Samenvatting van Logisch en kritisch denken van Burgers - 2e druk

Wat is de achtergrond van de auteur?

Het boek ‘Logisch & Kritisch denken’ is geschreven door Simon Burgers. Hij doceert onderzoeksvaardigheden en communicatie (vergaderen, schrijven, presenteren) aan de Haagse Hogeschool. Burgers studeerde zelf Nederlandse Taal- en Letterkunde met als minor Psychologie.

Hoe is het boek opgebouwd?

Zoals de tekst op de voorkant van het boek al aangeeft, staan drie thema’s hierin centraal: onderzoeken, argumenteren en concluderen. Het boek vangt aan met een definitie van ‘kritisch denken’ en het belang van deze vaardigheid. Hierna wordt uitgelegd wat een redenering is en hoe je een argument en een conclusie kunt herkennen. In hoofdstuk 3 worden redeneringen ontleed en wordt ingegaan op enkelvoudige, meervoudige, onderschikkende en complexe argumentatie, tegenargumenten en hoe je een eigen betoog kunt structureren. Hoofdstuk 4 gaat over logisch denken en conclusies: ongeldige en geldige conclusies, syllogismen en conditionele redeneringen. Afsluitend volgen drie belangrijke leerpunten. Hoofdstuk 5 gaat over logisch denken en voorwaarden: voldoende en noodzakelijke voorwaarden. Hoofdstuk 6 gaat over logisch denken en helder denken in categorieën: de twee vereisten non-overlap en volledigheid, intelligentietesten, het operationeel maken van onderzoeksvragen en het volledig en elkaar uitsluitend maken van deelvragen. In hoofdstuk 7 komen verschillende drogredenen (stroman, ad hominem, post hoc, overhaaste generalisatie, cirkelredenering, omdraaien van de bewijslast, onjuiste analogie) aan de orde. Hoofdstuk 8 gaat over de relevantie en volledigheid van argumenten/gegevens ten aanzien van de conclusie. Hoofdstuk 9 gaat over verschillende soorten conclusies, interne en externe validiteit, inductie en deductie. In hoofdstuk 10 wordt de empirische cyclus (vijf fasen van onderzoek) en het verifiëren en falsifiëren van een hypothese besproken. Hoofdstuk 11 bespreekt het advies genaamd ‘het scheermes van Ockham’ en hoe je dit kunt toepassen op verschillende vraagstukken. Hoofdstuk 12 gaat over de invloed van emoties op de conclusie. Dit wordt uitgelegd aan de hand van drie klassieke voorbeelden. Ook wordt hierin uitgelegd welke twee denksystemen de mens gebruikt. Het laatste hoofdstuk heeft betrekking op het trekken van conclusies uit statistisch onderzoek. Hierin komt significantietoetsing, de alfafout, de effectgrootte, de steekproefgrootte, het onderscheidingsvermogen, de keuze voor eenzijdig of tweezijdig toetsen en de bayesiaanse benadering aan de orde. Aan het einde van elk hoofdstuk heeft de auteur oefeningen geplaatst.

Hoe verhoudt dit boek zich tot andere boeken over kritisch denken en argumenteren?

Er zijn veel boeken geschreven over de ontleding van argumentatie en drogredenen. Dit boek onderscheidt zich van andere boeken doordat het veel aandacht besteedt aan logisch denken. Syllogismen worden zelden besproken in andere boeken en ook conditionele redeneringen en het helder denken in categorieën komen in veel andere leermethodes niet voor. Dit boek legt deze leerstukken op begrijpelijke wijze uit, waardoor je ermee kunt werken zonder kennis van logica of wiskunde. Ten tweede worden de begrippen volledigheid, relevantie, deductie en inductie, externe en interne validiteit in veel andere argumentatieboeken niet besproken, terwijl dit belangrijk is voor de beoordeling van een conclusie. Het derde onderscheid met andere boeken betreft het benoemen van een verband tussen enerzijds kritisch denken en goede argumentatie en anderzijds onderzoeksvaardigheden. Het laatste verschil betreft de bespreking van statistisch onderzoek die het mogelijk maakt dat studenten uitkomsten hiervan naar waarde kunnen schatten. Een wiskundige achtergrond is niet nodig voor het begrijpen van deze tekst.

In deze tweede druk wordt vergeleken met de eerste druk meer aandacht besteed aan hoe psychologische obstakels kritisch denken in de weg staan.

Het boek bespreekt bijvoorbeeld niet hoe je moet onderzoeken of sprake is van een betrouwbare bron.

We redeneren dagelijks, zowel op de werkvloer als in de privésituatie. Een redenering omvat altijd minstens twee onderdelen: een argument om een standpunt duidelijk te maken of om tot een conclusie te komen. Drie voorbeelden:

1. Dat advies is betrouwbaar, het komt van een deskundige. Standpunt: dat advies is betrouwbaar. Argument: het komt van een deskundige. 
2. IJs weerkaatst zonlicht, daarom is het zo koud op de Noordpool. Argument: ijs weerkaatst zonlicht. Conclusie: het is koud op de Noordpool. 
3. Ik moet goed opletten tijdens dit hoorcollege, dit betreft belangrijke materie. Standpunt: ik moet goed opletten tijdens dit hoorcollege. Argument: dit betreft belangrijke materie. 

Staat er enkel 'IJs weerkaatst zonlicht', 'Dat advies komt van een deskundige' of 'Ik moet goed opletten', dan is er dus geen sprake van een redenering. Let op, een uitspraak kan uit meerdere onderdelen bestaan, maar hoeft daarom nog geen redenering te zijn. 'IJs weerkaatst zonlicht en ook een autospiegel doet dit" of 'Als je goed oplet, heb je geen tijd om met anderen te praten' zijn geen redeneringen. 

Welke signaalwoorden wijzen op een redenering?

Sommige formuleringen of woorden geven aan dat je te maken hebt met een redenering. Dit zijn de zogenaamde signaalwoorden: dus, want, daaruit volgt, daarom, derhalve, immers, aangezien, omdat. Kun je deze signaalwoorden in een zin plaatsen, dan gaat het om een redenering. Zo kun je in de zin 'Ik moet goed opletten tijdens dit hoorcollege, dit betreft belangrijke materie' het woordje 'want' of 'aangezien' plaatsen. In de zin  'IJs weerkaatst zonlicht en ook een autospiegel doet dit', kun je het woord 'daarom' echter niet plaatsen. 'IJs weerkaatst zonlicht, daarom doet een autospiegel dit ook' is onjuist.

Naast dat signaalwoorden duidelijk maken of er sprake is van een redenering, zijn ze ook relevant bij de bepaling van het argument en het standpunt. Twee kernregels: 

• Na 'omdat', 'aangezien', 'want' en 'immers' volgt altijd een argument. 
• Na 'daarom', 'dus', 'daaruit volgt' en 'derhalve' volgt altijd een standpunt. 

Welke andere termen worden veel gebruikt? 

In plaats van 'argument' gebruikt men geregeld de term 'premisse'. In plaats van 'conclusie' of 'standpunt' wordt ook wel 'gevolgtrekking' of 'stelling' gebruikt. In plaats van redenering wordt ook wel gesproken over 'argumentatie', wat verwarrend kan zijn, omdat alle argumenten tezamen voor een bepaald standpunt ook de 'argumentatie' wordt genoemd. 

Wanneer een conclusie dwingend volgt uit de argumenten, betreft dit een logisch geldige redenering. Maar in lang niet alle gevallen kun je eenvoudig concluderen dat de redenering logsich geldig is. Het is belangrijk dat je weet wanneer een redenering geldig of ongeldig is, zodat je niet misleid wordt door verkeerde argumentatie. 

Wat zijn syllogismen?

Lees onderstaande redeneringen.

A. Alle gemeenten hebben een burgemeester. B. Tiel is een gemeente. C: Dus: Tiel heeft een burgemeester. 

D. Geen enkele tractor heeft slechts twee wielen. E. Een Gazelle heeft twee wielen. F: Dus: een Gazelle is geen tractor. 

G. In sommige wetenschappelijke artikelen staan spelfouten. H. Sommige Nederlandse artikelen zijn wetenschappelijk. I. Dus: In sommige Nederlandse artikelen staan spelfouten. 

Dit soort redeneringen noemt men 'syllogismen'. Typerend hiervoor is dat uitspraken worden gedaan over eigenschappen, groepen, verzamelingen of klassen die gekoppeld worden aan bijzondere gevallen (éen ding, één volk, één mens etc.). Vaak ziet een syllogisme er als volgt uit. 'Alle A hebben een B'. 'C behoort tot groep D'. 'Niet alle X zijn Z'. 'Geen enkele F behoort tot groep H'.

Syllogismen bestaan meestal uit twee argumenten (premissen) en een conclusie. Een syllogisme is geldig of ongeldig. Het eerste voorbeeld (ABC) betreft een geldige redenering. Dit zou anders zijn wanneer er had gestaan dat 'sommige gemeenten een burgemeester hebben'. De conclusie volgt dan niet dwingend uit de premissen, er zijn dan ook gemeenten zonder burgemeester. Tiel kán een burgemeester hebben, maar omdat je twee kanten op kunt, noemen we dit een ongeldige redenering. De redenering is uitsluitend logisch geldig wanneer de premissen slechts één mogelijkheid toelaten. Het gaat dus om een strikte beoordeling. 

Het tweede voorbeeld betreft eveneens een geldige redenering. De conclusie volgt automatisch uit de premissen, er is geen andere conclusie mogelijk. Als er geen tractor met twee wielen bestaat en een Gazelle twee wielen heeft, is het in geen geval een tractor.

Wat betreft het derde voorbeeld is er sprake van een kleine overlap tussen wetenschappelijke artikelen en artikelen met spelfouten. Tevens is er een overlap tussen wetenschappelijke artikelen en Nederlandse artikelen. Sommige artikelen zijn Nederlands dus. Als je dit uittekent, zie je dat er geen sprake is van een overlap tussen Nederlandse artikelen en artikelen met spelfouten. Je kan zeggen dat sommige Nederlandse artikelen wetenschappelijk zijn en dus spelfouten kunnen bevatten. Deze redering is ongeldig, omdat de premissen niet automatisch tot die conclusie leiden. Soortgelijke redeneringen komen vaak voor, het is dus goed om dit voorbeeld te onthouden. Herken je het, dan heb je geen kennis van het onderwerp zelf nodig, maar kun je toch eenvoudig de geldigheid van de conclusie beoordelen. Dat is een belangrijk wapen. 

Wat zijn conditionele redeneringen?

Conditionele redeneringen komen veel voor. Een voorbeeld. A. Als het sneeuwt, wordt de tuin wit. B. Het sneeuwt. C. Dus: de tuin wordt wit. Het eerste gedeelte van deze uitspraak bevat een conditie (een voorwaarde) en het tweede gedeelte beschrijft wat er geschiedt wanneer aan de voorwaarde wordt voldaan. Er zijn nog drie andere basisvormen van conditionele redeneringen.

Vorm 2: D.  Als het sneeuwt, wordt de tuin wit. E. De tuin wordt wit. F. Dus: het sneeuwt. 

Vorm 3: G. Als het sneeuwt, wordt de tuin wit. H. Het sneeuwt niet. I. Dus: de tuin wordt niet wit. 

Vorm 4: J. Als het sneeuwt, wordt de tuin wit. K. De tuin wordt niet wit. L. Dus: het sneeuwt niet. 

Dit kan schematisch als volgt worden weergeven:

Vorm 1: 

1. Als A, dan B

2. A

3. Dus: B

Vorm 2:

1. Als A, dan B

2. B

3. Dus: A

Vorm 3: 

1. Als A, dan B

2. Niet A

3. Dus: niet B

Vorm 4: 

1. Als A, dan B

2. Niet B

3. Dus: niet A

Ondanks dat de vier voorbeelden op elkaar lijken, zijn nummer 2 en 3 ongeldig. 1 en 4 zijn geldig, de conclusie volgt dwingend uit de premissen. In geval van vorm 2 kan de tuin ook wit zijn geworden van bijvoorbeeld kalk of confetti, een witte tuin betekent niet automatisch dat het sneeuwt. Ditzelfde geldt voor vorm 3: ook al sneeuwt het niet, de tuin kan om een andere reden wit worden. 

Het is van belang dat je het onderscheid herkent tussen deze vier redeneervormen. In onderzoeksconclusies, betogen en debatten worden deze wel eens door elkaar gebruikt en ze hoeven dus niet allemaal correct te zijn. Als iemand een conditionele redering gebruikt en je het lastig vindt om te bepalen om welke vorm het gaat, formuleer deze dan schematisch: 'als A dan B en A of B geschiedt, dus: wel/niet A of B'. 

Welke drie belangrijke leerpunten moet je onthouden?

Uit de leerstukken conditionele redeneringen en syllogismen kunnen drie belangrijke leerpunten over logica worden afgeleid:

1. 'Logische geldigheid' is strenger dan 'zou kunnen'.  
2. Ongeldige en geldige redeneringen kunnen sterk op elkaar lijken. 
3. Enkel op grond van de redeneervorm kun je soms bepalen of deze geldig dan wel ongeldig is.

Aan welke twee vereisten moet een goede onderverdeling in categorieën voldoen?

Wanneer je een verzameling wilt onderverdelen in categorieën, zijn twee aspecten belangrijk:

1. Non-overlap. De onderdelen mogen elkaar niet overlappen (ze sluiten elkaar uit) en
2. Volledigheid. De onderdelen tezamen moeten volledig zijn (ze moeten met elkaar de gehele verzameling bestrijken). 

Een voorbeeld. Iemand heeft het volgende overzicht gemaakt van dieren. Voldoet deze aan de twee vereisten? 

A. Rundvee.

B. Pluimvee.

C. Zeedieren.

D. Huisdieren.

E. Vogels. 

F. Koeien. 

Antwoord: nee. De lijst is niet volledig, er ontbreken verschillende diersoorten (insecten, roofdieren, amfibieën etc.). Daarnaast is er sprake van overlap: koeien vallen onder rundvee. 

Het is waardevol om jezelf aan te leren kritisch na te denken over onderdelen van een opsomming. Zo is het een vast onderwerp in intelligentietesten en is het van belang in het kader van onderzoek doen.

Welke rol spelen categorieën in intelligentietesten?

Bij de beoordeling van intelligentie wordt altijd aandacht besteed aan het 'helder in categorieën kunnen denken'. Denk aan de veelvoorkomende vraag "Welk element hoort niet in dit rijtje thuis?'  Een voorbeeld. 'Gelderland, Flevoland, Utrecht, Zeeland, Veluwe, Noord-Brabant'. Welke regio hoort niet in dit rijtje thuis? Antwoord: Veluwe, de overige regio's zijn provincies en de Veluwe is een gebied in provincie Gelderland. 

In intelligentietesten wordt ook vaak gebruikgemaakt van een reeks cijfers. Welk cijfer hoort niet thuis in onderstaande rijtjes?

24 - 30 - 38 - 46 -53 - 62 

206 - 359 - 422 - 528 - 654

1 - 9 - 25 - 33 - 121 

Een andere serie voorbeelden. Welk element hoort niet thuis in het rijtje?  

perzik - kiwi - fruit - aardbei - ananas

metro - trein - tram - auto - stadsbus

predikant - koster - priester  - kardinaal - organist

Antwoorden: fruit (overkoepelend begrip), auto (geen openbaar vervoermiddel), organist (geen geestelijk beroep).

Een vraag die eveneens veel voorkomt in intelligentietesten betreft 'Welk element ontbreekt in het volgende rijtje?' Dit is een tegenovergestelde vraagstelling ten opzichte van de voorgaande voorbeelden. Bekijk de volgende rijtjes en beantwoord de vraag. 

A. 4 - 8 - 12 - 20 - 24 - 28 - 32 - 36

B. 384 - 192 - 96 - 24 - 12 - 6  

C. 5 - 10 - 17 - 37 - 50 -82

Een andere serie voorbeelden.  

D. Australië - Azië - Afrika - Noord-Amerika - Zuid-Amerika 

E. Luipaard - neushoorn - buffel - leeuw

F. Grootvader - oom - tante - zoon - nicht - grootmoeder

Antwoorden. A: 16 (tafel van 4). B: 48 (getal telkens delen door 2). C: 26 (kwadraat +1: 2x2, 3x3, 4x4 etc.). D: Europa (continenten). E: Olifant (big five). F: neef (mannelijke en vrouwelijke familieleden).

Plaatjes met diverse vormgevingen zien we eveneens geregeld terug in intelligentietesten, met daarbij de vraag op welke wijze zij van elkaar verschillen. Wanneer je plaatjes bekijkt en met elkaar vergelijkt, moet je beoordelen welke eigenschappen de plaatjes met elkaar gemeen hebben en/of er soms nieuwe eigenschappen aan toe zijn gevoegd. Deze puzzels worden - naast conditionele redeneringen en syllogismen - tevens ingezet tijdens sollicatieprocedures. 

Hoe kun je een onderzoeksvraag operationeel maken?

Wanneer je tijdens opleiding of loopbaan een onderzoek gaat uitvoeren, zal een bepaalde vraag het uitgangspunt zijn: de onderzoeksvraag. Je wilt bijvoorbeeld onderzoeken hoe effectief de reclamecampagnes van een bepaalde onderneming zijn. Je formuleert je onderzoeksvraag dus aanvankelijk als volgt: 'Hoe effectief zijn de reclamecampagnes van deze onderneming?' Maar wat houdt 'effectief' precies in? Je kunt hier pas iets zinvols over zeggen als je het begrip hebt omgezet naar meetbare termen. Het omzetten van een onderzoeksvraag naar een meetbare vraag wordt het 'operationeel maken' van de oorspronkelijke onderzoeksvraag genoemd. In dit concrete geval zou een betere vraag zijn: 'Hoeveel neemt de verkoop toe als gevolg van de reclamecampagnes?' of 'Hoeveel extra winst resteert er na aftrek van de kosten van de reclamecampagnes?' 

Wat is het belang van deelvragen volledig en elkaar uitsluitend maken?

Een onderzoeksvraag kan operationeel worden gemaakt door deze op te splitsen in meerdere meetbare deelvragen. Je onderzoeksvraag is bijvoorbeeld 'Wat is de meest klantvriendelijke overheidsinstantie in Nederland?' De term 'klantvriendelijkheid' is onvoldoende meetbaar, dus moet je de onderzoeksvraag operationeel maken middels een aantal deelvragen. Denk hierbij aan 'Welke overheidsinstantie heeft de beste parkeergelegenheid?', 'Welke overheidsinstantie ontvangt het minste aantal klachten?', 'Welke overheidsinstantie heeft het meest klantvriendelijke personeel?', 'Welke overheidsinstantie hanteert de kortste wachttijden?'

Bij het operationeel maken van de onderzoeksvraag door middel van meetbare deelvragen zijn non-overlap en volledigheid van groot belang. In het kader van bovenstaand voorbeeld moet je je afvragen of de deelvragen tezamen alle aspecten van klantvriendelijkheid bestrijken. Dit is niet het geval, zo kun je bijvoorbeeld ook de openingstijden en telefonische bereikbaarheid hierin betrekken. Daarnaast moeten de deelvragen elkaar uitsluiten, is dat het geval? Nee, want overlap is mogelijk. De aanwezigheid van veel personeel kan ertoe leiden dat de medewerkers zich door een goede werkdruk vriendelijk blijven gedragen, minder klachten ontvangen en er korte wachttijden worden gehanteerd. 

Een ander voorbeeld van elkaar overlappende deelvragen. Een onderneming wil een divers personeelsbestand, waarbij wordt gestreefd naar 50%: de helft van alle medewerkers moet aan diversiteit bijdragen. Jij moet onderzoeken of zij dit percentage behalen. Je stuurt de personeelsafdeling de volgende vragen: 'Hoeveel personen zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel personen met een migratieachtergrond zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel vrouwen zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel homoseksuele personen zijn werkzaam voor uw bedrijf?' en 'Hoeveel personen met een lichamelijke of geestelijke beperking zijn werkzaam voor uw bedrijf?'. Je ontvangt de volgende gegevens. Aantal medewerkers: 60, aantal medewerkers met een migratieachtergrond: 8, aantal vrouwelijke medewerkers: 20, aantal homoseksuele medewerkers: 3, aantal medewerkers met een beperking: 1. Volgens je berekening dragen 32 medewerkers bij aan een divers personeelsbestand, dat is meer dan 50%. Conclusie: de doelstelling van 50% wordt behaald. Waar je echter aan voorbij bent gegaan, is dat 7 medewerkers met een migratieachtergrond tevens vrouw zijn. Dit betekent dat minder dan 30 medewerkers bijdragen aan een divers personeelsbestand, het percentage van 50% wordt dus helemaal niet behaald. Je conclusie was incorrect. Elkaar overlappende deelvragen kunnen dus leiden tot de verkeerde conclusie.

Wanneer je de onderzoeksconclusie of de conclusie van een redenering gaat beoordelen, moet je niet alleen kijken naar de waarheidsgetrouwheid van de onderbouwende data en argumenten. Dat een feit waar is, wil niet zeggen dat deze de conclusie ook ondersteunt. Een kritische denker stelt zichzelf twee vragen:

1. Zijn de argumenten relevant voor de conclusie? (relevantie)
2. Vormen de argumenten een volledige ondersteuning van de conclusie? (volledigheid)

Wat houdt het begrip relevantie in?

Als X relevant is voor Z, dan betekent dit dat X een zekere relatie heeft tot Z. X kan nimmer relevant zijn voor Z als X niets met Z te maken heeft. Voer is relevant voor een huisdier, anders overleeft deze niet. Een discotheek is echter niet relevant voor een huisdier. Voor iemand die slecht ter been is, is de aanwezigheid van een lift relevant. Voor anderen is dit minder of helemaal niet relevant. Zo kunnen ook argumenten al dan niet relevant zijn voor een conclusie. 

Lees de onderstaande redeneringen. Wat is argument, wat is conclusie en in hoeverre is het argument relevant voor de conclusie?

X. In kaas en vlees zitten veel eiwitten. Kaas en vlees nuttigen is dus gezond. 

Y. In kaas en vlees zitten veel eiwitten. Gezamenlijk kaas en vlees eten is dus lekker. 

Z. Kaas en vlees kun je kopen in de supermarkt. Kaas en vlees zijn dus gezond. 

Argument redenering X: in kaas en vlees zitten veel eiwitten. Dit argument is relevant voor de conclusie dat kaas en vlees nuttigen dus gezond is. 

Argument redenering Y: in kaas en vlees zitten veel eiwitten. Dit argument is echter niet relevant voor de conclusie dat gezamenlijk kaas en vlees eten dus lekker is. 

Argument redenering Z: kaas en vlees kun je kopen in de supermarkt. Dit is niet relevant voor de conclusie dat kaas en vlees dus gezond zijn. 

Het kan voorkomen dat argumenten relevant lijken, maar dit niet of slechts in zeer beperkte mate zijn. Een voorbeeld. 'Het is veilig om 's nachts door Amsterdam te lopen. Maar 2% van de bewoners voelt zich onveilig tijdens een nachtelijke wandeling.' Dit lijkt een deugdelijke redenering, maar je veilig voelen en veilig zijn twee verschillende dingen. Het is in zekere mate wel relevant, want je veilig voelen kan iets zeggen over de feitelijke veiligheid. Toch kun je je veilig voelen, terwijl je dit niet bent en vice versa. Relevant zijn bijvoorbeeld wel de criminaliteitscijfers. 

Wanneer vormt een argument een volledige ondersteuning van de conclusie?

Een argument kan waar zijn en een bepaalde mate van relevantie voor de conclusie hebben, maar de conclusie alsnog onvoldoende ondersteunen. Een voorbeeld. 'Een Volkswagen is een ideale auto. Hij trekt razendsnel op.' Ondanks het snelle optrekken zijn er meer aspecten relevant die ervoor kunnen zorgen dat Volkswagen niet de ideale auto is. Het is en blijft een relevant argument, maar zorgt niet voor een volledige ondersteuning van de conclusie. 

Een ander voorbeeld vloeit voort uit de Deventer moordzaak. Financieel adviseur E.L. werd verdacht van het vermoorden van zijn cliënt, een welvarende weduwe uit Deventer. Vlak voor de moord had zij E.L. aangesteld als voorzitter van een stichting die belast was met het beheer van haar vermogen na haar overlijden. Men verdacht E.L. ervan dat hij zich te goed had willen doen aan het geld van de stichting. Een argument voor de verdenking was dat E.L. zich als voorzitter kon verrijken door het overlijden van de weduwe. Er speelde echter meer. Vlak na de moord bracht E.L. de afwikkeling van haar geldzaken onder bij zijn werkgever. Dit had als consequentie dat anderen konden inzien wat E.L. met het geld deed en hij verloor het recht om een fors bedrag voor zichzelf te claimen. Een financieel motief voor de moord zou dan niet aanwezig zijn. Dit voorbeeld verschilt qua onvolledigheid met het eerdere Volkswagen-voorbeeld. In het laatste geval legde het argument wel wat gewicht in de schaal, ook al zou er sprake zijn geweest van zwaardere argumenten die een tegenovergestelde conclusie ondersteunen. In dit geval verloor het argument dat E.L. financieel beter wilde worden van de moord juist zijn waarde door de aanwezigheid van de tegenargumenten. 

Uiteraard zit er een behoorlijk grijs gebied tussen bijna volledig en enorm onvolledig. Het is vaak lastig aan te geven wanneer voldoende argumentatie is aangedragen ter ondersteuning van een standpunt. Dit moet per geval zorgvuldig worden beoordeeld. Logica en formules kunnen hiervoor niet worden aangewend, kennis van zaken is wel handig. 

Wat is de relatie tussen volledigheid en relevantie?

Volledigheid en relevantie bestaan niet onafhankelijk van elkaar. Is argumentatie volledig, dan is die ook altijd relevant. Is argumentatie niet relevant, dan is die nooit volledig (denk aan de eerder genoemde 'kaas en vlees'-voorbeelden Y en Z). Is argumentatie relevant, dan is die niet noodzakelijk volledig (denk aan het eerder genoemde Volkswagen-voorbeeld).

In een zogenaamde 'empirische cyclus' is het onderzoeksproces opgesplitst in een vijftal fasen:

1. Observatie
2. Inductie
3. Deductie
4. Toetsing
5. Verificatie/falsificatie

Een voorbeeld. Sam onderzoekt de wijze waarop leraren hun leerlingen beoordelen. Hij woont gedurende zes weken de lessen van een aantal leraren bij. Hij heeft de indruk dat een leraar zich vriendelijker en positiever gedraagt ten opzichte van de volgens hem 'slimme' leerlingen dan ten opzichte van de minder slimme leerlingen. Dit betreft fase 1: observatie. Zijn onderzoekshypothese is dat de leraar de toetsen van zijn 'slimme' leerlingen in de regel minder streng beoordeelt dan die van zijn minder slimme leerlingen. Dit betreft fase 2: inductie. Dit zou inhouden dat hij meer onjuiste antwoorden op toetsvragen gegeven door zijn slimme leerlingen dan door zijn minder slimme leerlingen over het hoofd ziet. Dit betreft fase 3: deductie. Sam vraagt de leraar wie hij beschouwt als de vier slimste en de vier minst slimme leerlingen. Hij bestudeert vervolgens de door de leraar nagekeken toetsen van deze acht leerlingen. Hij ontdekt dat de leraar bij de 'slimme' leerlingen 25% van de onjuiste antwoorden over het hoofd heeft gezien en bij de minder slimme leerlingen 5%. Dit betreft fase 4: toetsing. Sam concludeert dat zijn onderzoekshypothese correct was. Dit betreft fase 5: verificatie. 

Wanneer is er sprake van een conclusie zonder onderzoek en zonder nadenken?

Je bent benieuwd of het luisteren naar rockmuziek slecht is voor je gehoor. Je vader is een intelligente man en dus vraag je het aan hem. Hij stelt dat rockmuziek luisteren inderdaad schadelijk is voor je gehoor. Jij concludeert dus dat het waar is. Deze conclusie - gebaseerd op andermans mening - is erg zwak. Ook intelligente mensen als je vader kunnen er naast zitten. En wellicht heeft je eveneens intelligente oom een geheel andere mening. 

Wanneer is er sprake van een conclusie zonder onderzoek, maar met nadenken?

Je vader vertelt je dat rockmuziek luisteren slecht is voor je gehoor, maar klopt dit wel? Je bedenkt je dat sommige rockgitaristen met gehoorschade kampen en trommelvliezen vrij kwetsbaar zijn. Je vindt de conclusie dat rockmuziek luisteren slecht voor je gehoor is dus erg redelijk. In dit voorbeeld heb je wel zelf over de kwestie nagedacht. Je redenering is echter makkelijk aan te vallen. Men kan er tegenin brengen dat trommelvliezen het luisteren naar muziek goed kunnen verdragen en rockgitaristen andere geluidsbronnen om zich heen hebben. Voor een degelijk onderbouwd antwoord moet je de kwestie dus onderzoeken. 

Wanneer is er sprake van een 'niet al te goed' onderzoekje?

Je gaat zelf onderzoek doen naar het verband tussen een slecht gehoor en het luisteren naar rockmuziek. Je legt een enquête voor aan 50 liefhebbers van rockmuziek met gehoorschade. Je zorgt voor een selectie van personen die dezelfde leeftijd hebben en niet zijn geboren met gehoorproblemen. Uit je onderzoek komt naar voren dat 40 personen vaak rockmuziek luisteren. Je concludeert dat rockmuziek luisteren de kans op gehoorschade vergroot.

Er is feitelijk sprake van een wetenschappelijk onderzoek. Er is een hypothese/veronderstelling (rockmuziek luisteren is schadelijk voor je gehoor). Hieruit is een voorspelling afgeleid (mensen met gehoorschade luisteren vaak naar rockmuziek). Daarna heb je gegevens gezocht ter ondersteuning van deze voorspelling. Maar het onderzoek is niet goed. Stel dat je 50 personen had geselecteerd die geen gehoorschade hadden en ook vaak naar rockmuziek luisteren. Anders gezegd: 40 personen met gehoorschade die vaak rockmuziek is een noodzakelijke voorwaarde, maar niet een voldoende voorwaarde voor je conclusie. 

Wanneer is er sprake van een beter onderzoekje?

Je gaat de opzet van je onderzoek verbeteren door een selectie te maken van 50 personen met gehoorschade en 50 personen zonder gehoorschade. De onderzoekshypothese blijft 'rockmuziek luisteren is schadelijk voor je gehoor'. Je voorspelling is aangepast naar 'personen met gehoorschade luisteren vaker naar rockmuziek dan personen zonder gehoorschade.' Uit je onderzoek volgt dat 42 personen met gehoorschade vaak rockmuziek luisteren en 23 zonder gehoorschade vaak rockmuziek luisteren. Je concludeert dat rockmuziek luisteren schadelijk is voor je gehoor. Toch is ook deze conclusie kwetsbaar (zie 'Onderzoek doen: wat houdt verifiëren in?'). 

Wat is een klassiek voorbeeld van wetenschappelijk onderzoek?

Water wordt al vele eeuwen uit de grond gepompt met simpele pompen. Onder de pomp zit een buis die recht naar beneden loopt en uitkomt in het grondwater. De pomp is meestal handmatig te bedienen middels een 'zwengel'. Door te zwengelen komt de zuiger in beweging en komt het water via de buis omhoog. Stop je met pompen, dan zakt het water naar beneden, mits de buis langer is dan tien meter. Gaat het om zo'n buis, dan moet je de volgende keer dus eerst een paar keer 'loos' pompen voordat je water krijgt. Bij een kortere buis hoeft dit niet. 

Torricelli (Italiaanse natuurkundige) had hier een verklaring voor. Hij overwoog dat de lucht rond de aarde wellicht een bepaald gewicht heeft. Dit gewicht duwt het water in de buis naar boven (luchtdruk). Om deze verklaring te toetsen bedacht hij een experiment. Hij vulde een meterlange buis die aan één uiteinde gesloten was met kwik. De open onderkant plaatste hij een bak met kwik. Hij stelde dat zijn verklaring klopte wanneer het kwik tot een hoogte van circa 76 centimeter in de buis zou blijven staan (kwik is zo'n 13x zwaarder dan water, 10 meter delen door 13 resulteert in 76 centimeter). Zijn verklaring omtrent het achtergebleven water in de buis bleek juist. 

Onderzoek doen: wat houdt verifiëren in?

Wetenschappelijk onderzoek ziet er simpel weergegeven als volgt uit: je hebt een hypothese, daar vloeit een voorspelling uit voort, je onderzoekt of de voorspelling uitkomt, zo ja: de hypothese is correct. In dit geval is je hypothese geverifieerd. Redeneerschema:

• Als de hypothese waar is, komt de voorspelling uit  (als a, dan b)
• De voorspelling komt uit (b)
• Dus: de hypothese is waar (dus a)

Deze conditionele redenering is ongeldig. De conclusie van zo'n onderzoek is nimmer volledig zeker. Het is mogelijk dat de hypothese waar is als de voorspelling uitkomt, maar de hypothese is niet noodzakelijk waar. Een alternatieve verklaring is ook mogelijk. Ook in het geval van het rockmuziek-voorbeeld is wellicht een alternatieve verklaring denkbaar. Een alternatieve verklaring kan geformuleerd zijn als 'a is niet de oorzaak van b, maar het gevolg van b' of 'a is niet de oorzaak van b en evenmin het gevolg'. 

Een voorbeeld. Muggen komen de afgelopen jaren in grotere getale voor in ons land. Het aantal slakken is echter afgenomen. Onderzoeksvraag: is de mug de oorzaak van de afname van het aantal slakken? Of andersom: is er meer ruimte voor muggen omdat het aantal slakken afneemt? Antwoord: allebei onjuist. Een mug overleeft makkelijker gedurende zachte winters en slakken houden niet van warm weer. Kortom: er is geen sprake van oorzaak-gevolg, maar van een correlatie tussen beide verschijnselen. De oorzaak betreft in beide gevallen een derde factor. 

Onderzoek doen: wat houdt falsifiëren in?

Bekijk het rockmuziek-voorbeeld uit 'Wanneer is sprake van een beter onderzoekje?' Hypothese: rockmuziek luisteren is schadelijk voor het gehoor. Voorspelling: personen met gehoorschade luisteren vaker rockmuziek dan personen zonder gehoorschade. Stel de uitkomst was als volgt: 42 personen met gehoorschade luisteren vaak rockmuziek en 42 personen zonder gehoorschade luisteren vaak rockmuziek. De stelling dat rockmuziek luisteren schadelijk is voor het gehoor is dan verworpen: de hypothese is gefalsifieerd. 

Kortom: hypothese - voorspelling - onderzoeken of de voorspelling uitkomt - voorspelling komt niet uit: hypothese is niet waar. Redeneerschema:

• Als a, dan b
• Niet b
• Dus: niet a

Deze conditionele redenering is geldig. Dit betekent dat een hypothese nooit met 100% zekerheid kan worden geverifieerd, maar wel worden gefalsifieerd. Dit wil niet zeggen dat verifiëren geen waarde heeft. Voor het doen van een goed onderzoek moet je niet alleen gegevens opsporen die je hypothese ondersteunen, maar ook zoeken naar eventuele tegenstrijdige gegevens. Kun je die niet vinden, dan heb je een sterke conclusie. In geval van de stelling 'alle katten zijn grijs' moet je dus niet alleen speuren naar grijze katten, maar ook op zoek gaan naar een andere kleur,

Wat houdt de eis van falsificeerbaarheid in?

Falsifiëren is van groot belang voor wetenschappelijk onderzoek. Een hypothese moet in principe falsificeerbaar zijn. De stelling 'er is een wereld van geesten die we nooit zullen kunnen zien' is niet te falsifiëren. Het is derhalve geen wetenschappelijke hypothese. 

Zeer geleerde personen of logische denkers hebben niet altijd gelijk. De redenering, mening of het standpunt van eenieder is beïnvloedbaar door emoties. Zo blijkt uit onderzoek dat mensen informatie minder goed waarnemen als die hun mening weerlegt. Een roker 'ziet' gemiddeld minder artikelen over het verband tussen longziekten en roken dan iemand die niet rookt. Denk ook aan het eerder genoemde voorbeeld over de leraar en het missen van foutieve antwoorden gegeven door leerlingen die hij als intelligent beschouwt. Deze voorbeelden zien op emotionele oordelen en gedrag, maar ook het denken zelf kan worden beïnvloed door 'gunstige' conclusies en psychologische blokkades. Een kritische denker beseft dat ook zijn eigen redeneringen en standpunten worden beïnvloed door emoties.

Wat kun je doen als het niet lukt een probleem op te lossen?

Voor het oplossen van veel raadsels en andere vraagstukken is het nodig om buiten de kaders te denken. Dit noemt men ook wel 'out of the box denken' of 'jumping out of the system' genoemd. Denken vanuit je gebruikelijke denkwijze en iets louter met een serieuze blik benaderen biedt niet altijd de oplossing. 

Een voorbeeld. Je hebt een elastieken armband met 21 kralen: 20 witte kralen en met 1 rode kraal. Je wilt er een armband met 20 witte kralen van maken, zonder het elastiek los te maken. Hoe doe je dit? Mogelijk kun je geen oplossing bedenken. Antwoord: de rode kraal kapot slaan. 

Wat houden Systeem 1 en Systeem 2 in?

Los de volgende raadsels op.

Raadsel 1.

1¹ = ?

2² = ?

3³ = ?

Raadsel 2.

De prijs van een softijsje met discodip is 1,10 euro. Het softijsje kost 1 euro meer dan de discodip. Hoeveel kost de discodip?

Antwoord raadsel 1: 1, 4, 27

Antwoord raadsel 2. Prijs softijsje: 1,05 euro, prijs discodip: 0,05 euro.

Deze antwoorden had je wellicht fout, terwijl de correcte antwoorden niet te lastig waren voor je denkvermogen. Dit komt omdat iedereen twee denksystemen gebruikt, de 'two-system theory' van psycholoog Kahneman:

1. Systeem 1: gedachten die automatisch in je hoofd komen;
2. Systeem 2: gedachten die het resultaat zijn van overwegen, regels toepassen en nadenken.

Als je naar een geschilderd portret kijkt, komen er waarschijnlijk allerlei gedachten in je op ('het lijkt net een foto', 'ze doet me denken aan mijn buurvrouw' etc.). Dit valt onder Systeem 1, dit vindt heel snel plaats. Kijk je naar een lastige rekensom, dan komt de uitkomst vermoedelijk niet spontaan in je op. Dit valt onder Systeem 2 en is langzamer. Veel mensen zullen het softijs-raadsel beantwoorden met 'ijs 1 euro, dip 0,10 euro' (klopt niet, verschil is dan 0,90 euro). Dit komt omdat dit meteen in hen opkomt, al voordat zij beginnen na te denken.

Het onderscheid tussen beide systemen is behulpzaam bij het begrijpen van kwetsbaarheden in ons denken. Dit maakt het een handige tool om redeneerfouten te achterhalen. 

Welke invloed heeft 'wij-zij-denken' op kritisch denken?

Een uitleg aan de hand van drie klassieke experimenten uit de psychologie.

Het experiment van Milgram toont aan dat mensen eenvoudig kunnen worden aangezet tot het in levensgevaar brengen van onschuldige anderen als zij denken dat de verantwoordelijkheid voor hun handelingen bij een ander ligt. Er wordt dan al snel niet meer kritisch nagedacht over de eigen verantwoordelijkheid voor deze handelingen. In het experiment moesten mensen in opdracht van een psycholoog elektrische schokken toedienen aan een ander als die een fout maakte, daar gingen zij zelfs mee door toen het aantal volt steeds verder opliep en iemand hartproblemen veinsde. Zij verwezen naar de aanmoedigingen van de psycholoog en achtten zichzelf niet verantwoordelijk.

Het Stanford Prison Experiment toonde aan dat mensen die de macht over anderen verkrijgen vrij snel alle grenzen overschrijden. In het experiment werden twee groepen gevormd: bewakers en gevangenen. Zij zouden twee weken in een gevangenis verblijven. De bewakers kregen de instructie geen geweld te gebruiken. Het experiment werd voortijdig gestaakt, omdat de bewakers de gevangenen al binnen een week verschrikkelijk behandelden. 

Uit allebei de onderzoeken blijkt dat mensen het kritisch benaderen van hun eigen handelingen eenvoudig achterwege laten. Het onderscheid is dat het Milgram experiment aantoont hoe ver we gaan als we vinden dat een ander verantwoordelijk is voor onze daden. Het Stanford experiment toont dat grensoverschrijdende handelingen ook voorkomen in gevallen waarin de absolute macht bij de handelende persoon zelf ligt. 

Iedereen wil dat zijn/haar gedrag conform zijn/haar denkbeelden is. Wanneer dat het geval is, wordt dit 'consonantie' tussen gedrag en mening genoemd. Er kan ook sprake zijn van 'cognitieve dissonantie'. In dat geval ontstaat er spanning (dissonantie) in ons brein (cognitie). Een voorbeeld. Je vindt Pieter een aardige gozer, maar dan hoor je dat hij een hond heeft geschopt. De mens probeert het optreden van cognitieve dissonantie te vermijden, door bijvoorbeeld te denken 'Pieter heeft dat vast niet gedaan' of 'de hond was zeker gevaarlijk, anders doet zo'n prima gozer dat niet'. Een cognitieve dissonantie wordt volgens onderzoek zo veel mogelijk gladgestreken. Denk aan een roker die ongunstige artikelen over roken probeert te ontwijken en vergeten. Zo wordt ook een ongeldig syllogisme vaker als geldig beschouwd wanneer de conclusie ervan overeenstemt met de eigen opvattingen dan wanneer deze tegenstrijdig is.

Wat houdt 'kritisch denken' in? - TentamenTickets 1

• Kritisch denken is erg belangrijk voor het doen van een goed onderzoek. Je moet dus weten wat kritisch denken inhoudt. Dit kun je onthouden met behulp van het volgende ezelsbruggetje. BINKA: betwist informatie, niet klakkeloos accepteren.
   
• Een kritisch denker vraagt zich continu drie dingen af, onthoud deze en zorg dat je het onderscheid ertussen doorhebt: 1) Is dit argument wel juist? 2) Wordt de juiste conclusie getrokken? 3) Is er werkelijk niets tegenin te brengen?
   
• Een onderzoek wordt voltooid door een conclusie, dit is een belangrijk onderdeel ervan. Je wilt dus in staat zijn een juiste conclusie te trekken. Een conclusie is geldig of ongeldig. Geregeld wordt een ongeldige conclusie getrokken.. Een veelvoorkomende denkfout wordt gemaakt in de vorm van de volgende redenering ‘Sommige…., sommige.. Dus: sommige..’.  Onthoud het volgende voorbeeld (het onderwerp is niet relevant) waarin een ongeldige conclusie wordt getrokken. Dit soort redeneringen zul je vaak tegenkomen: 'Sommige wetenschappelijke artikelen bevatten spelfouten. Sommige Nederlandse artikelen zijn wetenschappelijk. Dus: sommige Nederlandse artikelen bevatten spelfouten.' 

Waaruit bestaat een redenering? - TentamenTickets 2

• Let op dat er niet altijd sprake is van een redenering. Een redenering bestaat altijd uit minstens twee onderdelen: een argument en een standpunt of conclusie. Als je een redenering tegenkomt, moet je deze kunnen ontleden: wat is het argument en wat is het standpunt of de conclusie? Een redenering kan beginnen met zowel het argument als met het standpunt. De zinsvolgorde is dus niet relevant.
   
• Je kunt op een eenvoudige manier nagaan of je te maken hebt met een redenering. Controleer of een formulering de volgende signaalwoorden bevat of deze erin te plaatsen zijn: dus, want, daaruit volgt, daarom, derhalve, immers, aangezien, omdat.
   
• Staat in een formulering een signaalwoord of kun je deze erin plaatsen? Dan kun je ook beoordelen wat het argument en wat het standpunt is. Onthoud deze regels: na 'omdat', 'aangezien', 'want' en 'immers' volgt altijd een argument. Na 'daarom', 'dus', 'daaruit volgt' en 'derhalve' volgt altijd een standpunt. 
   
• Laat je niet in de war brengen door de verschillende termen die gebruikt worden, vaak hebben deze dezelfde betekenis. Onthoud het volgende. ‘Argument’ = ‘premisse’.  ‘Conclusie’ of ‘standpunt’ = ‘gevolgtrekking’ of ‘stelling’.  ‘Redenering’ = ‘argumentatie’ (dit kan verwarrend zijn, alle argumenten tezamen voor een bepaald standpunt noemt men ook ‘argumentatie’).

Hoe kun je redeneringen ontleden? - TentamenTickets 3

• Het onderscheid tussen enkelvoudige argumentatie (standpunt wordt onderbouwd door één argument) en meervoudige argumentatie (standpunt wordt onderbouwd door meerdere argumenten) is niet ingewikkeld. Wat je goed in de gaten moet houden is het onderscheid tussen onderschikkende en  meervoudige argumentatie. In geval van onderschikkende argumentatie bestaat een relatie tussen de gebruikte argumenten: het ene is het hoofdargument, het andere ondersteunt dit argument. In een debat of betoog hoef je in geval van onderschikkende argumentatie maar één argument te weerleggen (welke maakt niet uit) en in geval van meervoudige argumentatie moet je ingaan op alle argumenten. Deze wetenschap kan je veel tijd besparen.
   
• De soorten argumentatie die je van elkaar moet onderscheiden, kun je onthouden met behulp van het volgende ezelsbruggetje: EMO. Dit betreft een afkorting van: enkelvoudig, meervoudig, onderschikkend.
   
• Houd er rekening mee dat er ook sprake kan zijn van complexe argumentatie: een combinatie van een enkelvoudige/meervoudige argumentatie en onderschikkende argumentatie. Zorg dat je kunt onderscheiden om hoeveel en welke hoofdargumenten het gaat en welke de ondersteunende argumenten zijn. Het werkt inzichtelijk om dit schematisch weer te geven en kan je inspireren tot het bedenken van meer argumenten. Maak een trapsgewijs schema met bijvoorbeeld onderaan de onderschikkende argumenten A1A1 – A2A1 die met pijlen verwijzen naar het daarboven geplaatste hoofdargument A1 en daarboven het standpunt St.

Wanneer is er sprake van een geldige dan wel een ongeldige conclusie? - TentamenTickets 4

• Het is belangrijk dat je een syllogisme kunt herkennen. Als in een redenering een uitspraak wordt gedaan over eigenschappen, groepen, verzamelingen of klassen die gekoppeld worden aan bijzondere gevallen (één volk, één mens, één ding), dan is sprake van een syllogisme. Meestal bestaan zij uit twee argumenten en een conclusie. Voorbeeld: ‘Alle gemeenten hebben een burgemeester, Tiel is een gemeente, Tiel heeft dus een burgemeester’. Deze conclusie volgt dwingend uit de argumenten. Een syllogisme moet je streng beoordelen. Is een andere conclusie mogelijk, dan is het syllogisme ongeldig. Dit was het geval als er ‘sommige gemeenten’ had gestaan.
   
• Ezelsbruggetje: S-S (Syllogisme - Streng).
   
• Een veelvoorkomend syllogisme dat ongeldig is, ziet er uit als volgt. ‘In sommige wetenschappelijke artikelen staan spelfouten. Sommige Nederlandse artikelen zijn wetenschappelijk. Dus: In sommige Nederlandse artikelen staan spelfouten’. De argumenten leiden niet automatisch tot de conclusie, het is slechts een mogelijke conclusie. Leer dit voorbeeld uit je hoofd (of met een ander onderwerp). Soortgelijke redeneringen komen vaak voor. Herken je het, dan hoef je geen kennis van het onderwerp te hebben, maar kun je toch eenvoudig de geldigheid van de conclusie beoordelen. Dit is een belangrijk wapen.
   
• Conditionele redeneringen doen zich voor in vier basisvormen. Twee ervan zijn geldig, twee ervan zijn ongeldig. Zorg ervoor dat je het onderscheid tussen deze redeneervormen helder voor ogen hebt. Ze  worden in onderzoeksconclusies, betogen en debatten nogal eens door elkaar gebruikt. Wanneer iemand een conditionele redenering gebruikt en je het lastig te bepalen vindt om welke vorm het gaat, zet de uitspraken uit die redenering dan om in symbolen A en B. 1) Als A, dan B. A gebeurt. Dus B. 2) Als A dan B. B gebeurt. Dus: A. 3) Als A, dan B. A gebeurt niet. Dus: niet B. 4) Als A, dan B. B gebeurt niet. Dus: niet A. Nummer 2 en 3 zijn ongeldig (een alternatieve oorzaak is mogelijk), 1 en 4 zijn geldig: de conclusie volgt dwingend uit de argumenten.
   
• Er zijn drie belangrijke leerpunten over logica die je moet onthouden: 1)  'Logische geldigheid' is strenger dan 'zou kunnen'. De enkele mogelijkheid maakt het niet geldig. 2) Ongeldige en geldige redeneringen kunnen sterk op elkaar lijken. 3) Enkel op grond van de redeneervorm kun je soms bepalen of deze geldig dan wel ongeldig is.

Wanneer is er sprake van voldoende en noodzakelijke voorwaarden? - TentamenTickets 5

• Een conditionele redenering kan een noodzakelijke en/of een voldoende voorwaarde bevatten. Deze worden in debatten vaak op listige wijze gebruikt, zorg dus dat je het onderscheid herkent. Wanneer een zin de formule 'als X, dan Z' bevat, dan is X in de regel een voldoende voorwaarde voor Z. Wanneer een zin de formule 'als niet X, dan niet Z' bevat, dan is X een noodzakelijke voorwaarde voor Z.

Hoe kun je helder denken door middel van categorieën? - TentamenTickets 6

• Onthoud de twee vereisten voor het onderverdelen van een verzameling in categorieën: non-overlap en volledigheid. De onderdelen mogen elkaar niet overlappen en moeten met elkaar de gehele verzameling bestrijken. Ezelsbruggetje: OV-verzameling.
   
• Niet alleen in tentamens, maar ook tijdens sollicitatieprocedures kan gebruik worden gemaakt van opsommingen waarin één element niet thuishoort of juist ontbreekt. Bekijk wat bekende voorbeelden hiervan. Door te oefenen leer je kritisch na te denken over een opsomming.
   
• Het is erg belangrijk dat je een onderzoeksvraag operationeel kunt maken, deze vormt immers het uitgangspunt van je onderzoek. Als je onderzoeksvraag is geformuleerd als een niet-meetbare vraag, zal dit je hele onderzoek beïnvloeden. Zorg dus dat je meetbare termen kunt onderscheiden van niet-meetbare. Het operationeel maken doe je bijvoorbeeld door de onderzoeksvraag op te splitsen in meetbare deelvragen, probeer dit dus altijd te doen. Ook hier zijn de OV-vereisten van belang.

Wat zijn informele drogredenen? - TentamenTickets 7

• Het gebruiken van een drogreden – een ondeugdelijk argument – maakt je conclusie zwak. Je tegenpartij kan deze hierop aanvallen. Het is dus goed om te beseffen wanneer jijzelf en zeker ook wanneer de tegenpartij een drogreden gebruikt. Zorg dat je de zeven informele drogredenen herkent. Ezelsbruggetje ‘OPA COOS’. Dit is een afkorting van: overhaaste generalisatie, post hoc, ad hominem, cirkelredenering, omdraaien bewijslast, onjuiste analogie, stroman.
   
• Onthoud dat de drogreden van de stroman vaak voorkomt: het verdraaien van andermans standpunt. Laat je hierdoor niet misleiden en ga er niet in mee, maar herhaal en verdedig je eigen (originele) standpunt.
   
• Onthoud dat een overhaaste generalisatie niet aan de orde is wanneer je een (correcte) representatieve steekproef hebt uitgevoerd. Wanneer je een algemene uitspraak wilt baseren op enkele bijzondere gevallen, maak dan gebruik van zo’n steekproef, anders kan je conclusie kwetsbaar zijn.

Aan welke vereisten moeten argumenten voldoen voor een toereikende ondersteuning van de conclusie? - TentamenTickets 8

• Onthoud de twee vereisten die gesteld worden aan een argument: relevantie en volledigheid (RV). Besef dat een relevant argument de conclusie alsnog onvoldoende kan ondersteunen. Hoofdregels: argumentatie volledig > argumentatie relevant.  Argumentatie niet relevant > argumentatie nooit volledig. Argumentatie relevant > niet noodzakelijk volledig.

Welke verschillende soorten conclusies zijn er? - TentamenTickets 9

• Onthoud dat er vier soorten conclusies mogelijk zijn, beoordeel van welke sprake is in jouw eigen onderzoek. Een algemeen geldende, een conclusie die betrekking heeft op een specifieke zaak, een conclusie die wel/niet met zekerheid uit de argumenten voortvloeit.
   
• Het is belangrijk dat je het onderscheid kent tussen interne en externe validiteit. Je onderzoeksconclusie heeft pas algemene geldigheid als sprake is van externe validiteit.
   
• Ook moet je het onderscheid kennen tussen inductie en deductie. Zij zijn het tegenovergestelde van elkaar. Inductie betreft een redeneerwijze die je onderzoek kan ondermijnen door te resulteren in een incorrecte conclusie. Wees hier behoedzaam voor. Een inductie kan leiden tot de drogreden van de overhaaste generalisatie. Zoek dus altijd naar gevallen die de conclusie betwisten.
   
• Wat betreft conclusies kun je het volgende ezelsbruggetje gebruiken: ID – IE. Dit zijn de afkortingen van de genoemde termen hierboven.
   
• Onthoud dat een geldig syllogisme en een geldige conditionele redenering altijd deducties zijn. Een deductie resulteert altijd in een correcte conclusie als de argumenten deugen.

Onderzoek doen: wat houden verifiëren en falsifiëren in? - TentamenTickets 10

• Zorg dat je de vijf fasen van de empirische cyclus kent: observatie, inductie, deductie, toetsing en verificatie/falsificatie.
   
• Een goed (wetenschappelijk) onderzoek bevat een hypothese, voorspelling en degelijk verricht onderzoek. Als uit onderzoek blijkt dat je voorspelling uitkomt, dan is je hypothese correct, oftewel: geverifieerd. Er is sprake van een onterechte verificatie als een alternatieve verklaring mogelijk is. Besef dat een hypothese nooit met 100% zekerheid kan worden geverifieerd, maar wel worden gefalsifieerd (voorspelling niet uitgekomen, hypothese verworpen). Een verificatie is wel zinvol. Door te onderzoeken of er tegenstrijdige gevallen zijn, zorg je voor een sterke conclusie.

Wat houdt het advies 'het scheermes van Ockham' in? - TentamenTickets 11

• Een belangrijk advies bij het doen van onderzoek is het zogeheten ‘scheermes van Ockham’.  Zorg dus dat je weet wat dit inhoudt en tot welke keuze toepassing ervan leidt. Haal er niet meer bij dan nodig is, alles wat niet noodzakelijk is moet je schrappen. Kun je een formule met 5 symbolen weergeven of met 3 symbolen om tot hetzelfde antwoord te komen, kies dan voor het laatste. Kun je iets verklaren door een kleiner aantal oorzaken, doe dit dan. 

Welke invloed hebben emoties op conclusies? - TentamenTickets 12

• Een kritisch denker beseft dat ieders redenering, mening of standpunt beïnvloed wordt door emoties. Denken wordt beïnvloed door gunstige conclusies en psychologische blokkades. Als je onderzoek doet, moet je dus beseffen en proberen te voorkomen dat je onbewust een bepaalde kant op redeneert en blind bent voor informatie die je conclusie betwist. Onthoud in dit kader het begrip ‘cognitieve dissonantie’: spanning in het brein (de verkregen informatie strookt niet met je denkbeeld ergens van).
   
• Zorg dat je de ‘twee denksystemen’-theorie van Kahneman kent. Systeem 1: gedachten die automatisch in je hoofd opkomen. Dit gebeurt heel snel. Systeem 2: gedachten die het resultaat zijn van overwegen, regels toepassen en nadenken. Dit neemt meer tijd in beslag. Heb je dus een redenering of conclusie gebaseerd op een gedachte die meteen in je hoofd opkwam en er verder niet over nagedacht, dan is deze kwetsbaar. Denk aan het voorbeeld van het ijsje met discodip dat 1,10 euro kost. Het ijsje is 1 euro duurder dan de discodip, hoeveel kosten zij ieder? Je eerste gedachte is misschien direct ijsje: 1 euro en discodip: 0,10 euro. Maar dit dus onjuist.
   
• Mogelijk wordt in een tentamen gevraagd naar de uitkomst van en het onderscheid tussen het Milgram-experiment en het Stanford Prison-experiment. Zorg dus dat je de resultaten hiervan globaal kent en wat deze betekenen voor kritisch denken.

Hoe trek je een conclusie uit statistisch onderzoek? - TentamenTickets 13

• In onderzoeken wordt geregeld gebruikgemaakt van steekproeven. Om de waarde hiervan te kunnen beoordelen, moet je enige kennis van statistiek hebben. Zorg dus dat je weet wat een ‘significant’ resultaat en de alfafout inhouden.
   
• Zorg dat je weet wat significantietoetsing inhoudt, wat een nulhypothese is en wanneer deze verworpen moet worden.
   
• Zorg dat je het onderscheid kent tussen een alfafout (fout van de eerste soort) en een bètafout (fout van de tweede soort).
   
• Zorg dat je weet wat het onderscheidingsvermogen van een onderzoeker inhoudt en hoe de drie factoren effectgrootte, steekproefgrootte, grootte van alfa van invloed zijn op de grootte hiervan.
   
• Je moet weten wanneer een onderzoeker kiest voor alfa-eenzijdig toetsen en wanneer voor alfa-tweezijdig toetsen. Eenzijdig toetsen doet een onderzoeker wanneer hij zeer aannemelijke theoretische verwachtingen heeft over de richting waarin resultaten zullen afwijken van de nulhypothese. Ben je niet zeker van de richting, dan kies je voor tweezijdig toetsen.
   
• Zorg dat je de drie valkuilen van significantietoetsing kent: 1) het maken van een alfa- of bètafout blijft mogelijk (als er concrete data uit een andere bron voorhanden is, laat de steekproef dan achterwege), 2) er is geen steekproef uitgevoerd, maar een onderzoek onder de gehele populatie (een gehele populatie kan gering zijn) of 3) de steekproef is te groot.
   
• Je hoeft niet inhoudelijk te weten wat de bayesiaanse statistiek is, maar je moet wel weten dat deze behulpzaam is bij het uitrekenen van de kans op ‘indien X, dan Z’ wanneer je de kans op ‘indien Z, dan X’ weet. Hier zit namelijk een groot verschil tussen. Het is handig om hier een voorbeeld van in je achterhoofd te hebben, zodat je dit herkent wanneer het zich voordoet. Het kan tot een gehele andere (en dus onjuiste) conclusie leiden.