Wat heeft sociale psychologie te zeggen over rijgedrag? - Chapter 17

Wat valt er te zeggen over verkeersongelukken?

Verkeersongelukken is een van de belangrijkste doodsoorzaken wereldwijd. Het is dus belangrijk om te bepalen welke factoren leiden tot ongelukken. Factoren van invloed zijn slechte wegen en slechte auto's, maar de grootste oorzaak voor botsingen zijn toch menselijke fouten. 

Het voorspellen van ongelukken

Er zijn drie factoren die een groot deel van afwijkend rijgedrag verklaren, namelijk overtredingen (violations), foutjes (errors) en vergissingen (lapses). Overtredingen zijn bewuste en intentionele schendingen van verkeersregels, zoals door rood rijden, bumperkleven of toeteren bij irritatie. Foutjes zijn onbewuste schendingen van verkeersregels, zoals te vroeg remmen op een gladde weg. Vergissingen hebben te maken met aandacht en geheugen. Zo kan iemand bijvoorbeeld vergeten waar hij of zij zijn auto heeft geparkeerd. Overtredingen voorspellen botsingen het beste. Als overtredingen voorkomen kunnen worden, zullen er dus minder ongelukken plaatsvinden. Bij het opstellen van interventies is het belangrijk om cross-culturele verschillen in de gaten te houden.

Gedragsmatige (attitudinal) factoren hebben invloed op overtredingen. De attitude van een persoon tegenover veilig rijden en de maximumsnelheid zijn bepalend voor de mate van overtredingen. Volgens de theorie van gepland gedrag is het zo dat als iemand negatief denkt over veilig rijden, hij of zij meer overtredingen begaat. In deze theorie worden overtreding voorspeld via intenties, en overtredingen voorspellen weer botsingen.

Eigenschappen die tot risicovol rijgedrag leiden

Bestuurders variëren in de mate waarin zij een veilige of risicovolle rijstijl hanteren. Ook variëren zij in het beoordelen van hun rijvaardigheden. Sommige bestuurders zien autorijden als een manier om hun innerlijke behoefte aan spanning te bevredigen. Hierbij is sensation-seeking belangrijk. Sensation-seeking houdt in dat men op zoek gaat naar nieuwe ervaringen die voor spanning zorgen, ondanks de sociale en fysieke risico's die gepaard gaan met dit gedrag. Dit kan dus ook met autorijden worden bereikt. Mensen die hoog scoren op sensation-seeking hebben een hogere tolerantie voor risico vergeleken met mensen die laag scoren. Dit betekent dat risicovol rijgedrag, zoals rijden onder invloed of te hard rijden, niet als risicovol wordt beschouwd. Dit kan weer leiden tot meer overtredingen en dus meer ongelukken. Sensation-seeking komt vooral voor bij mannen en bij jonge mensen. Een ander persoonlijkheidskenmerk dat belangrijk is bij rijgedrag is agressie. Agressie voorspelt overtredingen en ook risicovol rijgedrag. Agressieve overtredingen kunnen op twee manieren ontstaan, namelijk door trek-agressie of door staat-agressie. Trek-agressie houdt in dat iemand van zichzelf al agressief is. Staat-agressie houdt in dat iemand normaal niet agressief is, maar in een specifieke context (of staat) wel (zoals tijdens het autorijden). Situationele factoren hebben invloed op agressie achter het stuur. Andere individuele factoren die belangrijk zijn voor rijgedrag zijn de optimisme bias en de illusie van controle. De optimisme bias houdt in dat iemand denkt dat zij zelf nooit in een bepaalde situatie terecht zullen komen. De illusie van controle houdt in dat iemand denkt alles aan te kunnen. Deze gedachten leiden tot een zelf-verwezenlijking bias (self-enhancement bias). Dit houdt in dat iemand vooral positieve gedachten heeft over zichzelf. Zulke gedachten kunnen leiden tot meer risicovol rijgedrag.

Subjectieve risico's

De waargenomen risico's gaan over de mate waarin iemand risico waarneemt en ervaart (het subjectieve risico). Risicomodellen beschrijven hoe bestuurders deze subjectieve risico's gebruiken om hun rijgedrag te reguleren. 

De Risico Homeostase theorie

Volgens de Risico Homeostase theorie hebben bestuurders een bepaalde limiet van het risico dat zij accepteren. Als men aan het rijden is en de grens van het risico is niet bereikt, past men zich aan door bijvoorbeeld risicovoller te gaan rijden. Echter, wanneer de grens van de risico wél is bereikt, nemen bestuurders een veiligere rijstijl aan. Bestuurders zoeken, volgens deze theorie, dus een balans (homeostase).

De Risico Allostase theorie

Het 'taak capabiliteit interface model' beschrijft hoe bestuurders de taakeisen en hun vaardigheden vergelijken. Volgens dit model voelt een bestuurder zich in controle wanneer de taakeisen en de vaardigheden in lijn zijn. Wanneer dit niet in lijn is, is de kans op ongelukken hoger. Maar, hoe evalueren bestuurders dit? Volgens de risico allostase theorie gebeurt dit op basis van de moeilijkheidsgraad van een taak. De moeilijkheidsgraad van de taak wordt bepaald aan de hand van het subjectieve risico. Als bestuurders de taak als te moeilijk waarnemen compenseren zij hiervoor, door bijvoorbeeld langzamer te rijden. Het verschil met de homeostase theorie is dat er bij de allostate geen sprake is van een stabiele grens. Zoals de taakcapabiliteit model beschrijft, zijn er verschillende contextuele en motivationele factoren die rijgedrag bepalen. Dit betekent dat er in verschillende situaties verschillende grenzen zijn. In deze theorie gaat het dus om een bereik van grenzen van verschilende taken, in plaats van één grens. 

Wat zijn de onderzoeksmethoden in verkeerspsychologie?

De meeste onderzoeken in de psychologie van rijgedrag worden uitgevoerd met behulp van zelfrapportages. Men wordt dus gevraagd naar hun rijgedrag. Dat kan natuurlijk vertekend beeld opleveren. Als je wil weten hoeveel mensen een gordel dragen tijdens het rijden bijvoorbeeld, is het niet handig om zelfrapportage te gebruiken. Men zal namelijk geen eerlijk, maar een sociaal wenselijk antwoord geven. Andere methoden die meer geschikt zijn worden hier besproken.

Simulaties

Door middel van rijsimulaties kan men verschillende dingen onderzoeken. Een voorbeeld is het effect van muziek tijdens het rijden bepalen en vergelijken of dit effect verschillend is in moeilijke en makkelijke rijsituaties. Om er voor te zorgen dat iedereen dezelfde situatie heeft kan een rijsimulatie gebruikt worden. 

Directe en naturalistische observaties

Observationele studies hebben als doel het rijgedrag in de natuurlijke, realistische context te bekijken. Een voorbeeld is het onderzoeken hoeveel mensen een gordel dragen in de auto.

Welke interventies kunnen gebruikt worden voor veiliger rijgedrag?

Handhaving

Eén van de meest gebruikte manier om veilig rijgedrag te bevorderen is handhaving. Dit houdt in dat er straffen verbonden worden aan het breken van de verkeersregels. Denk hierbij aan boetes of gevangenisstraffen. Handhaving is vooral effectief wanneer er een kans is om betrapt te worden. Als men het idee heeft dat er geen camera's of politie aanwezig is, dan houden zij zich vaak niet aan de regels. Dit is dus een probleem omdat deze regels worden opgesteld ten behoeve van veiligheid, om doden en ongelukken te voorkomen. Een uitdaging voor de verkeerspsychologie is dus een manier zoeken om mensen wel zo ver te krijgen dat zij zich aan de regels houden, ongeacht of zij wel of geen straf kunnen krijgen. Een ander nadeel is dat de methode vooral gebaseerd is op straffen. Straffen heeft effect, maar men leert niet waarom het belangrijk is zich aan de regels te houden.

Educatie

Een andere interventie die wordt gebruikt is educatie of theorie. Dit is bedoeld voor mensen die hun rijbewijs nog niet hebben gehaald. Theorie heeft als doel mensen te leren veilig te rijden. Of educatie effectief is als interventie hangt af van het motivationele component. Wanneer de motivatie om veilig te rijden wordt verhoogd, is het waarschijnlijk dat educatie effectief is als interventie.

Overredende berichten

Een andere interventie die wordt gebruikt om veilig rijgedrag te promoten is het gebruik van overredende (persuasive) berichten. Een voorbeeld hier van zijn borden waarop staat "denk aan uw kinderen". Voor overredende berichten is het belangrijk dat ze persoonlijk gericht zijn. Er moet dus rekening worden gehouden met wat men belangrijk vindt in het leven (zoals hun kinderen), dan zijn deze berichten het meest effectief.