Gezondheid, gezondheidsvoorlichting en gedragsbeïnvloeding - Universiteit Utrecht

Hoorcollege 2 Gezondheid, gezondheidsvoorlichting en gedragsbeïnvloeding

Gezondheid: veel verschillende definities in wetenschap > dienen verschillende belangen. Dit hoorcollege: kennis van de wijzen waarop discoursen binnen de gezondheidspraktijken zich tot elkaar verhouden in inzicht op de impact van dit alles op het denken en handelen van jongeren en op de inhoud en vormgeving van interventieprogramma’s, voorlichting en beleid.

Preventie (overheid): planmatig voorlichten en handelen om gedrag te beïnvloeden:

• Rol overheid: onze gezonde leefstijl zo veel mogelijk waarborgen. Interventies overheid:
  • Roken is slecht voor je gezondheid/dodelijk
  • Drink met mate
  • Eet gezond
  • Rookverbod cafés
  • Kinderachtig om een vandaal te zijn
  • VMBO’ers en inactiviteit
  • Kijkwijzer TV > bescherming voor geweld op televisie
  • Frisdrank/suiker taks: via wet- en regelgeving probeer je door bijv. belasting een taks te heffen, zodat mensen minder frisdrank drinken.
• Linkje 1: suiker schadelijk voor gezondheid, gevaren worden onderschat, meest gevaarlijke drug voor de mens. Het gaat niet om dosis, maar om soort calorie. Dunne mensen kunnen vanbinnen wel ‘dik’ zijn > vooroordelen moeten weg. Victim blaming kan niet. Voedingsindustrie speelt hierop in: door veel voedingsstoffen verschillende namen te geven, is het lastig te achterhalen wat je precies eet.
• Linkje 2: ‘Zoete verleiders’: suiker wordt vaak aangewezen als zoete verleider die ons dikker maakt, het werkt verslavend > voedingsindustrie heeft er baat bij suiker te verwerken in voedsel. Suiker is een miljardenbusiness > we eten nog steeds suiker ook al weten we dat het ongezond is. Er zouden labels moeten komen: hoeveel calorieën/suikers/zout/vetten zitten ergens in? > niet te doen door tegen lobby van voedselindustrie > wetgeving beïnvloeden om voor hen ongewenste maatregelen tegen te houden. We zijn wel op zoek naar oplossingen > juiste voorlichting is nodig, wet- en regelgeving. Misschien ook bewuster bezig zijn met eten? (zoals die vis zelf bereiden i.p.v. vissticks).
• Video’s maken duidelijk dat er geen quick fix is. Het is moeilijk om mensen gezonder te laten leven.

Gedragsbeïnvloeding

• Hoe krijg je jongeren aan beweging en sport?
  • Gericht op gewenste gedrag.
• Hoe bepaal je of voorlichting over veilig vrijen effect heeft?
  
  • Niet het aan te leren gedrag, maar het afleren van het ongewenste gedrag.
• Hoe zorg je dat een folder over kinderen met cara ook echt wordt gebruikt?
  
  • Diseas protection.

Drie vormen van preventie:

• Health promotion: gezondheidsgedrag bij kinderen positief beïnvloeden door gewenst gedrag aan te leren (vraag 1).
• Health protection: vraag 2. Je probeert ziektes/aandoeningen te voorkomen door ongewenste gedrag af te leren, of risico’s te verkleinen.
• Diseas / disorder protection: vraag 3. Ziektes en aandoeningen proberen te reduceren, meer curatief.

Definitie WHO (1949):

• Health is the state of complete physical, mental and social wellbeing, and merely the absence of disease or infirmity. Health protection and health promotion (ze benaderen het positief).
• Aanvulling: health is the ability to adapt and to self-manage, in the face of social, physical and emotional challenges. Meer dynamische invulling, niet alleen probleembestrijding. Meer relationele definitie in onderliggende samenhang van verschillende gebieden.

Operationalisatie

Meer algemene conceptualisering van gezondheid. 2 componenten m.b.t. gezondheid: je bent ziek of niet – je voelt je gezond of niet. 4 manieren om in je gezondheid te staan.

1. Gewenste situatie: persoon voelt zich goed en is gezond.
2. Ongewenste situatie: je bent en voelt je ziek.
3. Je bent gezond, maar voelt je niet goed.
4. Je bent ziek, maar je hebt het niet door.

Objectiveren gezondheid

• Objectiveerbare gegevens en operationaliseringen/indicaties van ‘gezondheid’.
• “Meten is weten”, fysiologische variabelen, causale verbanden proberen aangeven tussen leefstijl en (on)gezondheid.
• Evidence-based werkwijze
• Gezondheid wordt zo controleerbaar en meetbaar: vetpercentage/zuurstofopname vermogen/bloeddruk/gewicht/cholestrol/etc.

Gewicht

Uit deze gegevens blijkt dat we moeten gaan uitkijken met calorieën.

Overgewicht en obesitas nemen toe. In ruim 30 jaar is het van 33 naar 50% gegaan. Het is verdrievoudigd.

Jongens en meisjes hebben ongeveer evenveel overgewicht en obesitas. Van 10,1% naar 12,1% bij overgewicht. Bij obesitas van 2,1% naar 2,8%. Bemoedigend is wel dat lichte afvlakking te constateren valt, een daling in de laatste jaren. Komt hopelijk door preventieve maatregelen.

Gezond gewicht: middelomtrek

• Het is gevaarlijk om maar vanuit 1 operationalisering te bepalen of je wel/niet gezond bent. Naast overgewicht zijn er andere operationaliseringen. Beter om een combinatie te gebruiken.

Andere objectivering van gezondheid, meer gericht op bewegen

• Nederlandse Norm Gezond Bewegen
• Dagelijks een uur matig intensieve lichamelijke activiteit, waarbij de activiteiten minimaal drie maal per week gericht dienen te zijn op het verbeteren of handhaven van lichamelijke fitheid. Bij volwassenen zou dit een half uur zijn.

Nieuwe Nederlandse Norm Gezond Bewegen

• Bij jeugd weinig verandert. Toevoeging: minder zitten.
• Bij ouderen is de norm meer verruimd, versoepeld. Niet meer per se 30 minuten bewegen, maar minimaal 150 minuten per week.

Wat is matig intensief bewegen?

• Met: metabolic equivalent: maat voor stofwisselingsprocessen. In rust is dit 1.
• Volwassenen: matig intensief > met-waarde tussen 4 en 6,5.
• 55+ ers: met-waarde van 3.
• Voor jongeren geldt een met-norm van 5-8.

Gezond zijn = gezond eten

• Ook een operationalisering van eten
• Schijf van vijf: aanbevolen om van elk van de producten genoeg dagelijks te eten, te variëren, van eten te genieten, kleinere porties.
• Gaat uit van energie-inname en energiegebruik. Gezond eten verkleint risico op chronische ziekten.

Esthetisering van gezondheid: mooi zijn = gezond zijn

• Ook in de media komt lichamelijkheid en gezondheid gethematiseerd.

Resumé: mogelijke operationaliseringen van gezondheid:

• (over)gewicht
• Voldoende bewegen
• Bewust eten
• “looking good”
• “feeling great”/ je fit voelen

Je kan niet vanuit  1 operationalisering uitmaken of iemand wel/niet gezond is.

Gezondheid is eigen verantwoordelijkheid. Preventie is het goedkoopst: bal ook bij individu leggen.

Doelen van preventie (op niveau)

• Primair: gericht op elimineren van de oorzaken van ziekte/ongezondheid (bijv. vaccinatie tegen griep bij ouderen).
• Secundair: of vroege opsporing: opsporen en vroegtijdig behandelen van ziekten/aandoeningen voor daadwerkelijke manifestatie (bijv. onderzoeken baby’s op consultatiebureau).
• Tertiair: nadere invalidering van zieken/gehandicapten trachten te voorkomen (bijv. zelfmanagement van chronische ziekten).

Drie vormen van preventie

• Health promotion: gezondheidsbevordering en verhogen kwaliteit van leven (meer positieve benadering). Aanleren van gezond gedrag. Richt zich op het niet-medische circuit. Nadruk ligt op actieve betrokkenheid van de bevolking. Gezondheidswinst vergroten (bijv. bewegingsprogramma’s voor de jeugd, voedingsbeleid.
• Health protection: primaire preventie, gezondheidsbescherming. Nadruk op wet- en regelgeving. Mensen worden verplicht bepaalde maatregelen in acht te nemen om schade aan gezondheid te voorkomen. Gezondheidsrisico’s verkleinen (bijv. anti roken campagne, veilig rijden, HIV voorlichting, vaccinatie tegen griep).
• Disease/disorder prevention: ziektepreventie, gevolgen van ziekte/aandoening beperken/elimineren. Tertiaire, curatieve insteek.

Vgl “type” interventies/preventie

• Universele preventie: brede doelgroep waarbij nog geen sprake is van probleem.
• Selectieve preventie: risico doelgroep of bij beginnende problemen doelgroep.
• Preventie op indicatie: echt problematisch doelgroep
• Vroege interventie: bijv. de ouders van kinderen met een verhoogd risicogedrag.

Rol van overheid inzake gezondheidsbevordering

• • Appel op individuele burger. In omgeving moet gezond gedrag ook mogelijk zijn. Het gaat ook om sociaal-, politieke en organisatorische maatregelen.
• Voorlichtingen
  
  • Mensen motiveren en helpen bij gezond gedrag
    
    • Faciliterende voorlichting: gaat niet verder dan informatieverstrekking of kennisvermeerdering.
    • Intentionele voorlichting: verandering bij mensen aanbrengen in cognities, attitudes en gedrag. Meer sturend/dwingend karakter.
    • Dus verschillende doelen: informeren, stimuleren, bewustmaken, verbeteren, adviseren en veranderen.
  • Inhoud van boodschap:
    
    • Nadruk op risicofactoren: health protection, disease protection: een meer negatief uitgangspunt. Je moet dan wel tegelijk ook vertellen wat je kunt doen om het ‘enge effect’ te voorkomen.
    • Gezondheidswinsten staan centraal: in de boodschap krijg je een duwtje in de goede richting > je weet wat je te doen staat.
  • Belonen en humor lijken effectiever te zijn dan bang maken en nadruk leggen op negatieve risico’s.
• Voorzieningen
  
  • Om gezond gedrag gemakkelijker te maken.
    
    • Gezonde levensmiddelen in automaat i.p.v. snoep
    • Spuitomruilprogramma’s voor verslaafden
    • Soa-infolijn
• Regelgeving, controle en sancties
  
  • Om gezond gedrag af te dwingen
    
    • Dragen van veiligheidsgordels, dragen valhelm
    • Minimum leeftijd alcoholverkoop
    • Arbo-wet
    • Rookverbod in openbare ruimten