Wat is de neurowetenschappelijke basis van sociale ontwikkeling? - Chapter 11

Ontwikkelings-sociale neurowetenschap ontwikkelt op hersenen gebaseerde verklaringen die kunnen bijdragen aan het oplossen van het nature-nurture debat, de mate waarin gedrag en cognitie kunnen worden toegeschreven aan genen of omgeving. Binnen dit debat is het belangrijk om polygenetische (ontwikkeling van een soort) en ontogenetische ontwikkeling (ontwikkeling van een individu) niet door elkaar te halen. Mensen onderscheiden zichzelf van andere dieren dankzij hun sociale intelligentie. Hieronder wordt beschreven hoe sociale ontwikkeling plaatsvindt.

Hoe ontwikkelt het brein zich?

Het zenuwstelsel ontstaat vanuit een verzameling cellen in de vorm van een cilinder, de neurale buis. De meeste neuronen worden voor de geboorte gevormd, dus hersenveranderingen na de geboorte zijn te danken aan de groei van synapsen, dendrieten en axonenbundels, de proliferatie van gliacellen en de myelinisatie van zenuwen.

Sociaal leren bij baby’s

Een mensenkind wordt vanaf de geboorte tot ongeveer 18 maanden een baby of zuigeling (infant) genoemd. Tijdens deze periode bestaat de sociale wereld vooral uit de ouders of verzorgers. Een baby leert door middel van zicht, geluid en reuk hoe sociale cues begrepen moeten worden en wat hun significantie is via gedeelde activiteiten.

Het herkennen van anderen

Als baby’s op de wereld komen kennen ze de stem en taal van hun moeder al. Ze beschikken echter nog niet over dezelfde stemherkenningvermogens als volwassenen. Daarnaast hebben kinderen een voorkeur voor stimuli die op gezichten lijken, maar ze kunnen niet noodzakelijkerwijs echte van onmogelijke gezichten onderscheiden. Kinderen kunnen het gezicht van hun moeder mogelijk al eerder herkennen, maar herkenning van andere gezichten vindt plaats vanaf drie maanden. Rond vijf maanden kan een kind een object vasthouden en manipuleren. Als gevolg hiervan verplaatst hun interactie van dyadisch naar triadisch (tussen twee personen en een object). Het vermogen om blikken te kunnen herkennen en hierop te reageren is essentieel voor het ontwikkelen van joint attention. Vanaf zeven maanden kunnen kinderen onderscheid maken tussen dynamische emotionele expressies, al is dit waarschijnlijk niet te scheiden van gezichtsherkenning. Sociaal verwijzen wordt mogelijk wanneer gaze cues en gezichtsuitdrukkingen gecombineerd worden om te leren over de potentiële emotionele significatie van objecten.

Cognitieve neurowetenschappelijke methoden voor baby’s en kinderen

Methoden zoals EEG en fMRI worden over het algemeen als geschikt gezien voor baby’s en kinderen. Een van de voordelen van zulke methoden is dat ze geen verbale of motorische respons hoeven te geven. Een relatief nieuwe hemodynamische methode is near-infrared spectroscopy, waarbij oxygenatie van het bloed in de hersenen gemeten wordt.

Imitatie, beurten nemen en vroege communicatie

Pasgeboren kinderen kunnen niet intentioneel imiteren maar wel handelingen nadoen. Als baby’s drie maanden zijn kunnen ze herkennen dat hun eigen handelingen worden nagedaan door een volwassene. Ook zijn ze gevoelig voor emotionele ‘besmetting’. Er wordt aangenomen dat de zuigeling geen controle heeft over mimicry en emotionele besmetting. Toch gebruiken ze deze mechanismen om te leren dat anderen zijn zoals zijzelf. Bij beurten nemen (turn taking) wisselen een kind en volwassene een activiteit af. Voordat kinderen via taal gaan communiceren maken ze gebruik van gebaren, bijvoorbeeld proclaratief wijzen. Hoewel taalontwikkeling vaan bestudeerd wordt vanuit een cognitief perspectief, is het van belang aandacht te besteden aan de sociale component, omdat communicatie sociaal gedrag is. In bijna alle culturen praten volwassenen ‘mama-taal’ (motherese) tegen kinderen, die een voorkeur hebben voor deze spraaksoort.

De ontwikkeling van zelfherkenning en zelfbewustzijn

Vanaf tweejarige leeftijd hebben kinderen een volledig begrip van de overeenstemming tussen hun eigen lichaam en hun reflectie in de spiegel. De temporale pariëtale junctie lijkt hier betrokken bij te zijn. Kinderen zijn zich wellicht tot vier jarige leeftijd niet bewust van den continuïteit van de zelf. Het onvermogen om herinneringen aan onze eerste jaren op te halen wordt kindertijd amnesie genoemd.

Hoe ziet het sociale brein er in de kindertijd uit?

Vanaf de zuigelingentijd tot aan de adolescentie bevindt het kind zich in de kindertijd, een periode die gekenmerkt wordt door een complexe en diverse set van sociale interacties. Kinderen worden in grote mate beïnvloedt door zijn of haar peers en normen en vaardigheden van de cultuur. Er zijn niet veel neurowetenschappelijke onderzoeken van de kindertijd in vergelijking met de zuigelingentijd, maar het is belangrijk om dit te onderzoeken omdat het de basis vormt voor veel sociaal gedrag bij volwassenen.

Het ontwikkelen van een theory of mind

Baby’s van 15 maanden laten zien dat ze verbaasd zijn wanneer een volwassene reikt voor een object in een doos dat overeenkomt met de daadwerkelijke locatie maar niet met de overtuigingen die de volwassene zou moeten hebben. Volgens sommigen wordt dit gezien als bewijs dat kinderen false beliefs al veel eerder begrijpen dan voordat het moment dat ze expliciet kunnen redeneren over mentale staten. Er is weinig bewijs dat ‘kern’ gebieden voor theory of mind al gebruikt worden bij kinderen van 18 maanden waarbij aanvullende bronnen zoals taal en executief functioneren later in de ontwikkeling belangrijker worden. Hoewel het vrij duidelijk is uit welke componenten theory of mind bestaat, is het niet eenvoudig om deze facetten te verbinden.

De ontwikkeling van empathie en prosociaal gedrag

Het lijkt erop dat kinderen van 18 maanden al intentioneel, prosociaal hulpvaardig gedrag vertonen en dit gedrag op zichzelf belonend vinden. Het is onduidelijk of het hulpvaardige gedrag gedreven wordt door bezorgdheid voor de ander of het verlichten van persoonlijk ongemak. Als kinderen drie zijn vertonen ze tekenen van het maken van onderscheid tussen potentiële samenwerkingspartners. Ook laten oudere kinderen, van 9-10 jaar, soms starre eerlijkheidsnormen zien, bijvoorbeeld in het ultimatumspel. Ontwikkelingsverschillen in prefrontale cortex functioneren gerelateerd aan empathie komen voor bij individuen met dezelfde of een verschillende leeftijd.

De rol van peers, familie en cultuur

Er wordt over het algemeen niet aangenomen dat cultuur van invloed is op de ontwikkeling van mindreading zoals het geval is bij theory of mind taken. Dit wijst er niet per se op dat de neurale substraten die hieraan ten grondslag liggen ook gelijk zijn per cultuur. Een omgevingsaspect dat wel invloed heeft op de ontwikkeling van mentalizing is de familie. Zo kunnen familieleden meer praten over gedachtes en gevoelens van anderen of zijn er broers en zussen binnen het gezin, wat allebei gerelateerd is aan een betere prestatie op theory of mind taken. De meeste omgevingsbeïnvloeding vindt echter plaats via peerinvloed. Via de ouders wordt bepaalde culturele informatie doorgegeven aan de kinderen, maar de vrienden beïnvloeden welke ideeën geaccepteerd of afgewezen worden. Een kinds bewustzijn van zijn of haar sociale identiteit wordt gevormd tijdens de kinderjaren. Een van de eerst ontwikkelde aspecten van deze identiteit is het geslacht en de culturele normen die hieraan verbonden zijn.

Hoe ziet het brein er in de adolescentie uit?

Adolescentie een periode tussen het begin van de puberteit en volwassenheid die gekarakteriseerd wordt door hormonale en fysieke veranderingen. Voor adolescenten is het belangrijk om een sociale identiteit te ontwikkelen en een reputatie op te bouwen, en ze vergelijken zichzelf met anderen in termen van hun sociale posities maar ook door het conformeren aan bepaalde sociale normen.

Structurele veranderingen in het brein van de adolescent

Het hersengebied dat de meeste verandering ondergaat tijdens de adolescentie is de prefrontale cortex. De dichtheid van witte massa groeit tijdens de eerste decennia van het leven en stabiliseren rond de late adolescentie. Dit wordt over het algemeen toegeschreven aan myelinisatie, een toename in de vettige substantie die zich rondom axonen bevindt en de snelheid van informatieoverdracht verhoogt. De prefrontale cortex is een van de laatste gebieden waarin myelinisatie een volwassen niveau bereikt. Veranderingen in grijze massa zijn gerelateerd aan de dichtheid van synaptische verbindingen. Het ventrale striatale pad ontwikkelt zich sneller dan de prefrontale cortex in de adolescentie, wat leidt tot meer risicogedrag en behoefte aan belonende sociale banden.

Controle over de sociale wereld verkrijgen

Dat de activiteit in de prefrontale gebieden bij adolescenten toeneemt bij sommige taken kan erop wijzen dat deze gebieden minder efficiënt functioneren. Daarnaast is een volgroeid theory of mind systeem waarschijnlijk pas tegen het einde van de adolescentie volledig ontwikkeld. De behoefte van adolescenten om een reputatie te hebben en risicovol gedrag te vertonen is wellicht gerelateerd aan het verlangen om relaties met anderen te vormen.

Stampvragen

1. Wat doet men in de ontwikkelings- sociale neurowetenschap?

2. Wat is het verschil tussen polygenetische en ontogenetische ontwikkeling?

3. Leg kort uit hoe het brein zich ontwikkelt.

4. Leg kort uit hoe sociaal leren zich ontwikkelt bij baby’s tot aan 5 maanden.

5. Hoe ontwikkelt sociaal leren zich bij jonge kinderen?

6. Hoe ontwikkelt theory of mind zich van een baby tot aan de adolescentie?