en bekijkt op basis van de attitudes die zij hebben. Het vierde en laatste type onderzoek is onderzoek dat specifiek gericht is op politiek gedrag. De theorieën die ontstaan als gevolg van deze onderzoeken zijn dan ook niet toepasbaar op andere onderwerpen. 

Wat is politiek leiderschap?

Politiek leiderschap is een belangrijk onderwerp binnen politieke psychologie. Vragen die hierbij horen zijn "hoe kan leiderschap worden onderzocht?" en "hoe kan de beste leider worden gekozen?". 

De Big Five 

Volgens het Big Five model bestaat de persoonlijkheid van alle mensen uit vijf dimensies, namelijk neuroticisme (of emotionele stabiliteit), extraversie (of energie), vriendelijkheid, openheid voor nieuwe ervaringen en nauwkeurigheid. Onderzoek heeft aangetoond dat openheid voor nieuwe ervaringen positief gerelateerd is aan het liberalisme en dat nauwkeurigheid vooral gerelateerd is aan het conservatisme. Deze persoonlijkheidstrekken worden meestal aan de hand van zelf-ingevulde vragenlijsten gemeten. Echter is dit voor politieke leiders soms moeilijk. Zo kan het zijn dat zij geen tijd hebben om dit in te vullen, of dat zij al overleden zijn. In het laatste geval kan men ervoor kiezen om anderen de vragenlijsten in te laten vullen. Dit wordt dan vaak gedaan door mensen die de politieke leiders goed kenden, of mensen die biografieën hebben geschreven over deze leiders. Dit is wat Rubenzer, Faschingbauer en Ones hebben gedaan. Uit hun onderzoek bleek dat de gemiddelde president hoger scoort op openheid voor ervaringen, extraversie en neuroticisme en lager op vriendelijkheid.

Het profileren van politieke leiders

Een andere manier om politiek leiderschap te meten, is content- of inhoudsanalyse. Zo kan men bijvoorbeeld kijken naar de speeches en interviews die leiders hebben gegeven. Dit is wat Winter heeft gedaan. Hij concludeerde dat de prestatie van een politieke leider afhankelijk is van de match tussen zijn persoonlijkheid en de behoeften van de gemeenschap. Hij bekeek hiervoor de motieven van de leider (zoals de prestatiedrang en de behoefte aan macht). De behoefte van de gemeenschap werd bepaald door te kijken naar culturele documenten zoals populaire verhalen of kinderboeken.

Een andere benadering is meer cognitief. Er wordt dan gekeken naar de operationele code van leiders. De operationele code gaat over de overtuigingen. Zo kan de wereld gezien worden als een harmonische plek, maar ook als een plek vol conflicten. Daarnaast kan een leider denken dat de toekomst beïnvloedbaar is, of dat de toekomst niet controleerbaar is. Deze overtuigingen beïnvloeden het politiek gedrag. 

Hoe verlopen keuzes in crisistijden?

In tijden van crisis is politiek leiderschap erg belangrijk. Het is echter niet alleen de politieke leider die bepaalt wat er in tijden van crisis gebeurt, ook de publieke opinie is belangrijk. Daarnaast zijn er mensen die de politieke leider bijstaan en die ook invloed hebben op keuzes, zoals ministers. Om keuzes in crisistijden te begrijpen moet men dus ook kijken deze factoren, en niet alleen naar de persoonlijkheid van de leider. Uit onderzoek is gebleken dat in crisistijden vooral agressieve acties worden gesteund, acties van verzoening ontvangen juist minder steun. Een theorie die dit probeert te verklaren, is de vooruitzicht of prospect theorie. Volgens deze theorie is de verklaring voor dit fenomeen dat politieke leiders bang zijn om hun aanhang te verliezen wanneer zij kiezen voor verzoening. Hierdoor kiezen politieke leiders vaker voor agressieve acties.

Groepsdenken

Zoals eerder besproken worden politieke leiders beïnvloed door de mensen om hen heen (zoals ministers). Een nadeel hiervan is dat er groepsdenken op kan treden. Groepsdenken houdt in dat men in een groep slechtere keuzes maakt in vergelijking tot wanneer een individu alleen een keuze maakt. Oplossingen zijn bijvoorbeeld het introduceren van een 'tweede ronde van discussie', of het meewegen van de mening van mensen van buiten de groep. Die hebben vaak een neutralere kijk op de kwestie. 

Stemgedrag

Stemgedrag is een belangrijk onderwerp binnen de psychologie van politiek. Uit onderzoek is gebleken dat mensen vooral stemmen omdat zij het als een plicht zien. Het is dus afhankelijk van sociale normen, in plaats persoonlijke overtuiging. 

De Theorie van Gepland Gedrag (Theory of Planned Behavior)

Om stemgedrag beter te begrijpen, kan men psychologische theorieën toepassen. Een voorbeeld van zo'n theorie is de theorie van gemotiveerde beredenering, wat een kleine uitbreiding is op de theorie voor gepland gedrag. Volgens de theorie van gemotiveerde beredenering is de intentie van mensen de belangrijkste voorspeller van gedrag. Deze intentie wordt bepaald door de evaluatie over de consequenties van het gedrag, en de mate waarin dit gedrag past bij de subjectieve (waargenomen) normen. Ondanks dat deze theorieën interessante inzichten bieden in politiek gedrag, worden de vragen die onderzoekers naar stemgedrag hebben hiermee niet echt beantwoordt.

Het Michigan Model voor stemgedrag

Het Michigan model biedt meer interessante inzichten voor onderzoekers naar stemgedrag. Volgens dit model worden politieke kwesties inderdaad geëvalueerd. Echter zijn er bij de keuze voor een politieke partij ook andere factoren van belang. Voorbeelden hiervan zijn de thuissituatie van mensen en de sociale groepen waar ze bijhoren. Ook speelt de partij-identificatie van mensen een belangrijke rol. Als het Amerikaanse systeem als uitgangspunt genomen wordt, betekent dit dat mensen van jongs af aan al één van de twee richtingen op worden gestuurd. Deze identificatie kan het stemgedrag direct beïnvloeden, maar ook indirect via de 'partijdige attitude'. De partijdige attitude bevindt zich op een continuüm van pro-republikein tot prodemocratisch.

Gemotiveerde politieke redenering

Meer inzicht in de onderliggende processen komt van de theorie voor gemotiveerde politieke redenering. Deze theorie verklaart hoe gevoel (affect) en cognitie interacteren. Deze interactie leidt tot bevooroordeelde informatieverwerking. Zo is het vaak het geval dat mensen, wanneer zij nieuwe informatie krijgen, deze eerst bekijken op basis van hun eerdere attitudes en gevoelens. Consequenties hiervan zijn bijvoorbeeld de disconfirmatie bias, die stelt dat mensen meer moeite doen om argumenten die tegen hun overtuigingen in gaan te weerleggen, dan dat ze moeite doen om argumenten te weerleggen die hun overtuiging bevestigt. Dit heet de confirmatie bias, mensen nemen argumenten die passen bij hun overtuigingen heel snel aan, zonder deze kritisch te evalueren. Ook het voorgaande-attitude effect is een consequentie van de interactie tussen gevoel en cognitie. Dit effect verklaart dat mensen die sterke attitudes en overtuigingen hebben de argumenten die passen bij hun attitude, als sterker zien. Deze drie mechanismen verklaren het politieke gedrag van mensen en kan ook verklaren waarom mensen soms extreme posities innemen. 

Wat is een ideologie?

Non-attitudes

Een ideologische oriëntatie gaat over of mensen links of rechts zijn. Uit onderzoek blijkt dat deze oriëntatie vrij weinig invloed heeft op de keuzes die men maakt. Mensen spreken dus vaak wel over hun oriëntatie, maar deze oriëntatie heeft vaak weinig invloed op de keuzes die zij maken. Dit soort meningen die eigenlijk geen invloed hebben worden non-attitudes genoemd. 

Ideologie en waarden

Uit onderzoek blijkt dat er vier politieke ideologieën zijn die het meest invloedrijk zijn, namelijk het socialisme, het kapitalisme, het communisme en het fascisme.