Wat is de rol van sociale psychologie bij mentale gezondheid? - Chapter 12

Wat zijn mentale gezondheidsstoornissen?

Mentale gezondheidsstoornissen zijn het meest voorkomende probleem bij volwassenen, 30% van de populatie heeft er in een periode van een jaar last van. Het geeft een economische druk op de maatschappij en een emotionele druk op het individu met de stoornis. Klinische psychologen analyseren de oorzaken van de problemen en helpen de cliënten hiermee om te gaan. Mentale gezondheidsproblemen komen voor een groot deel door de manier waarop mensen de sociale wereld waarnemen en de manier waarop individuen in interpersoonlijke relaties functioneren. Drie problemen die veel voorkomen, en daarnaast verzwakkende consequenties voor het individu en diens sociale context hebben (en daarom veel psychologen bezig houden) zijn depressie, een verstoord lichaamsbeeld en relatieproblemen.

Verstoord lichaamsbeeld

Het lichaamsbeeld is de interne representatie van ons uiterlijk, dus onze unieke eigen waarneming van ons lichaam. Het is een continu model, variërend van vrij van verstoringen tot extreem verstoord. De meeste mensen vallen in het midden van het model en hebben een gemiddelde lichaamsontevredenheid. 43% van de mannen en 56% van de vrouwen is ongelukkig met hun uiterlijk. Door de tijd heen zijn mannen en vrouwen meer ontevreden geworden. Er bestaat een verschil tussen het waargenomen uiterlijk en het echte uiterlijk. Meer dan 95% van de vrouwen overschat de grootte van lichaamsdelen (gemiddeld met 25%).

Vrouwen zijn over het algemeen meer ontevreden dan mannen. Rond de leeftijd van 8-10 jaar ontstaan deze geslachtsverschillen. Naarmate de leeftijd voordert komt lichaamsontevredenheid steeds meer naar voren, vooral bij meisjes. Individuen zijn over het algemeen meer ontevreden over de lichaamsdelen die meer vet bevatten, dit komt vooral voor bij vrouwen.

Vrouwen kiezen uit een reeks plaatjes een groter figuur als representatie voor hun huidige figuur en een dunner figuur als hun ideale figuur. Het vrouwelijk figuur dat door henzelf als meest aantrekkelijk wordt beschouwd, is veel dunner dan het figuur waar mannen de voorkeur aan geven. Voor mannen is het omgekeerde waar. Ze kiezen vaker een vergelijkbaar figuur uit als representatie van hun huidige figuur, ideale figuur en het figuur waarvan ze denken dat vrouwen die het meest aantrekkelijk vinden.

Uit een experiment kwam naar voren dat mannen graag gewicht erbij willen krijgen (spiermassa) en vrouwen juist willen afvallen. Een minpunt van het experiment is dat de figuren die gebruikt zijn slechts in hoeveelheid lichaamsvet verschillen, en niet in spiermassa. Daardoor kan het experiment de lichaamsontevredenheid van mannen niet goed weergeven. Bij gebruik van nieuwe figuren bleek dat mannen groter en meer gespierd willen zijn. Daarnaast kwam naar voren dat jonge mannen gespierder willen zijn dan ze werkelijk zijn en de mate van mannelijkheid overschatten die vrouwen aantrekkelijk zouden vinden.

Consequenties van een verstoord lichaamsbeeld

De gevoelens van ontevredenheid en de inaccurate waarnemingen zijn niet meteen problematisch. Lage tot gemiddelde verstoringen in lichaamsbeeld zijn zelfs voordelig en zorgen ervoor dat individuen zich gezonder gaan gedragen. Hoe hoger de mate van ontevredenheid, hoe waarschijnlijker iemand klinische problemen kan krijgen. De meeste problemen veroorzaakt door lichaamsbeeldverstoringen resulteren in eetstoornissen (anorexia nervosa en bulimia nervosa) en body dismorphic disorder (BDD). Bij anorexia bestaat er een grote angst om aan te komen of dik te worden, zelfs als iemand ondergewicht heeft. Bij bulimia eet men heel veel in een korte tijd en daarbij ervaart men een gebrek aan controle. Om dit te compenseren gaat men bijvoorbeeld overgeven of vasten. Bij BDD is men gepreoccupeerd bezig met een zeer kleine of ingebeelde afwijking van het uiterlijk (vooral het van het gezicht of hoofd), ze ervaren dit detail als afstotelijk. De mensen met BDD geloven dat andere mensen ‘hun tekortkomingen’ zien en daardoor voelen ze zich beschaamt, waardeloos, depressief en angstig. Velen gaan naar de cosmetische chirurg en 7-24% doet een poging tot suïcide.

Wat zijn de theoretische verklaringen voor een verstoord lichaamsbeeld?

Schematheorie

De schematheorie gaat verder op de sociale vergelijkingstheorie door te suggereren dat het schema die individuen gebruiken bepaalt hoe informatie geïnterpreteert wordt, en welke informatie wordt verkregen. Mensen hebben fundamentele schema's voor het lichaamsbeeld die iemands kern, affect geladen assumpties of geloven bevatten over de importantie en de invloed van het uiterlijk op geluk en succes in het leven. Ook leiden en organiseren ze de processen van informatie die aan het lichaamsbeeld zijn gerelateerd. Er kunnen twee type schema’s onderscheiden worden, namelijk lichaamsbeeld evaluaties (de gevoelens van (on)tevredenheid met het lichaam) en lichaamsbeeld investeringen (de cognitieve, gedrag en emotionele belangrijkheid van het lichaamsbeeld voor iemands zelfevaluatie). Met een negatieve lichaamsbeeld evaluatie en een lage lichaamsbeeld investering is de kans klein dat iemand een klinisch probleem ontwikkeld. Appearance schematic houdt in dat men meer aandacht besteed aan het uiterlijk en hier veel waarde aan hecht en bij voorkeur informatie verwerkt die relevant is voor het uiterlijk.

Sociale vergelijkingstheorie

Mensen willen hun meningen en bekwaamheden graag evalueren en streven daarnaast naar stabiele en accurate beoordelingen van zichzelf.

Mensen zullen zichzelf vergelijken met anderen wanneer er geen objectieve informatie beschikbaar is, want ze willen graag objectieve informatie en niet-sociale standaarden gebruiken. Mensen kunnen zich met gelijke anderen (laterale vergelijkingen), met slechtere anderen (neerwaartse vergelijkingen) of met betere anderen (opwaartse vergelijkingen) vergelijken. Bij opwaartse vergelijkingen ervaren mensen een afname in lichaamstevredenheid, bij neerwaartse vergelijkingen ervaren ze juist een toename. Het hangt dus van de vergelijkingspersoon af. Vaak hebben de vergelijkingen in het dagelijks leven meer negatieve dan positieve effecten. Vooral vrouwen vergelijken zich opwaarts.

Ondanks dat iedereen aan het schoonheidsideaal wordt blootgesteld, wordt niet iedereen er in gelijke mate door beïnvloed. Individuen die gevoelens van onzekerheid en angst willen verminderen, zullen zich onder deze omstandigheden vergelijken met anderen. Het is gebleken dat mensen met een lage eigenwaarde zich eerder sociaal vergelijken en minder tevreden zijn met hun uiterlijk dan mensen met een hoge eigenwaarde.

Voorkomen van een verstoord lichaamsbeeld

Het opbouwen van eigenwaarde is een van de beste manieren om lichaamsbeeld gerelateerde problemen te voorkomen. Hierdoor is men meer tevreden, vooral doordat de noodzaak om zichzelf met anderen te vergelijken wordt verminderd. Het verhogen van de eigenwaarde kan ook door middel van overheidscampagnes en schoolprogramma’s. De ‘everybody is different program’ is een voorbeeld van een schoolprogramma. Het bestaat uit vijf componenten, namelijk stress management, het ontwikkelen van een positief gevoel over jezelf,het onderzoeken van individualiteit, acceptatie van jezelf en anderen en communicatievaardigheden. Het programma is effectief gebleken.

Interventies zouden gericht moeten zijn op kinderen en adolescenten, wat leidt tot een groter gevoel van autonomie en zelfvertrouwen die dan als een buffer fungeert voor de sociaal-culturele invloeden op het lichaamsbeeld. Ook regelmatig sporten is effectief, niet alleen voor het gewicht maar ook voor de gevoelens van eigenwaarde.

Wat is depressie?

Depressie is een groot mentaal gezondheidsprobleem in de Westerse maatschappij. 17% van de mensen is wel eens depressief in zijn leven. Depressie kan zomaar ontstaan maar het kan ook uitgelokt worden door een stressvolle gebeurtenis. Mensen met een depressie voelen zich zeer bedroefd en bezorgd, waardeloos, moe en trekken zich terug van anderen. De meeste depressies blijven onbehandeld (de gemiddelde onbehandelde periode is 6-8 maanden of meer), slechts 28% heeft een zekere behandeling ontvangen gedurende het laatste jaar.

Vrouwen ervaren meer stress en depressie als response op dezelfde gebeurtenissen dan mannen (vooral op het interpersoonlijk domein). Theoretische verklaringen zijn:

• Vrouwen hebben in de meeste maatschappijen minder macht dan mannen. Daardoor ervaren ze meer chronische spanningen, worden ze meer gedwongen keuzes en hebben ze een hoger risico voor seksueel misbruik in kindertijd.
• Vrouwen zouden kwetsbaarder zijn voor depressie door unieke biologische karakteristieken (hormonen en genetische aanleg). Alleen epidemiologische onderzoeken hebben hier enig bewijs voor.
• De manier van omgaan met stress (stresstheorie).

Verklaringen voor depressie

Stresstheorie

Er zijn twee soorten copingstrategieën, de probleemfocus coping en de emotiefocus coping. Bij de eerste proberen mensen de bron van stress te veranderen en bij de tweede reguleren mensen hun emotionele reacties op de stressor. De probleemfocus coping gaat gepaard met minder depressieve symptomen en de emotiefocus coping met meer depressieve symptomen en verlaagd daarnaast gevoel van eigenwaarde (vooral als de stressor veranderlijk is). Vrouwen gebruiken de emotiefocus coping en mannen de probleemfocus coping. Bedroefdheid is minder natuurlijk bij jongens en daardoor krijgen jongens meer steun om instrumentele reacties te gebruiken om stress te verminderen. Meisjes krijgen deze aanmoediging veel minder en daardoor zijn ze kwetsbaarder voor depressie. Iemands niveau van mannelijkheid (ongeacht de sekse) is negatief gerelateerd aan depressie in beide seksen.

Het voorkomen van depressie

Depressie begint al op vroege leeftijd, dus preventieprogramma’s en overheidscampagnes moeten naast volwassenen ook op adolescenten gericht worden. Verschillende cognitieve gedragsprogramma’s voor adolescenten zijn effectief in het verminderen van het risico om een depressie te ontwikkelen (vooral voor meisjes). Men leert pessimistische gedachten te identificeren en te evalueren door alternatieven te bedenken. Ook wordt er bewijs voor en tegen de negatieve gedachten gezocht en worden vaardigheden voor ontspanning, probleem oplossen, assertiviteit en dergelijken aangeleerd.

Onderzoeksresultaten:

1. Soms gaat een depressie zomaar weg. Onderzoek laat zien dat scholieren (met een hoog risico op een depressie) die een 8-weeks preventieprogramma volgden niet meer verbeterden dan de scholieren (met een hoog risico) die zo een programma  niet volgden. Beide groepen lieten een afname zien van depressieve symptomen en een verbetering in sociaal functioneren gedurende het jaar.
2. Overheidscampagnes kunnen de maatschappelijke kosten van depressie verminderen. Ze informeren het brede publiek over de symptomen en hoe en waar mensen hulp kunnen krijgen. Door de drempel voor hulp te verlagen, zullen meer mensen hulp zoeken en zullen de kosten op korte termijn toenemen, maar op lange termijn afnemen (minder afwezigheid op werk).
3. Onder volwassenen zijn korte preventieprogramma’s (die ingaan op negatief denken) effectief om het ontwikkelen van een depressie te voorkomen. Positieve self-talk en het stoppen van negatieve gedachten zijn effectief om gevoelens van hulpeloosheid en minderwaardigheid te verminderen. Sommige onderzoeken suggereren dat sociale vergelijking de gevoelens van depressie tijdelijk kan verlichten. Individuen die zich vaak met anderen vergelijken denken dat ze de inspanning om van de depressie af te komen niet aankunnen, als ze zien dat er veel werk voor nodig is. Dit komt door het gevoel van hulpeloosheid. Ze reageren echter positief op de informatie dat anderen uit hun depressie konden komen zonder speciale inspanning.

Wat zijn relatieproblemen?

Door de stress van een huwelijk kunnen echtgenoten lijden aan mentale en fysieke gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld depressie, verslaving). Kinderen van gescheiden ouders lopen hetzelfde risico (ze stoppen bijvoorbeeld eerder met school of worden delinquent).

Hechtingtheorie en relaties

Kinderen ontwikkelen onbewust een specifieke hechtingsstijl, afhankelijk van de manier waarop hun ouders of verzorgers met ze omgingen. Dit is een consistente manier van reageren op scheiding met de ouders. De ervaringen met relaties met verzorgers leidt tot de ontwikkeling van mentale representaties of interne werkmodellen. Er bestaan drie hechtingsstijlen:

1. Veilige hechtingsstijl: ontstaat als verzorgers steeds beschikbaar zijn voor de kinderen en ze reageren op hun benodigdheden wanneer ze in nood zijn. Ze zien anderen als betrouwbaar en behulpzaam en ze ontwikkelen een positieve mening over zichzelf.
2. Vermijdende hechtingsstijl: ontstaat als verzorgers afwijzen, fysiek of emotioneel misbruik toepassen of niet reageren. Men houdt afstand van anderen en men ziet anderen als onbetrouwbaar.
3. Angstige-ambivalente hechtingsstijl: ontstaat als de verzorgers inconsistent reageren op de behoeften van het kind. Men heeft een sterke behoefte om dicht bij anderen te zijn, maar er is tegelijk een gevoel van angst dat anderen niet zullen reageren op hun wensen.

De effecten van de hechting in de kindertijd duren voort tot in de volwassenheid en spelen dus een rol in intieme relaties. De oorzaken van problemen in een huwelijk kunnen dus voortkomen uit de hechting die in de kindertijd met de ouders ontstaan is.

Bartholomew meent dat de vermijdende hechtingsstijl meer complex is en verdeeld kan worden in twee soorten. Allereerst wil men intieme relaties met anderen, maar worden ze vermeden omdat men bang is om pijn te worden gedaan, dit is de angstige hechtingsstijl. Ten tweede geeft men voorkeur aan vrijheid en onafhankelijkheid van dichtbij staande anderen, ook wel de ‘dismissing’ hechtingsstijl.

Het onderscheid tussen de vier hechtingsstijlen kan verdeeld worden in twee dimensies, het model van het zelf en het model van de ander. Als beide positief zijn ontstaat er een veilige hechtingsstijl, als beide negatief zijn ontstaat er een angstige hechtingsstijl, als de eerste positief en de tweede negatief ontstaat er een dismissing hechtingsstijl en als de eerste negatief is en de tweede positief is ontstaat er een gepreoccupeerde hechtingsstijl.

Vaak worden vragenlijsten gebruikt om de kwaliteit van de relatie en de hechtingsstijl te onderzoeken (“Relationship Questionnaire”). Onderzoek met de 'Relationship Questionnaire' liet zien dat mensen met de veilige hechtingsstijl meer tevreden zijn met hun relaties, zich meer verbonden voelen in de relatie en meer vertrouwen hebben in de relatie dan bij de andere hechtingsstijlen het geval was. Bij de gepreoccupeerde hechtingsstijl is er meer conflict in de relatie, is er weinig controle over woede, conflicten escaleren en ze bieden geen effectieve steun. De vermijdende mensen laten hoge vijandigheid zien en ze pruilen om aanmoediging van de partner te krijgen.

Uit een ander onderzoek kwam naar voren dat gepreoccupeerde en vermijdende deelnemers veel meer negatief reageerden op hun partner dan veilig gehechte deelnemers.

Als reactie op stress door de relatie, laten gepreoccupeerde en angstig gehechte personen een hogere bloeddruk en polsslagreactiviteit zien. De mensen met een dismissing hechtingsstijl laten een lagere bloeddruk en polsslagreactiviteit zien, waardoor ze meer kwetsbaar zijn voor ziekten zoals cardiovasculaire ziekten of verhoogde bloeddruk. Als de vrouw gepreoccupeerd of angstig gehecht is en de man dismissing, is er een verhoogd risico op fysiek geweld waarbij de vrouw het slachtoffer is.

Social exchange/interdependence theory en relaties

Volgens deze theorie vormen mensen relaties en zetten ze voort op basis van wederkerigheid in kosten en beloningen. Mensen gaan zich ellendig voelen wanneer de ander iets aan hen verschuldigd is. Men raakt overstuur wanneer ze iets verschuldigd zijn aan de ander. Hierdoor neemt de relatietevredenheid af. De seksuele tevredenheid neemt af wanneer partners ongelijkheid op seksueel gebied ervaren. De relaties zijn het meest stabiel en geven de meeste tevredenheid wanneer ze billijk zijn, als de uitkomsten voor beide partners min of meer gelijk zijn. Wanneer partners merken dat de relatie niet billijk is, zullen ze de relatie willen herstellen. Deze pogingen hebben echter vaak serieuze gevolgen voor de relatie, want het leidt vaak tot conflicten.

De ongelijke verdeling van kosten en beloningen kan leiden tot vraag-terugtrek conflicten (een destructief type conflict). Een andere manier om de ongelijkheid te herstellen zijn buitenechtelijke relaties. Vrouwen kiezen hier vaker voor dan mannen. Wat de consequenties van ongelijkheid zijn en hoe zwaar ze zijn wordt mede bepaald door individuele verschillen. Belangrijk hierbij is dat de verdeling van bijvoorbeeld het huishouden niet perse eerlijk hoeft te zijn, het gaat ook om de waarneming van de verdeling. De waarneming van eerlijkheid is gebaseerd op het gedrag en de gevoelens van wederzijds respect en wederzijdse steun. Wanneer inspanningen niet worden gewaardeerd door de andere partner dan leiden grotere kosten tot lagere relatietevredenheid.

Als men hoog scoort op “exchange georiënteerd” (problemen hebben met gul geven en dankbaar ontvangen) draagt dit negatief bij aan de relatietevredenheid en verbondenheid.

Voorkomen van relatieproblemen

Relatieproblemen kunnen voorkomen worden door kinderen een stabiele en veilige thuissituatie te bieden en ouders opvoedkundige vaardigheden te leren. In verschillende landen (o.a. Nederland en Zweden) kunnen ouders oudertraining volgen. Oudertraining is vooral zinvol voor ouders in kwetsbare socio-economische of psychologische condities. Simpele pedagogische principes worden door bepaalde tv-programma’s bijgebracht. De technieken die bij dergelijke tv-programma’s geboden worden, moeten ervoor zorgen dat ouders hun kinderen kunnen disciplineren en hun eigen frustraties (door ongehoorzaamheid van hun kinderen) kunnen verminderen.

De overheid kan ook bijdragen aan de herstelling van gelijkheid in relaties. Verschillende communicatiemiddelen werden bijvoorbeeld ingezet om partners te laten nadenken over de verdeling van huishoudelijke activiteiten om zo tot eerlijke oplossingen te komen.

Wat is de context van de sociale psychologie?

De bijdrage van sociale psychologie was vooral empirisch en theoretisch. Aan de ene kant hebben sociale psychologen hun concepten en methoden toegepast bij klinische problemen. Aan de andere kant hebben klinische psychologen die concepten en methoden van de sociale psychologen geleend om de problemen van de cliënten te begrijpen net zoals hun eigen rol als therapeut. Vooral praktiserende klinische psychologen hebben een andere manier van denken tegenover onderzoeksgeoriënteerde psychologen. Clinici zijn vooral bezig met het vinden van een effectieve therapie, sociale psychologen zijn hoofdzakelijk bezig met de theoretische achtergrond van klinische problemen.