Samenvatting van Emotion Science van Fox - 1e druk

In dit boek komen allerlei belangrijke vragen met betrekking tot emoties aan bod. Wat zijn emoties en waarom hebben we ze? Beïnvloeden emoties onze gedachten en herinneringen, en beïnvloeden onze herinneringen onze emoties? Zijn emoties hetzelfde als gevoelens? Zijn sommige mensen vatbaarder voor het ontwikkelen van emotionele stoornissen dan anderen?

Wat zijn de verschillende benaderingen voor het bestuderen van emotie?

Wanneer we terugdenken aan gebeurtenissen uit ons leven, zijn het vaak de affectieve eigenschappen van die momenten die als eerst naar boven komen. Wat zijn de fundamentele eigenschappen van emotionele ervaringen?

Emotionele momenten bevatten normaal gesproken een aantal verschillende componenten, zoals acties, gedachten, gevoelens, lichamelijke reacties enzovoorts. Verschillende onderzoeken hebben geprobeerd te focussen op verschillende componenten van emotie. De meesten zijn het erover eens dat gevoelens het meest belangrijke aspect zijn van emoties. Hoe iets voelt heeft de grootste invloed op onze gedachten en herinneringen en het bepaalt hoeveel we ergens van genieten.

Er zijn ook wetenschappers die stellen dat gevoelens wel belangrijk zijnvoor het begrijpen van emoties. Zij stellen dat een reeks fysiologische, neurale en gedragsreacties het fundament vormen van emoties. Emoties zouden volgens hen al gevormd zijn voordat gevoelens ontstaan.

Een terugkerend probleem in de wetenschap van emotie is dat verschillende onderzoeksstromingen focussen op verschillende aspecten van emoties en daardoor andere vragen stellen en andere definities van emoties hanteren. Bovendien gebruiken ze verschillende onderzoeksmethodes. In dit boek wordt een beeld geschetst van onderzoek naar emoties door de verschillende stromingen en disciplines te belichten: cognitieve, sociale en klinische psychologie en cognitieve en affectieve neurowetenschap.

Emoties als biologisch fenomeen

Veel onderzoekers stellen dat emoties voortkomen uit evolutie. Volgens deze theorie werden emoties geselecteerd omdat ze goede oplossingen verzorgden voor terugkerende problemen van onze voorvaderen (het vinden van water en voedsel, het vinden van seksuele partners, het ontwijken van gevaar, het verzorgen van nakomelingen).

Het biologische perspectief stelt dat emoties het best begrepen kunnen worden als door de natuur geselecteerde oplossingen die ervoor zorgen dat wij dingen willen doen die goed zijn voor het doorgeven van onze genen. Door dit perspectief verschuift de nadruk van het onderzoeken van menselijke gevoelens naar het onderzoeken van eigenschappen en gedragspatronen die we delen met een grote groep andere diersoorten. Emoties worden dan gezien als een complexe reactie op een betekenisvolle gebeurtenis.

Omdat emoties bestaan uit veel verschillende mogelijke acties (oorbeeld: een snelle ontsnapping), is er vaak veel lichamelijke ondersteuning nodig van mechanismen die zich bezighouden met processen van opwinding (bijvoorbeeld het afgeven van adrenaline). Emoties kunnen dus gezien worden als lichamelijke processen die zowel psychologische als cognitieve en gedragsmatige implicaties hebben voor het organisme.

De meeste onderzoekers nemen aan dat we van nature een primaire set emotiesystemen meekrijgen maar dat deze ook aangepast kunnen worden door leerprocessen en culturele invloeden. Een fundamentele aanname is wel dat emoties genetisch gecodeerde responssystemen zijn die geactiveerd worden door biologisch of evolutionair relevante situaties. Dit is gevonden in dierstudies waarbij dieren die in strikte laboratoriumomstandigheden waren opgevoed toch klassieke angstreacties lieten zien. Het gaat om een selectief leerproces: angstreacties worden veel makkelijker aangeleerd voor biologisch relevante stimuli (bijvoorbeeld een slang) dan voor irrelevante stimuli (bijvoorbeeld een bos bloemen).

Samengevat; evolutie heeft ons voorzien van een aantal redelijk automatische reacties op stimuli die gevaarlijk of juist voordelig waren voor onze voorvaderen. Deze stimuli worden nog steeds gezien als belangrijke oorzaken van onze emotionele reacties.

Opvallend is dat tussen culturen - en ook tussen soorten – de gezichtsuitdrukkingen die bij bepaalde basale emoties (zoals boosheid, angst, blijheid, verdriet en walging) horen vrijwel gelijk zijn.

Emoties zorgen dat een reeks processen in gang wordt gezet om een onmiddellijk en dringend probleem op te lossen. Angst zorgt er bijvoorbeeld voor dat de op dat moment actieve processen worden onderbroken, zodat de aandacht snel gericht kan worden op potentieel gevaar.

Emoties als sociaal construct

Volgens deze benadering zijn emoties helemaal geen biologische fenomenen, maar sociaal geconstrueerde verhaaltjes die vorm en betekenis geven aan onze sociale omgeving. Hier zijn emoties dus een aangeleerd product van cultuur, die helpen met het definiëren van waarden en verschillende rollen. Verschillende culturen waarderen emoties op verschillende manieren en dat speelt een belangrijke rol in hoe mensen bepaalde emoties ervaren. In plaats van een universele set emoties heeft elke cultuur dus een andere set emoties. Deze theorie wordt bevestigd door het feit dat verschillende talen ervoor zorgen dat emoties verschillend worden uitgedrukt.

Verschillende culturen kijken verschillend naar het individu. Het onafhankelijke zelf is een vorm van individualisme (veelvoorkomend in westerse culturen), waarbij onafhankelijkheid van anderen als waardevol wordt gezien. Gedrag wordt gezien als een product van interne factoren zoals persoonlijke motivatie. Daartegenover staat het onderling afhankelijke zelfzelf, dit komt meer voor in collectivistische culturen (zoals in Azië). Hierbij is het zelfconcept afgeleid van de contacten met andere mensen. Identiteit en status zijn een product van connecties met belangrijke groepen zoals familie, in plaats van persoonlijke prestaties. Gedrag wordt hierbij dus verklaard door externe factoren.

Uit onderzoek van Kitayama blijkt dat mensen uit culturen waar wordt uitgegaan van een onafhankelijk zelf, minder negatieve emoties voelden naarmate zij meer positieve emoties voelden. Dit is in overeenstemming met de westerse cultuur, waarin mensen worden aangemoedigd om de nadruk te leggen op positieve emoties en negatieve emoties te minimaliseren. Mensen uit culturen met een onafhankelijk zelf blijken ongeveer evenveel positieve als negatieve emoties te ervaren. Dit is consistent met de cultuur, waarin het behoud van harmonie en balans belangrijker is dan het ervaren van positieve gevoelens.

Omgaan (coping) met de omgeving verschilt ook per cultuur. In westerse culturen wordt van mensen verwacht dat zij hun eigen wil aan de situatie opleggen en proberen de omgeving te veranderen. In oosterse culturen daarentegen, wordt van mensen verwacht dat zij zichzelf aanpassen aan moeilijke situaties. Dit betekent dat verschillende emoties heel verschillend gewaardeerd worden in beide culturen. Boosheid wordt in oosterse culturen bijvoorbeeld als negatief gezien omdat het een teken is dat de persoon zich niet aanpast aan de situatie en daarmee de balans verstoort.

Sommige emoties zijn uniek voor een bepaalde cultuur, bijvoorbeeld de emotie amae in Japan. Deze emotie is een fijn gevoel dat voortkomt uit een gevoel van saamhorigheid, vooral wanneer dit voortkomt uit complete afhankelijkheid van een ander persoon. Deze emotie wordt niet vaak ervaren in westerse culturen, omdat het in strijd is met het bereiken van onafhankelijkheid anautonomie. Deze unieke emoties helpen mensen om efficiënt om te gaan met de eisen die door hun sociale verantwoordelijkheden gesteld worden binnen een cultuur.

Emoties als resultaat van de perceptie van lichamelijke veranderingen

Binnen deze stroming bestaan twee empirische benaderingen. De eerste is de James-Lange theory of emotions, een aanname dat emoties ontstaan als gevolg van onze perceptie van een lichamelijke toestand. Dus als we een beer zien, ervaren we een reeks lichamelijke veranderingen (activatie van het autonome zenuwstelsel) en de perceptie hiervan is de emotie.

Deze theorie is recent herzien door Damasio, met zijn somatic-marker hypothesis. Deze stelt dat emotionele ervaringen worden veroorzaakt door de perceptie van veranderingen in een grote reeks lichamelijke processen. Hierbij identificeert Damasio meer veranderingen dan James en Lange, onder andere biochemische en hormonale indicators. Ook vond hij dat een emotionele staat soms al voorkomt wanneer er nog geen veranderingen in het lichaam zijn gesignaleerd. We kunnen dus een emotie ervaren zonder de daadwerkelijke lichamelijke reacties. In tegenstelling tot James en Lange, hoeven emoties volgens Damasio niet per sé bewust ervaren te worden.

Emoties als resultaat van cognitieve evaluatie

Deze stroming stelt dat een cognitieve evaluatie van het belang van een object een goede indicator is voor een emotionele respons. Het centrale idee van deze theorie is dat de manier waarop we het belang van gebeurtenissen om ons heen evalueren en taxeren, bepaalt wat voor emotie we voelen. Dus cognitieve evaluaties zijn evaluaties van de relaties tussen het zelf en de omgeving. Wanneer een verandering in de omgeving relevant is voor ons, resulteren deze evaluaties in specifieke acties en uitkomsten die worden gevoeld als emoties.

Deze theorie kan verklaren waarom verschillende mensen op verschillende momenten zulke verschillende emoties kunnen voelen als reactie op dezelfde gebeurtenis. Het is dus niet de situatie zelf die een emotie veroorzaakt, maar eerder hoe de situatie geëvalueerd wordt ten opzichte van huidige doelen van de persoon.

Neurowetenschap en cognitieve benaderingen

De noties dat cognitie belangrijk is voor emoties en dat emoties geïmplementeerd zijn in het brein zijn beide ideeën die al erg lang de ronde doen. Relatief recente verbeteringen in brain imaging instrumenten hebben gezorgd voor een explosie van onderzoeken met menselijke participanten. Sociale en klinische psychologen hebben een reeks gedragstaken ontwikkeld om te onderzoeken welke cognitieve processen invloed hebben op affectieve responsen en vice versa. Het is dus tijd om cognitieve en neurowetenschappelijke benaderingen van emoties dichter bij elkaar te brengen.

Bestaat er een emotiecentrum in het brein?

Vroeger werd gedacht dat het limbisch systeem verantwoordelijk was voor alle emoties. Dit idee bleek later incorrect. Het blijkt dat er geen deel van de hersenen aan te wijzen is dat volledig verantwoordelijk is voor emoties. Het is eerder zo dat verschillende combinaties van hersendelen verantwoordelijk zijn voor de verwerking van verschillende emoties.

Ondanks dat er geen emotiecentrum bestaat, zijn er wel hersenstructuren die een uitzonderlijk belangrijke rol spelen bij emoties. Deze structuren komen verbazingwekkend veel overeen tussen mensen en dieren. Een belangrijk verschil echter is encephalisatie, wat betekent dat mensen een grotere neocortex en frontale cortex hebben dan dieren. Dit heeft in de evolutie gezorgd voor een toename in cognitie, wat een grote invloed heeft gehad op emotionele processing in het menselijk brein. Menselijke emotie wordt verder voor een groot deel beïnvloed door de ontwikkeling van taal. Dus de kernprocessen van emotie vinden grotendeels plaats in subcorticale structuren, maar de gevoelens hebben zich met de evolutie verplaatst naar de corticale regionen.

De triune brain theory

De triune brain theory van James Papez is één van de eerste pogingen om uit te vinden hoe emotie geïmplementeerd is in het brein. Sensorische informatie van zowel de externe wereld als de interne processen gaan het brein binnen via een aantal sensorische systemen en bereiken vervolgens de thalamus. Hier wordt de informatie gesplitst in drie paden: de striatale regio (beweging), de neocortex (gedachten) en het limbisch systeem (gevoelens).

Wat is de basis van neuroanatomie?

Het menselijk brein kan onderverdeeld worden in drie globale regionen: het cerebrum, de mesencefalon en de hersenstam.

Het cerebrum bestaat uit de neocortex, herkenbaar aan de gekreukelde vouwen aan de buitenkant van het brein. Verder is het cerebrum onderverdeeld in vier lobben: de frontale, temporale, pariëtale en occipitale lobben.

De hersenen zijn verdeeld in een linker hemisfeer en een rechter hemisfeer. Alle belangrijke hersenstructuren komen dus eigenlijk twee keer voor; één keer in iedere hersenhelft. Er zijn termen ontwikkeld om te beschrijven naar welk deel van de hersenen gekeken wordt. De richting die naar voren wijst wordt anterieur, rostraal of frontaal genoemd, de richting die naar de achterkant van het hoofd wijst posterieur of caudaal. Omhoog wordt dorsaal genoemd, omlaag (richting de grond) ventraal. Een mediaal gezichtspunt op de hersenen is er wanneer we recht tegen het midden van de hersenen aankijken, wanneer deze doormidden gesneden zouden zijn. Een lateraal gezichtspunt kijkt recht op de buitenkant van de hemisfeer; de kant het verst verwijderd van het centrum.

Wat is het onderwerp van emotiewetenschap?

Affectieve processen zijn belangrijk in het reguleren van onze relaties en sociale interacties en helpen ons om effectief met elkaar te communiceren. Ook zijn ze belangrijk om gezond te blijven of juist in het ontwikkelen van ziekte. Tijdens de periode van behaviorisme werd er echter weinig onderzoek gedaan naar emotie omdat er geen objectieve manieren waren om emotie te meten. Tegenwoordig wordt er juist weer veel onderzoek naar emotie gedaan. Er is zelfs een nieuw onderzoeksveld ontwikkeld: affectieve neurowetenschap. Het meeste onderzoek gaat over de interactie tussen emotie en cognitie. Emoties hebben namelijk invloed op cognitieve processen zoals selectieve aandacht, geheugen en het nemen van beslissingen. Andersom kunnen cognities ook invloed hebben op emoties.

Hoe wordt affect gedefiniërd: emoties, stemmingen en gevoelens?

• Emoties zijn relatief korte episodes van gecoördineerde hersen-, autonimische en gedragsveranderingen die een reactie op een externe of interne gebeurtenis veroorzaken, die van belang is voor het organisme.

• Gevoelens zijn de subjectieve representatie van emoties.

• Stemming is een diffuse affectieve staat met een lagere intensiteit dan emotie, maar die wel veel langer aanhoudt.

• Attitudes zijn relatief lang aanhoudende, affectieve overtuigingen, voorkeuren en aanleg ten opzichte van objecten en personen

• Affectieve stijl is een relatief stabiele aanleg die zorgt dat een persoon op een bepaalde manier waarneemt en reageert ten opzichte van mensen en objecten

• Temperament is een combinatie van affectieve stijlen die al vroeg in het leven zichtbaar worden, en dus waarschijnlijk bepaald worden door genetische factoren

Wat zijn affect-cognitie interacties?

Cognitie verwijst naar de mentale processen en gaat er vanuit dat er sprake is van interne, mentale staten (bijvoorbeeld overtuigingen, verlangens en intenties), die geïnterpreteerd kunnen worden in termen van informatieverwerking. Een klassieke definitie van cognitie is: ‘alle processen waarlangs de sensorische input getransformeerd, gereduceerd, uitgebreid, opgeslagen, opgehaald en gebruikt wordt’. Cognitieve psychologie heeft cognitie opgedeeld in kleinere delen, zoals perceptie, aandacht, geheugen, het nemen van beslissingen en probleem oplossen.

Oatley en Jonson-Laird ontwikkelden de cognitieve theory of emotions, die suggereert dat een primaire functie van bepaalde basisemoties is om een complex cognitief systeem te coördineren. Dit systeem moet zeer flexibel zijn om aan te kunnen passen aan een dynamische omgeving. Emoties hebben als functie om dit systeem wanneer nodig te reorganiseren. Hierdoor komen doelen die relevant zijn voor die specifieke emotie naar de oppervlakte.

De manier waarop we informatie verwerken kan ons algemene gevoel van geluk en welzijn bepalen. Een positieve blik op het leven leidt vaak tot gelukkig zijn, een negatieve blik op bepaalde situaties kan een neerwaartse spiraal tot gevolg hebben. Individuele verschillen in informatieverwerking kunnen dus indicatief zijn voor serieuze affectieve stoornissen zoals angst of depressie.

Welke controverses komen voor in het onderzoek naar emotie?

Er wordt op heel veel verschillende manieren onderzoek gedaan naar emoties. Daardoor worden er ook veel verschillende soorten onderzoeksvragen gesteld. Nog belangrijker zijn de verschillende resultaten die gevonden worden, door verschillende onderzoekstechnieken. Een uitdaging van onderzoek naar emotie is dus om op de één of andere manier alle uitkomsten te integreren.

Veel uitkomsten die inconsistent lijken, zijn een gevolg van verschillende onderzoekers die dezelfde terminologie gebruiken om zeer verschillende fenomenen te bestuderen. Door voorzichtig te zijn met het definiëren van verschillende termen en door te erkennen dat affect op veel verschillende niveaus onderzocht kan worden, komen we hopelijk dichter bij een algemeen begrip van emoties en de rol die ze spelen in ons leven.

Er zijn duidelijke individuele verschillen in hoe mensen reageren op affectieve stimuli. Het meeste onderzoek gaat echter vooral over hoe mensen in het algemeen reageren. Dit hoofdstuk focust op de manieren waarop mensen verschillen in hoe ze hun affectieve toestand ervaren en hoe ze affectieve situaties verwerken, reageren en reguleren.

Wat is temperament?

Temperament kan beschreven worden als de neiging om op een bepaalde manier te reageren op een breed scala aan situaties. Deze neigingen staan zeer waarschijnlijk in verband met bepaalde neurale circuits. Twee fundamentele aspecten van temperament zijn hoe gemakkelijk emotionele opwinding ontstaat (reactiviteit) en hoe goed iemand is om deze opwinding onder controle te houden (zelfregulatie). Zelfregulatie heeft te maken met een reeks processen, waaronder aandacht mechanismen, benaderingsgedrag, ontwijking, aanval enzovoorts. Dat wijst erop dat de hersenen zowel excitatory (opwekkende-) als inhibitory (onderdrukkende-) circuits bevat. Iemand met een sterk inhibitoir circuit is beter in staat om zijn reacties onder controle te houden. Er wordt aangenomen dat genen een sterke invloed hebben op temperament.

Thomas en Chess vonden in hun onderzoek dat er drie soorten kinderen zijn (onderverdeeld op temperament): “makkelijke” kinderen, kinderen die moeilijk op gang komen en “”moeilijke kinderen. Het bleek dat “moeilijke” kinderen een grotere kans hadden om op latere leeftijd psychiatrische problemen te ontwikkelen. Dit heeft zeer waarschijnlijk te maken met de manier waarop emoties worden geuit en gereguleerd, dit vormt de basis van temperament.

Wat is persoonlijkheid?

Persoonlijkheid is vaak verward met temperament. Een belangrijk verschil is echter dat temperament vaak getest wordt bij kinderen, om de invloed van ontwikkeling en genen te onderzoeken. Persoonlijkheid wordt juist vaak onderzocht bij volwassenen, vooral bij diegenen die last hebben van psychologische problemen. Persoonlijkheid treedt, net als temperament, op als een factor die emotionele reactiviteit en reguleringsprocessen bepaalt.

Zelf-rapportage-technieken zijn vaak gebruikt om de persoonlijkheidsfactoren (traits) te onderzoeken, die ons iets kunnen vertellen over hoe uniek een persoon is en hoe mensen van elkaar verschillen. Een definitie van persoonlijkheid is: de dynamische organisatie binnen een individu van de mentale en biologische systemen die de karakteristieke gedragingen en gedachten bepalen. Volgens Allport zijn karaktereigenschappen niet alleen labels voor verschillende gedragingen, maar ook neuropsychologische structuren die daadwerkelijk bestaan binnen een persoon. Geen twee mensen hebben exact dezelfde persoonlijkheid, maar we gebruiken wel veelvoorkomende eigenschappen om mensen in te delen in meer algemene termen (vrolijk, betrouwbaar, etc.). Persoonlijkheidsfactoren zijn belangrijk omdat ze de kernaspecten van persoonlijkheid vormen en deze bepalen hoe een bepaalde situatie wordt geïnterpreteerd. Dit is weer van invloed op gedrag.

De trait-benadering van persoonlijkheid

Cattell stelde dat er drie belangrijke bronnen van persoonlijkheidsdata zijn. L-data is een verzameling van informatie over iemands leven, zoals schoolarchieven en beoordelingen van anderen in de omgeving. Q-data komt voort uit een zelf-rapportage vragenlijst of een interview, waarbij iemand een beschrijving van zichzelf geeft. Als laatste is er T-data, wat voortkomt uit een objectieve test, een perceptuele taak. In persoonlijkheidsonderzoek rondom emoties wordt het meeste gebruik gemaakt van Q-data.

Cattell ontwikkelde ook een schaal met 16 kern-persoonlijkheidsfactoren (16-PF scale). Elk van de 16 eigenschappen staat voor een continuüm tussen twee extremen, bijvoorbeeld conservatief-experimenteel. Norman vond vervolgens dat de 16 eigenschappen van Cattell nog eens op te delen waren in vijf kernfactoren. Recent onderzoek sluit zich aan bij Norman en de uiteindelijke big five van persoonlijkheidsfactoren bestaat uit extraversie, ordelijkheid, inschikkelijkheid, emotionele stabiliteit en openheid voor ervaringen. Een vragenlijst (de NEO-Personality Inventory) is ontwikkeld om deze vijf factoren te meten.

Kritiek op de trait-benadering

Het vijf-factormodel van persoonlijkheid mist een aantal belangrijk aspecten, zoals religie, manipulatie, eerlijkheid, mannelijkheid/vrouwelijkheid, gevoel voor humor enzovoorts. Deze aspecten zijn wel degelijk in staat om reacties op affectieve situaties te beïnvloeden. Verder is uit onderzoek gebleken dat de vijf factoren niet helemaal onafhankelijk van elkaar zijn. Daarnaast houdt het geen rekening met culturele verschillen en geldt dus waarschijnlijk alleen in westerse culturen, waar men uitgaat van een onafhankelijk zelf. Er wordt namelijk geen rekening gehouden met invloeden vanuit de omgeving, zoals familie en andere sociale groepen.

Wat zijn de invloedrijke theorieën over persoonlijkheid?

Eysenck’s model

Eysenck ontwikkelde een model van menselijk temperament, dat twee belangrijke dimensies van persoonlijkheid bevatte: introvert/extravert en neurotisch/stabiel. Introverten zijn wat meer teruggetrokken, minder sociaal actief, stil en introspectief, terwijl extraverten sociaal actief, blij, impulsief en assertief zijn. Deze dimensie heet extraversioe-positievaffectiviteit (E-PA). Neuroticisme bestaat uit een reeks emotionele toestanden (angst, depressie, spanning) en correleert hoog met metingen van - de persoonlijkheidstrek angst. Deze dimensie heet neuroticisme-negatieve affectiviteit (N-NA). Later werd de factor psychoticisme nog toegevoegd, die gekarakteriseerd wordt door egocentrisch, agressief en impulsief gedrag. De drie factoren zijn volledig onafhankelijk van elkaar en worden beïnvloed door de genen. Introverten hebben meer activiteit in de cortex dan extraverten, dit wordt gereguleerd door het ascending reticular activating system (ARAS) in de hersenen. Er zijn meerdere onderzoeken die verschillen in activiteit vonden tussen de dimensies van Eysenck’s model.

Kagan’s model

Kagan heeft een tweedimensionaal model van temperament ontwikkeld, waarbij hij vooral geïnteresseerd was in hoe jonge kinderen reageren op onbekende situaties (mensen of objecten). De kinderen werden ingedeeld in twee categorieën: Geïnhibeerd en ongeïnhibeerd. Geïnhibeerde kinderen reageren angstig en gestrest op nieuwe situaties, terwijl ongeïnhibeerde kinderen minder angstig zijn en meer geneigd om de situatie te onderzoeken. De geïnhibeerde kinderen raken snel in een staat van opwinding en ontwikkelen zich tot relatief angstige en voorzichtige individuen. Dat deze kinderen sneller opgewonden raken van een situatie (hoge reactiviteit) komt door een lage drempel voor opwinding in de amygdala en de effecten hiervan op het ventrale striatum, de hypothalamus, cingulate en andere hersendelen.

Gray’s model

Gray ontwikkelde een persoonlijkheidstheorie waarbij hij uitging van drie basis-emotiesystemen in de hersenen: een Fight or Flight System (F/FLS), een Behavioural Activation System (BAS) en een Behavioural Inhibition System (BIS).

Het BIS-systeem zorgt voor de inhibitie van gedrag wanneer een gevaar gedetecteerd wordt, vergroot waakzaamheid en resulteert in een verhoogde opwinding. De input (een gevaarlijke situatie), zorgt voor een conflict met bestaand gedrag en verstoort dit, om een vecht-vluchtreactie mogelijk te maken. Wanneer er sprake is van een approach-avoidance conflict, een conflicht tussen de voordelen van een snelle ontsnapping en die van het verder onderzoeken van de situatie, kunnen anti-angstmedicijnen een verschil maken. Deze zorgen dat de focus verschuift naar approach. Dit is ook de manier waarop deze medicijnen werken bij mensen met een angststoornis. Uit onderzoek blijkt verder dat het septo-hippocampale systeem cruciaal is voor angst. Daarom wordt aangenomen dat de BIS zich bevindt in dit systeem en van daaruit gedragsinhibitie controleert.

Het F/FLS is betrokken bij directe angstreacties en controleert actief vecht-vluchtgedrag. De keuze voor vechten of vluchten hangt af van de defensieve afstand tussen het gevaar en het individu. Vechten is alleen toepasselijk wanneer het gevaar erg dichtbij is en ontsnappen niet mogelijk is. Dit systeem wordt waarschijnlijk gestuurd door de amygdala en speelt een rol in paniek en fobieën bij mensen.

Het BAS-systeem houdt zich bezig met reacties op signalen van beloningen of niet-straffen. Wanneer dit systeem geactiveerd wordt, resulteert dat in actief benaderingsgedrag.

De basis van angstreacties wordt gezien als de activatie van BIS door middel van de gelijktijdige activatie van F/FLS en BAS. Deze gelijktijdige activatie leidt tot een approach-avoidance conflict (F/FLS leidt immers tot avoidance, BAS tot approach) Wanneer dit conflict ontstaat, is de taak van de BIS om de reactie meer in de richting van avoidance te krijgen, omdat het systeem ontworpen is om mogelijk gevaarlijke stimuli meer saillant te maken.

Twee vragenlijsten zijn ontwikkeld om BIS- en BAS-activering te meten in de vorm van zelf-rapportage. Mensen die hoog scoren op BAS-activering zijn over het algemeen meer gevoelig voor beloningen, terwijl mensen die hoog op BIS-activering scoren meer gevoelig zijn voor straffen.

Cloninger’s model

Cloninger ontwikkelde ook een psychobiologisch model van temperament, gebaseerd op het idee dat er drie primaire temperament-typen zijn. Deze typen zijn drie onafhankelijke systemen die zich bezighouden met activatie, handhaving en inhibitie, in reactie tot specifieke soorten stimuli. Onderdeel hiervan zijn automatische responsen die eigenlijk consistente biases in informatieverwerking reflecteren. Na verder onderzoek door vragenlijsten werd nog een vierde factor toegevoegd: volharding. De vier typen worden geassocieerd met verschillende genetische profielen. Elk type bestaat op zichzelf weer uit suptypes.

De evolutie van temperament begon met de ontwikkeling van het BAS-systeem en het BIS-systeem, waarna verschillende subsystemen toegevoegd werden om het aantal gedragingen te handhaven. Onderzoek suggereert dat het ontwijken van gevaar gerelateerd is aan het norepinefrine-systeem (NE), terwijl het onderzoeken van nieuwe dingen gerelateerd is aan het dopaminerge-systeem (DA). Beloningsafhankelijkheid is gerelateerd aan het serotoninesysteem (5-HT).

Zelfconcept is ook een belangrijk deel van de menselijke persoonlijkheid. Hoe dit zelfconcept ontwikkelt hangt af van in hoeverre iemand zichzelf identificeert als een autonoom individu, als een integraal deel van de samenleving en als een integraal deel van het universum. Cultuur heeft grote invloed op deze identificatie: mensen in collectivistische culturen zullen zichzelf veel meer als een integraal deel van de samenleving zien, terwijl mensen in individualistische culturen zichzelf veel meer als autonome individuen zien. Cloningen ontwikkelde een meer uitgebreide vragenlijst waarin hij, naast de vier typen temperament, ook drie nieuwe karakterdimensies meenam:

1. Zelfsturing (self-directedness): de mate van individuele zelfacceptatie

2. Samenwerking (cooperativeness): de mate van acceptatie van anderen

3. Zelfoverstijging (self-transcendence): de mate waarin iemand zich een deel van het universum en de natuur als geheel voelt

Dit zeven-factormodel geeft een veel beter beeld van de menselijke persoonlijkheid dan het vier-factormodel alleen.

Hoe staan deze theorieën met elkaar in verband?

Ondanks dat de theorieën data gebruiken uit hele verschillende velden, is er een verbazingwekkende hoeveelheid overlap. De BIS- en BAS-systemen van Gray doen erg denken aan Kagan’s theorie van inhibitie en gebrek aan inhibitie. Gray gaf ook zelf aan dat Eysenck’s neuroticisme een aanwijzing is voor grotere sensitiviteit voor zowel beloning als straf. Extraversie wijst op een grotere gevoeligheid voor beloning, terwijl introversie op een grotere gevoeligheid voor straf wijst. Cloninger’s gevaarvermijding komt overeen met de BIS, zijn verkennen van nieuwe situaties met de BAS. Beloningsafhankelijkheid hangt ook vrijwel zeker samen met de BAS.

Wat houdt Maslow’s hierarchy of needs in?

Maslow stelde dat het noodzakelijk is voor het begrijpen van de menselijke persoonlijkheid om te focussen op positieve karaktereigenschappen, in plaats van de negatieve. Hij stelde dat het uiteindelijk doel van behoefte (need) was dat mensen handelen op het hoogst van hun kunnen (i.e. self actualization). De behoefte aan persoonlijke groei motiveert veel van het menselijk gedrag. Maar voordat de behoefte van self-actualization vervuld kan worden, zijn er andere, basisbehoeften die vervuld moeten worden. De meest basale van deze behoeften is de fysiologische behoefte (eten, water, slaap, seks etc.). Daarna komt de behoefte aan veiligheid, gevolgd door de behoefte aan liefde en het gevoel dat we bij een groep horen. Daarboven komt nog de behoefte aan persoonlijke erkenning en respect, wat leidt tot zelfvertrouwen. Pas als al deze behoeften vervuld zijn, kan men door naar self-actualization.

Mensen die self-actualization hebben bereikt, hebben behoefte aan privacy, hebben een realistische blik op het leven, accepteren zichzelf en anderen en de wereld zoals deze is. Ze zijn vaak spontaan, onafhankelijk en gaan met situaties om op een verfrissende, flexibele manier. Ze zijn zeker van zichzelf en laten zich niet makkelijk beïnvloeden door negatieve meningen van anderen. Blijkbaar kan de drive om te handelen op het hoogst van je kunnen een grote invloed hebben op de affectieve kwaliteit van het leven.

Wat houdt Affectiestijl in?

Affectiestijl verwijst naar de mate waarin iemand positief affect (PA), dan wel negatief affect (NA) ervaart in het dagelijks leven. Onderzoek naar affectiestijl wordt gedaan om te kijken naar persoonlijke verschillen in hoe mensen reageren op affectieve situaties en hun affectieve responsen reguleren. De person-environment covariance verwijst naar het feit dat mensen met verschillende temperamenten verschillende omgevingen en stressoren voor zichzelf creëren. Dit komt doordat de manier waarop iemand omgaat met de wereld, een grote invloed kan hebben op de sociale omgeving die we opbouwen. De mate waarin we PA of NA ervaren is afhankelijk van zowel onze evaluatie van een situatie als onze emotionele reactiviteit in deze situatie.

Componenten van affectiestijl

Emotieperceptie is een component van affectiestijl, waarbij cognitieve processen bevooroordeeld kunnen zijn in de richting van dan wel positieve, dan wel negatieve stimuli. Verder kunnen individuele verschillen bestaan in alle respons systemen van het lichaam - subjectief, gedragsmatig, fysiologisch, enzovoorts – en in de hersenenactiviteit. Ook de regulatie van emoties (een reeks processen die de sterkte van emotionele reacties vergroot, verkleint of handhaaft) kan verschillen tussen mensen.

Wat zijn de individuele verschillen in emotionele respons?

Er is een aantal manieren waarop we kunnen reageren op een emotionele stimulus. Als iets bijvoorbeeld grappig is, kunnen we lachen (gedragsoutput), ons blij voelen (subjectieve ervaring) of zelfs huilen of pijn in onze buik krijgen (fysiologische respons). Daarnaast treden er neurologische en biochemische reacties op. In deze reactiesystemen kunnen individuele verschillen zitten, met name in de drempelwaarde die bepaalt wanneer een emotionele reactie uitgelokt wordt. Het kan ook zijn dat verschillende mensen eenzelfde evaluatie maken, maar dat er een verschil zit in de reactie op die evaluatie. Naast verschillen in drempelwaarden, zijn er ook verschillen in de sterkte van de respons. Angst kan bijvoorbeeld bij de ene persoon zorgen voor een grotere versnelling van de hartslag dan bij een ander. Ook verschilt de tijd die nodig is om het hoogtepunt van de emotionele reactie te bereiken (sommige mensen worden direct boos als iets gebeurt, anderen pas na een paar minuten). Tot slot zijn er verschillen in de hersteltijd en de duur van de respons. Wanneer de hersteltijd van een reactie erg lang is, kan deze overgaan in een langdurige stemming.

Wat zijn de neurale factoren van individuele affectiestijl-verschillen?

De meeste focus bij individuele verschillen in affectieve reacties ligt bij asymmetrie in de activiteit van de prefrontale cortex. Uit onderzoek blijkt dat de linker PFC zich bezighoudt met de ervaring van positief affect, terwijl de rechter PFC zich bezighoudt met negatief affect. Individuele verschillen in prefrontale activiteit blijken stabiel te zijn over tijd, een aanwijzing dat deze activiteit behandeld kan worden als een stabiele eigenschap. Een grotere activiteit in de linker PFC wordt geassocieerd met de neiging om een emotionele stimulus te benaderen, terwijl activiteit in de rechter PFC geassocieerd wordt met de neiging om terug te trekken van de stimulus. Veel linker PFC-activiteit leidt ook tot een betere sociale vaardigheid, bij veel rechter PFC-activiteit is dit tegenovergesteld. Extreem verhoogde activiteit in de rechter PFC wordt geassocieerd met toename van angstige emoties.

De activiteit in de linker en rechter PFC is ook vergeleken met scores op de tests voor BIS- en BAS-activatie. De notie van BIS en BAS is vrijwel gelijk aan de benaderings- en terugtrekkingssystemen. Het is dan ook niet verrassend dat mensen met meer linker PFC-activiteit hoger scoorden op BAS en mensen met meer rechter PFC-activiteit op BIS.

Interessant is het onderzoek naar boosheid. Boosheid is een speciaal geval, omdat het een negatief geladen emotie is, maar wel één die duidelijk benadering gerelateerd is, in plaats van terugtrekking gerelateerd. Het blijkt dat mensen die vaak boos zijn, meer linker PFC-activiteit laten zien, ondanks dat boosheid dus een negatief affect is. Dit wijst erop dat de activiteit in de linker of rechter PFC meer te maken heeft met benaderings- en terugtrekkingsmechanismen dan met positief of negatief affect.

Welke Affectregulatie-strategieën zijn er?

Er zijn veel manieren waarop emoties en stemmingen gereguleerd kunnen worden. Een theorie om deze manieren in kaart te brengen bestaat uit vier overlappende constructen: coping, emotieregulatie, stemmingsregulatie en afweersystemen. Coping focust op het verkleinen van negatieve affectiviteit en omvat alle handelingen om dit doel te bereiken. Emotieregulatie focust op processen die gebruikt kunnen worden om specifieke emoties te reguleren. Stemmingsregulatie focust op processen die doorlopende stemmingen kunnen reguleren. Omdat stemming vaak niet gericht is op een specifiek object, bestaat dit construct uit minder goed gedefinieerde responsen dan emotieregulatie. De afweersystemen zijn processen voor het reguleren van seksuele of agressieve impulsen.

Wat is emotieregulatie?

Zoals al eerder genoemd, beslaat emotieregulatie een aantal processen die dienen om de sterkte van emotionele reacties te vergroten, verkleinen of handhaven. Onderzoek naar emotieregulatie bij kinderen focust voornamelijk op externe factoren omdat de mensen om het kind heen veel invloed hebben op hoe een kind leert met de emoties om te gaan. Bij volwassenen wordt voornamelijk gefocust op interne factoren. Veel onderzoek is gedaan naar bewuste regulatie, maar het blijkt dat dit proces ook op een vrij automatische manier kan plaatsvinden.

Er zijn vijf sets van emotieregulatieprocessen geïdentificeerd: Situatie selectie, situatie modificatie, aandacht verzetten, cognitieve verandering en respons modulatie. De eerste vier vinden plaats nog voordat de evaluatieresultaten gevormd zijn en heten antecedent-focused-strategieën. De response-focused-processen zijn degenen die optreden nadat een respons is gegenereerd.

Situatieselectie en situatiemodificatie helpen allebei om de eigenschappen van de situatie te vormen. Met andere woorden, deze processen zorgen dat we dan wel meer, dan wel minder geneigd zijn om in een situatie terecht te komen die een bepaalde emotionele lading heeft, en dat we proberen de situatie zo te beïnvloeden dat de emotionele beleving optimaal is. De aandacht verzetten houdt in dat de aandacht gefocust wordt op iets anders dan een negatief geladen emotionele situatie (ogen dichtdoen, aan iets anders denken, etc.). Cognitieve revaluatie wordt gebruikt om de betekenis van een situatie aan te passen, zodat de emotionele impact verandert. Tot slot is er respons modulatie, wat pas voorkomt wanneer de respons is gestart. Een voorbeeld is het gebruik van drugs of sport om de fysiologische of belevingsaspecten van emoties te beïnvloeden.

Spiegelneuronen zijn waarschijnlijk van belang voor het ontwikkelen van empathie voor anderen. Deze neuronen vuren wanneer we iemand anders iets zien doen, en we krijgen daardoor de neiging om het gedrag na te doen. Het is dan een logische stap om te stellen dat het willen nadoen van een actie ook leidt tot dezelfde gevoelens als die van de andere persoon. Spiegelneuronen vormen een goede basis voor het onderzoek naar onbewuste emotieregulatie.

Individuele verschillen in emotieregulatie

Moeizame (effortful) controle processen worden gedefinieerd als het vermogen om een dominante respons tegen te houden om in plaats daarvan een minder dominante respons uit te voeren. Kinderen verschillen erg van elkaar in hun vermogen om dit te doen. Deze verschillen kunnen onderverdeeld worden in overgecontroleerd, ondergecontroleerd en optimaal gecontroleerd. Een goede controle wordt in verband gebracht met betere aanpassing en sociale vaardigheden. Informatie wordt verwerkt op een meer onpartijdige manier waardoor gepast gedrag voor een bepaalde situatie makkelijker is. De mate waarin deze processen gebruikt kunnen worden, heeft een belangrijke invloed op hoe goed iemand het BIS- of BAS-systeem kan onderdrukken (afhankelijk van welke de situatie vereist). Hoe iemand omgaat met boosheid laat ook zien hoe goed hij deze controleprocessen kan inzetten; bij slechte controle is er vaak sprake van open agressie, terwijl goede controle eerder leidt tot verbale omgang met boosheid. Het is ook te verwachten dat scores op de big five van invloed zijn op de mate van controle, maar hoe dat precies in zijn werk gaat is nog niet onderzocht.

Neurale factoren van emotieregulatie

De prefrontale cortex (PFC) en anterieur cingulate cortex (ACC) spelen een belangrijke rol in emotieregulatie. Mensen die goed zijn in het verminderen van negatief affect, demonstreren een hogere mate van activatie in het dorsale gedeelte van de ACC. Het verminderen van negatief affect is ook zichtbaar als activatie in delen van de linker ventromediale PFC en verminderde activatie in de rechter amygdala. Het lijkt er dus op dat succesvolle emotieregulatie de activiteit in de amygdala vermindert.

Wat is een dimensionele blik op affect?

Veel emotiewetenschappers zien emoties en stemmingen als weerspiegelingen van algemene dimensies van ervaringen, in plaats van als discrete categorieën. Hierbij gaat het dus om hoe de wereld ervaren wordt, dit wordt vaak onderzocht door zelf-rapportage. Een aanname is dat emoties voor een groot deel gedefinieerd worden door de verbale labels die we ermee associëren. Het probleem hiermee is dat we niet weten of een bepaald begrip ook echt verwijst naar een biologisch of psychologisch fenomeen. Het kan dus zijn dat onze ervaring van emoties bepaald wordt door onze taal en cultuur, wat zou betekenen dat emoties aangeleerd of sociaal geconstrueerd zijn, in plaats van iets natuurlijks.

Wat bedoelen we met dimensies?

Volgens de dimensiebenadering is de menselijke ervaring van emoties, (i.e. het gevoel), het belangrijkste fenomeen dat verklaard moet worden. Deze nadruk op gevoel leidt tot de hypothese dat de wereld ervaren wordt langs brede dimensies, in plaats van categorieën van verschillende emoties. Uit veel onderzoek zijn uiteindelijk twee belangrijke dimensies gekomen waarlangs affect beschreven kan worden: arousal (opwinding) en valence (valentie, positief/negatief).

Opwinding beschrijft de hoeveelheid energie die we voor ons gevoel beschikbaar hebben. Dit kan lopen van diepe slaap en slaperigheid aan de ene kant van de schaal tot hyperactiviteit aan de andere kant. Opwinding verandert gedurende de dag, afhankelijk van omgeving, tijdstip, activiteiten, weer, etc. Daarnaast is het afhankelijk van persoonlijkheidsverschillen. Deze variaties worden gevoeld als veranderingen in het zogenaamde kern affect, en vormen een belangrijke dimensie van onze subjectieve ervaring van affectieve toestand. Valentie of plezier verwijst naar of de staat waarin we verkeren wordt ervaren als positief of negatief, plezierig of onplezierig.

Opwinding en valentie lijken universele dimensies te zijn in menselijke ervaringen. De twee zijn de meest saillante dimensies, en het is erg lastig om een derde dimensie toe te voegen die nog net zo onderscheidend is. Het is belangrijk dat opwinding geen apart fenomeen is in de hersenen, maar dat het eerder variaties in de valentie-dimensie weergeeft.

Criteria voor het identificeren van algemene dimensies van affect

Het idee dat we een mix van brede dimensies ervaren in plaats van discrete emoties lijkt wat contra-intuïtief, omdat onze perceptie van discrete emoties erg sterk is. Maar wanneer je je een situatie voorstelt waarin je erg bang was en één waarin je erg boos was en deze probeert te beschrijven, is het lastig om verder te gaan dan een beschrijving van opwinding en valentie. Het enige dat de twee dan onderscheidt is perceptie en interpretatie van de context.

Wat is empirisch bewijs voor dimensies in subjectieve rapportage?

Description experience sampling metingen van affectieve ervaring

In de Descriptive Experience Sampling procedure worden grote aantallen mensen getest over verschillende situaties en wordt hen gevraagd hoe ze zich voelen in elke situatie. Sommigen beschrijven hun emoties in meer specifieke termen van emoties, maar alle participanten beschrijven hun gevoel ook naar aanleiding van valentie. Dit geeft aan dat valentie een meer fundamentele eigenschap van affect is dan discrete emotietermen.

Emotional granularity verwijst naar of iemand discrete emotietermen gebruikt op een hele precieze manier (hoog op emotional granularity), of deze gebruikt op een meer globale manier (laag op emotional granularity). Dit geeft aan dat mensen verschillen in hoe goed ze zijn in het beschrijven van hun interne affectieve toestand. Het lijkt erop dat boosheid, verdriet, angst, etc., vaak niet ervaren worden als duidelijk onderscheiden toestanden. Daarom moeten deze toestanden opgebroken worden in kleinere onderdelen, die relateren aan valentie en opwinding.

Vragenlijstmetingen van affectieve ervaring

Wanneer zelf-rapportage-data van de ervaring van emoties in een grafiek wordt geplaatst, waarbij valentie en opwinding tegen elkaar worden afgezet, ontstaat meestal een circumplex structure. Hierin vallen de basisemoties in een bepaald kwadrant van het model. Dit suggereert dat affect het beste gezien kan worden als variaties op basis van een aantal dimensies, in plaats van als discrete categorieën. Elke emotie is dus een combinatie of mix van deze dimensies.

Scores op een dimensie hoeven niet compleet van elkaar afhankelijk te zijn. In extreme gevallen is dit wel zo: wanneer iemand extreem positief affect ervaart, voelt hij meestal erg weinig negatief affect. Als iemand echter relatief laag zit op negatief affect (hij is redelijk relaxed), betekent dat niet per sé dat hij zich ook blij voelt. Hieruit blijkt dat positief en negatief affect verrassend onafhankelijk van elkaar zijn. Scores kunnen zich overal op het continuüm bevinden. Het tweedimensionale model heeft dan twee assen, één voor positief affect en één voor negatief affect, waarop de scores kunnen worden uitgezet.

Het is ook nog mogelijk om een model te maken met de dimensies van activatie: spanning en energie. Al deze modellen lijken erg verschillend, maar het blijkt dat ze eigenlijk allemaal dezelfde affectieve ruimte beschrijven. Wanneer valentie en opwinding gebruikt worden om de resultaten van deze onderzoeken te beschrijven (in plaats van de originele dimensies), was de verklaarde variantie nog steeds erg hoog.

Empirisch bewijs voor dimensies: fysiologische specificiteit

Het idee hier is dat benaderings- of terugtrekkingsmechanismen een verklaring zijn voor de valentie-dimensie. Deze mechanismen zijn wederzijds inhiberend, dus wanneer de één geactiveerd is, wordt de ander onderdrukt. Opwinding wordt hier niet gezien als een derde systeem, maar als de metabolische en neurale activatie van dan wel benadering, dan wel terugtrekking, of de co-activatie van beiden samen. Daarom worden de benaderings- en terugtrekkingsmechanismen gezien als de neuro anatomische basis van zowel valentie- als opwindingseffecten. Als dit klopt zouden we fysiologische responsen moeten vinden die geactiveerd zijn door toenemende opwinding, maar niet beïnvloed worden door valentie (of andersom).

Hoe worden gezichtsspieren geactiveerd?

Belangrijke spieren in het gezicht zijn onder andere de corrugator spieren (verantwoordelijk voor het samentrekken van de wenkbrauwen, fronsen) en de zygomatische spier (verantwoordelijk voor glimlachen bij blijdschap). Activatie van deze spieren geeft dus een indicatie van positief of negatief affect (valentie). Hierbij gaat het om de mate van activatie: er is altijd activatie, maar hoe positiever de stimulus ervaren wordt, hoe minder activatie te zien is in de corrugator spier. Logischerwijs treedt het tegenovergestelde effect op bij de zygomatische spier. Er is wel een verschil in geslacht: mannen voldoen veel minder vaak aan de verwachte uitkomsten. Het lijkt erop dat vrouwen meer expressief zijn met hun gezicht wanneer zij positief of negatief affect ervaren.

Wat is de rol van hartslag en huidgeleiding?

Variaties in hartslag worden gebruikt als index voor de reactie op emotioneel geladen stimuli. Het standaardpatroon is een afname van hartslag wanneer een foto voor het eerst verschijnt, dan een versnelling en tot slot weer een afname. De valentie van de foto beïnvloedt de mate waarin deze veranderingen zich voordoen: onplezierige stimuli veroorzaken de grootste afname (in zowel de eerste fase als de laatste) in hartslag, terwijl plezierige stimuli de hoogste versnelling laten zien. Hartslag is dus een meting voor valentie.

Een meer betrouwbare methode is het meten van huidgeleiding. De mate van huidgeleiding neemt toe wanneer opwinding toeneemt, dit is onafhankelijk van valentie. De huidgeleiding neemt dus toe wanneer er sterk emotioneel geladen afbeeldingen getoond worden, zowel positief als negatief. Het feit dat de dimensies zo duidelijk gescheiden zijn, geeft aan dat het hier wel degelijk om twee aparte factoren gaat.

Hoe wordt een schrikreactie gemeten?

Het meten van een schrikreactie naar aanleiding van een emotionele stimulus, blijkt een goede manier te zijn om te testen of de activatie van het terugtrekkingsmechanisme (en deactivatie van het benaderingsmechanisme) beïnvloed wordt door het algehele niveau van activatie (opwinding). Een schrikreactie is een beschermende reflex, die lopend gedrag onderbreekt, zodat een mogelijke dreiging de aandacht kan krijgen. Volgens de motivational priming hypothesis zou deze schrikreactie sterker moeten zijn wanneer het terugtrekkingsmechanisme al geactiveerd is (bijvoorbeeld wanneer je een horrorfilm kijkt).

De schrikreflex wordt bij mensen gemeten door het oogreflex te meten (waarbij iemand met het oog knippert wanneer hij schrikt). Wanneer shock-geconditioneerde stimuli verwerkt worden, is de schrikreflex als gevolg van een schrik-stimulus (bijvoorbeeld een harde knal) sterker. Dit is consistent met de bovengenoemde motivational priming hypothesis. Omdat de activatie van het terugtrekkingsmechanisme samengaat met de onderdrukking van het benaderingsmechanisme, heeft de schrikreflex tijdens het verwerken van een plezierige stimulus juist een lagere intensiteit. Hoe hoger de opwinding, hoe sterker de reflex bij negatieve stimuli en hoe minder sterk de reflex bij positieve stimuli.

Dillon en laBar vonden dat bewuste pogingen om de emotionele reactie op een afbeelding te vergroten of te onderdrukken, vergelijkbare effecten hadden op de schrikreactie (onafhankelijk van valentie). Dit is inconsistent met de motivational priming hypothesis, maar geeft aan dat opwinding belangrijker is voor het reguleren van de schrikreactie dan valentie.

Hoe worden neurale circuits geïdentificeerd?

Het identificeren van neurale circuits voor valentie en opwinding is lastig. Als het twee aparte dimensies zijn, zouden we verwachten dat er bepaalde hersengebieden geactiveerd worden als respons op opwinding, maar niet op valentie. Bij valentie is dit nog veel ingewikkelder, omdat het niet duidelijk is of valentie één dimensie is met twee uitersten, of dat positief affect en negatief affect ieder een aparte, onafhankelijke dimensie zijn.

Een model waarbij positief affect en negatief affect variëren in intensiteit lijkt logisch, want de intensiteit heeft vaak een invloed op hoe plezierig of onplezierig iets wordt ervaren. Dit model suggereert dus dat valentie toeneemt op basis van opwinding, van het meest neutraal tot het meest intens, onafhankelijk van of dit positief of negatief is.

EEG-studies van de neurale factoren van valentie

Het valentie asymmetrie model suggereert dat de rechter en linker prefrontale cortex verschillende rollen spelen in hoe we positieve en negatieve emoties waarnemen en ervaren. Positieve emoties lijken te zorgen voor grotere activiteit in de linker PFC, negatieve emoties in de rechter PFC. Het is niet altijd zo dat negatieve emoties terugtrekking gerelateerd zijn. Boosheid bijvoorbeeld is meer gericht op benadering. Het zou dus te makkelijk zijn om te zeggen dat positieve en negatieve emoties hetzelfde zijn als benadering gerelateerde en terugtrekking gerelateerde emoties. Het is dus de vraag of de activiteit in de linker of rechter PFC afhangt van valentie of van de benaderings- en terugtrekkingsmechanismen.

De functionele neuroanatomie van valentie

Twee meta-analyses van een groot aantal studies naar de neuroanatomie van valentie vonden zeer inconsistente resultaten. Uit één analyse kwam dat benadering gerelateerde emoties geassocieerd waren met grotere activatie in de linker PFC. Voor de terugtrekkingsmechanismen werden echter geen verschillen gevonden tussen de twee hersenhelften. Een andere analyse vond dat positieve emoties geassocieerd waren met grotere activatie van de linker laterale PFC en de basale ganglia, terwijl negatieve emoties geassocieerd werden met toegenomen activatie van de insula. Ook hier was linker PFC-activatie gerelateerd aan benaderingsemoties, samen met de activatie van de mediale PFC. Met terugtrekkingsemoties waren de amygdala, linker mediale PFC, anterieur cingulate, basale ganglia, linker insula en linker fusiform en superior occipitale cortices gerelateerd.

Een andere studie vond het volgende: onafhankelijk van of een afbeelding negatief of positief was, als de afbeelding emotioneel geladen was, was er sprake van een toegenomen activatie van de vmPFC. Deze relatie is dus volledig onafhankelijk van valentie. Wanneer de afbeeldingen ook ingedeeld moesten worden op basis van valentie, was er sprake van activiteit in de dlPFC, die dus van invloed lijkt te zijn op emotionele beoordeling. De vmPFC relateert dus waarschijnlijk aan de affectieve significantie (zowel positief als negatief) van een emotionele stimulus, terwijl de dlPFC relateert aan het evaluatieve aspect van valentie.

De functionele neuroanatomie van opwinding en valentie

Recente fMRI-onderzoeken hebben uitgewezen dat de activatie van de amygdala specifiek gecorreleerd is met emotionele opwinding, terwijl de amygdala niet reageert op verschillen in valentie. Valentie was geassocieerd met een toename in activiteit in de orbitofrontale cortex (OFC), dit gebied reageerde weer niet op verschillen in intensiteit (opwinding). Lewis vond zelfs dat verschillende delen van de OFC zich bezig hielden met positieve of negatieve valentie. Positieve valentie was gelinkt aan de rechter laterale OFC en de anterieur insula, terwijl negatieve valentie gerelateerd was aan de posterior insula, de ACC en de rechter en rechter mediale OFC.

Lewis vond ook dat grote delen van het brein geactiveerd werden door de samenkomst van valentie en opwinding, waardoor de twee geïntegreerd zouden kunnen worden tot een enkele representatie. Deze valentie-specifieke respons op opwinding ondersteunt het idee dat emotionele inhoud invloed heeft op de manier waarop we op opwinding reageren.

Wat houdt de neurowetenschap van beloning en straf in?

Rolls’ schema classificeert emoties en termen van belonende effecten. Zijn model beschrijft op de verticale as de emoties die geassocieerd zijn met de uitreiking van een beloning (omhoog) of straf (omlaag). Op de horizontale as beschrijft het de emoties geassocieerd met het niet uitreiken van een verwachte beloning (naar links) of verwachte straf (naar rechts). Het gaat hier echter niet om dimensies, want de parameters van het model zijn niet volledig onafhankelijk van elkaar.

De OFC lijkt een grote rol te spelen in het coderen van stimuli die gerelateerd zijn aan beloning of straf. Zo wordt deze bijvoorbeeld geactiveerd wanneer iemand zijn favoriete eten eet, of er zelfs maar aan denkt. De scores die mensen gaven aan hoe plezierig het eten was namen langzaam af naarmate zij meer aten en dus verzadigd raakten en dit was ook terug te zien als verminderde activiteit in de OFC. Ook hier waren weer verschillende delen van de OFC actief, afhankelijk van of een score gegeven moest worden aan hoe plezierig het eten was, of hoe onplezierig. De mediale OFC speelt een rol in het coderen van belonende stimuli, de laterale OFC in het evalueren van straffende stimuli. De nucleus accumbens (NAcc) zorgt ervoor dat dopamine wordt afgegeven. Dit wordt geassocieerd met het ervaren van positief affect en beloning. Zowel de OFC als de NAcc zijn dus belangrijke gebieden voor het coderen van beloning en straf.

Een beloning is niet zomaar een simpele kwestie van dopamine-afgifte in de NAcc. Er zijn drie processen waaraan een stimuli moet voldoen om belonend te zijn. Ten eerste moet het individu gemotiveerd zijn om te handelen en te leren. Ten tweede moet hij de stimuli en de consequenties van acties aan elkaar leren te relateren. Tot slot moet de consumptie van de beloning hedonistische consequenties veroorzaken, in de vorm van plezier. Elk van deze drie processen bestaat uit zowel expliciete en impliciete componenten. De expliciete (verlangen, verwachting, plezier) worden bewust ervaren, de impliciete (gewoontes, saillantie van de prikkel) niet. Volgens Berridge en Robinson kunnen variaties in zowel motivationele als emotionele componenten onbewust voorkomen, zelfs als de subjectieve scores die mensen aan hun stemming en gevoelens geven niet veranderen.

Middelen die mate van dopamine-afgifte beïnvloeden lijken geen invloed te hebben op het subjectief ervaren plezier als gevolg van drugs of eten. Opioïden daarentegen hebben wel een invloed op subjectief plezier: een injectie van opioïden zorgt voor meer uitingen van plezier, het blokkeren van de opioïde-receptoren vermindert de beloningswaarde. Opioïden lijken dus betrokken te zijn bij ‘liking’ en toename van het plezier als gevolg van sensorische stimuli.

De saillantie van een prikkel, ook wel wanting (willen hebben), wordt sterk beïnvloed door dopamine, maar hangt ook af van andere hersenstructuren zoals de connecties tussen de NAcc en de amygdala en delen van de cortex. Dit verklaart het feit dat de manipulatie van dopaminesystemen sterke effecten heeft op gemotiveerd gedrag maar niet op de mate van ‘liking’ van de beloning.

Hoe worden cognitieve evaluaties onderscheiden?

Omdat mensen ook aangeven een aantal duidelijk te onderscheiden emoties te voelen, moeten dimensionele theorieën ook laten zien dat cognitieve evaluatie kan leiden tot de indruk van discrete emoties.

Zijn valentie en opwinding de dominante dimensies van evaluatie?

De eerste stap in het proces van evaluatie van een stimuli is de evaluatie van valentie; is iets goed of slecht? Op een subjectief niveau zijn er grote overeenkomsten tussen verschillende emoties. Hoewel boosheid en angst van elkaar onderscheiden kunnen worden door gezichtsuitdrukking, worden ze op een gelijke manier ervaren (onplezierig en opwindende). Om deze overeenkomsten goed in kaart te brengen, is een dimensionele benadering nodig. Zo’n benadering kan verklaren waarom mensen zo makkelijk van de ene naar de andere emotie overgaan.

Smith en Ellsworth ontwikkelden een model bestaande uit zes dimensies waarop gedifferentieerd kon worden tussen vijftien verschillende emoties. Voor de meeste van deze emoties kon een uniek patroon van cognitieve evaluaties geïdentificeerd worden. De evaluaties van valentie en opwinding waren ook meegenomen in deze lijst. Er werd een sterke relatie gevonden tussen de cognitieve interpretatie van een gebeurtenis en de emotionele reactie erop.

Over het algemeen is het onderzoek naar cognitieve evaluaties het niet eens met de benadering dat er maar twee dimensies zijn. Het gaat er vanuit dat mensen zeer veel dimensies overwegen in de samenstelling van hun emotionele ervaring.

Zorgt cognitieve interpretatie van affectieve toestand voor te onderscheiden emoties?

De theorie van James dat fysiologische opwinding de oorzaak is van emoties heeft een aantal tekortkomingen. Zo ontstaat dezelfde opwinding ook als we hard sporten, maar het is onwaarschijnlijk dat we dan ook dezelfde emotie voelen. Daarnaast zijn fysiologische veranderingen te langzaam om vooraf te gaan aan een bewuste ervaring van emzieotie. Een ander probleem is nog dat mensen die zeer uiteenlopende emoties ervaren, toch vrijwel dezelfde fysiologische opwinding ervaren. Cannon stelde daarom dat emotie ontstaat wanneer de thalamus tegelijkertijd signalen zendt naar de cortex (voor de bewuste ervaring van emotie) en het autonome zenuwstelsel.

Schachter en Singer – tweefactormodel

Schachter en Singer stelden dat het ervaren van emotie afhangt van twee factoren: fysieke opwinding en cognitieve interpretatie van die opwinding. Dus als je een fysiologische opwinding ervaart, zoek je in je omgeving naar een verklaring. Dit is deels in overeenstemming met James, maar verklaart ook hoe het kan dat dezelfde opwinding een andere emotie tot gevolg heeft. Een emotionele ervaring heeft dus twee delen: een fysiologisch element en een (extern gericht) cognitief evaluatie-element.

Deze theorie werd bevestigd in een experiment waarin proefpersonen adrenaline of een placebo toegediend kregen. Een deel werd goed ingelicht over de bijwerkingen (opwinding bij de adrenaline en geen bijwerkingen bij de placebo) en een ander deel kreeg de omgekeerde (dus verkeerde) informatie. Het bleek dat wanneer iemand dacht dat de adrenaline geen bijwerkingen had, hij de opwinding die ontstond toeschreef aan een andere persoon in de kamer. Wanneer deze zich blij gedroeg, voelde de proefpersoon zich ook blij, maar wanneer deze zich boos gedroeg voelde de proefpersoon zich ook boos. De opwinding wordt dus gecombineerd met een evaluatie van de situatie: ‘ik ben opgewonden, dus dat zal wel blijdschap/boosheid zijn omdat deze andere persoon zich ook zo gedraagt’.

Wat zijn misattributies van opwinding?

Veel onderzoek wijst uit dat lichamelijke opwinding onze subjectieve ervaring van de wereld kleurt. Zo was er bijvoorbeeld een onderzoek waarbij mannen een rivier moesten oversteken over een lage stenen brug, of over een hoge, wiebelende, smalle brug. Daarna kwam er een vrouwelijke onderzoeker naar ze toe die hen een vragenlijst gaf. Ze kregen echter ook haar telefoonnummer met de vraag of ze haar wilden bellen na het onderzoek. De mannen die over de wiebelige brug waren gelopen (en dus meer opgewonden waren) belden vaker op. Zij hadden hun door de brug veroorzaakte opwinding dus verkeerd geattribueerd: ze dachten dat het kwam doordat ze zich aangetrokken voelden tot de onderzoekster.

De NAcc is anatomisch verbonden aan een aantal gebieden in de PFC, maar ook aan een aantal subcorticale gebieden zoals de amygdala. Het is daarom mogelijk dat de NAcc een belangrijke rol speelt in het bepalen van de affectieve significantie en saillantie van een stimulus, en niet specifiek opwinding of valentie.

Wat houdt het conceptual act model in?

Het conceptual act model stelt dat discrete emoties een illusie zijn, gecreëerd door een cognitief categorisatieproces genaamd kern affect. De hypothese hierbij is dat wat we waarnemen en ervaren als individuele emoties, eigenlijk voortkomt uit hoe we veranderingen in een meer algemeen kern affectieve systeem waarnemen en categoriseren.

In andere woorden: onze achtergrondstemmingen (core affect) worden ervaren langs de algemene dimensies valentie een opwinding. Deze toestanden zijn onderverdeeld in discrete emotiecategorieën, gebaseerd op een cognitieve evaluatie van de huidige context.

Hoe worden discrete en dimensionele benaderingen vergeleken?

Onderzoekers die kijken naar discrete emoties, focussen vaak op de neurale of fysiologische basis van emoties of stemmingen. Sommigen vinden zelfs dat de subjectieve ervaring van emoties irrelevant is voor het begrijpen van de emotie. Daarentegen, onderzoekers die uitgaan van een dimensionele benadering, focussen juist op subjectieve ervaring van gevoelens. Daarnaast wordt dimensioneel onderzoek vaker gedaan met mensen, terwijl de discrete-emotie-aanhangers vaker onderzoek doen bij ratten.

De uitdaging van het onderzoek naar emotie is om deze twee verschillende onderzoekstradities te vergelijken en te kijken of het empirisch bewijs van beiden geïntegreerd kan worden in één verklarend model van affect. Beide tradities geven informatie uit verschillende niveaus van analyse (subjectieve rapportage tegenover neurale activatie). Deze data zouden dus best samengevoegd kunnen worden in een allesomvattend model.

Tot slot is het jammer dat er bijna niet gekeken wordt naar individuele verschillen in hoe mensen reageren in emotionele situaties en hoe ze deze situaties waarnemen en interpreteren. Dit zijn juist invloedrijke aspecten in de structuur van affect.

Worden affectieve gebeurtenissen beter herinnerd dan neutrale gebeurtenissen?

Er is bewijs dat mensen hun affectieve reacties op bepaalde stimuli onthouden, zelfs wanneer ze zich niet bewust kunnen herinneren die stimulus ooit eerder gezien te hebben. Dit heet ook wel impliciet geheugen; de impact die een vorige confrontatie met een (expliciet vergeten) stimulus heeft op huidig gedrag en beoordeling.

Hoe werken studies van autobiografische herinneringen?

De affectieve eigenschappen van een situatie kunnen zorgen voor een verbeterd geheugen van alledaagse gebeurtenissen. Een goed voorbeeld hiervan zijn flashbulb memories, zeer levendige herinneringen aan sterk emotionele gebeurtenissen, zoals de aanslag op het WTC in 2001. Er wordt een hoge correlatie gevonden tussen de levendigheid van de herinnering en hoe emotioneel de gebeurtenis was. Dit is onafhankelijk van of de emoties positief of negatief waren. De levendigheid van de herinnering is echter geen garantie dat deze ook daadwerkelijk accuraat is, dat is vaak juist niet zo. Na een aantal jaar vertellen mensen de gebeurtenis nog in veel detail na en zijn er dan ook zeker van dat wat ze vertellen correct is. Echter, de navertelling is na een aantal jaar vaak veel veranderd en klopt niet meer met de daadwerkelijke gebeurtenis.

Onderzoek naar autobiografisch geheugen is problematisch, omdat je niet kunt weten of mensen die meer affectieve gebeurtenissen ophalen uit het geheugen dit doen omdat het makkelijker is om die gebeurtenissen op te halen, of omdat ze meer van dat soort gebeurtenissen hebben meegemaakt. Daarom wordt onderzoek naar geheugen vaak in het laboratorium uitgevoerd.

Laboratoriumstudies

Het onthouden/kennen-paradigma meet twee onafhankelijke processen die ten grondslag liggen aan herinnering. De eerste is onthouden (remember) en gaat over het terughalen van een gebeurtenis met verschillende contextuele details. De tweede is kennen (know) en is een gevoel dat een item bekend is, zonder een precieze herinnering van de contextuele details. In dit onderzoek moeten participanten bepalen of ze een (affectief positief, negatief of neutraal) item hebben onthouden, of dat ze het kennen. Hoog affectieve items werden beter onthouden (zowel positief als negatief). Voor negatieve items werd vaker het oordeel ‘onthouden’ gegeven. Dit bevestigt de levendigheid van autobiografische herinneringen van negatieve gebeurtenissen (ook al is de accuraatheid niet per sé beter).

Een fMRI-studie bevestigt de vinding dat accuraatheid tussen positieve en negatieve stimuli niet verschilt, maar dat negatieve stimuli vaker als ‘remember’ worden aangegeven. Dit komt waarschijnlijk door een grotere activiteit in de amygdala bij negatieve items. Bij neutrale items werd een hogere ‘remember’-score gelinkt aan een grotere activiteit in de parahippocampale cortex.

Hoe werkt geheugen voor de essentie van dingen?

Er zijn indicaties dat affect de accuraatheid van onze herinneringen vooral verbetert voor de kern, of de essentie van een gebeurtenis. Zo kunnen ooggetuigen van een misdrijf vaak het wapen tot in detail beschrijven, maar hoe beter het wapen beschreven wordt, hoe minder goed de details over de dader onthouden zijn.

Deze vindingen komen overeen met een eerdere hypothese die stelt dat emotionele opwinding een versmalling van de aandacht (narrowing of attention) tot gevolg heeft, waardoor vooral het centrale deel van een scene in detail wordt verwerkt. Dus affect verbetert de accuraatheid van geheugen voor de centrale aspecten van een gebeurtenis, maar vermindert het geheugen voor de perifere aspecten.

Het zou kunnen dat we emotionele gebeurtenissen beter onthouden doordat we er vaker aan denken, en deze gebeurtenissen dus eigenlijk ‘repeteren’. Daarnaast trekken negatieve stimuli veel sterker de aandacht, waardoor een verbeterde codering in het geheugen plaatsvindt. Deze argumenten wijzen erop dat geheugen verbeterd zou worden door indirecte effecten van affect op codering en repetitie.

Heeft affect invloed op geheugen door opwinding of door valentie?

We weten dat opwinding en valentie een te onderscheiden effect hebben op neurale processen, wanneer er aandacht wordt gegeven aan stimuli. Er is echter nog niet veel onderzoek geweest dat de twee onderscheidt wanneer het gaat om affect en geheugen.

Effecten van opwinding op geheugen voor affectief materiaal

Er wordt gesteld dat de amygdala belangrijk is voor het verbeteren van geheugen voor opwindende stimuli. Psychologische opwinding leidt tot activatie van beta-adrenergic receptoren in de amygdala. Dit zorgt weer voor activiteit van de hippocampus, die zorgt voor verbeterde consolidatie (opslag) van herinneringen over gebeurtenissen die een opwindingrespons opwekten.

Er werd gevonden dat schade aan de amygdala vooral geheugen van centrale aspecten van een scene beperkt, maar niet van de meer perifere aspecten. Daarnaast kwam uit een onderzoek dat activiteit in de amygdala tijdens de codering van een aversieve emotionele gebeurtenis sterk gecorreleerd is met het terughalen van de gebeurtenis op een later moment. Deze correlatie was niet aanwezig bij de neutrale gebeurtenissen, maar er is wel een correlatie tussen de activiteit in het hippocampale gebied en het terughalen van neutrale stimuli. Dit wijst erop dat de amygdala betrokken is bij een verbeterd geheugen voor emotionele stimuli, en het hippocampale gebied bij het ophalen van neutrale stimuli.

Omdat de stimuli gebruikt in bovenstaande onderzoeken allemaal negatief waren, is het niet zeker of de effecten veroorzaakt worden door opwinding of valentie. Later onderzoek waarbij ook positieve emotionele stimuli werden betrokken, vond dezelfde resultaten: geheugen voor opwindende gebeurtenissen was beter dan voor neutrale gebeurtenissen. Daarnaast was de amygdala-activiteit gecorreleerd met de opwindende eigenschappen van de stimuli, onafhankelijk van valentie.

Tot slot vonden Kensinger en Corkin nog dat activatie van de amygdala en de hippocampus correleerde tijdens het coderen van opwindende woorden die later herinnerd werden. Dit suggereert dat een amygdala-hippocampale netwerk ten grondslag zou kunnen liggen aan het verbeterde expliciete geheugen voor emotionele opwindende stimuli.

Effecten van valentie op geheugen voor affectief materiaal

Een onderzoek naar de invloed van valentie op geheugen vond dat participanten meer negatieve woorden onthielden, onafhankelijk van opwinding. Echter, het verbeterde geheugen voor hoge en lage opwindingwoorden leek wel geassocieerd te zijn met verschillende neurale netwerken. Voor de negatieve hoge opwinding-woorden was er vooral activiteit in de amygdala en hippocampus, voor de negatieve lage opwinding-woorden vooral in de PFC en hippocampus. In de uiteindelijke gedragsoutput zat er geen verschil in het terughalen van de negatieve woorden, of het ze nou hoog of laag waren op opwinding.

Er zijn ook studies die geen verschil vinden tussen het geheugen voor positieve en negatieve gebeurtenissen, en zelfs studies die vinden dat positieve gebeurtenissen beter onthouden worden. Dit laatste wordt de positivietsbias genoemd. De vraag is echter of dit wel een bias is, want over het algemeen maken mensen ook echt meer positieve situaties mee dan negatieve.

Affectief geheugen voor plezierige en onplezierige gebeurtenissen lijkt te vervagen met verschillende snelheden; dit gaat sneller voor negatieve dan voor positieve gebeurtenissen. Dit effect (fading affect bias) geeft ons een gevoel van positiviteit; we zien ons leven als positiever.

Dus is er nou een effect voor valentie? Het lijkt erop dat er onder laboratoriumcondities geen verschil is tussen geheugen voor positieve en negatieve gebeurtenissen. Echter, gebeurtenissen die relevant zijn voor ons laten een bias zien waarbij positieve gebeurtenissen beter blijven hangen. Het hangt er wel vanaf of de taak gaat over de zelf, of een onbekend ander persoon. Negatieve informatie over de zelf wordt op een vrij oppervlakkige manier verwerkt, terwijl informatie die vleiend is voor de zelf veel nauwkeuriger wordt verwerkt. Over anderen onthouden we veel meer negatieve informatie dan over onszelf.

Heeft affect invloed op geheugen bij coderen, consolideren of ophalen?

Er zijn drie momenten waarop affect invloed kan hebben op geheugen. Het eerste moment is bij de codering, waardoor emotioneel saillante gebeurtenissen in meer detail verwerkt worden en daardoor beter herinnerd. Het tweede moment is consolidatie, dus wanneer de herinneringen vastgelegd worden in het lange termijngeheugen. Het derde moment is bij het ophalen van de herinneringen. Deze stadia volgen elkaar niet zomaar op, maar overlappen voor een groot deel. Daarnaast gebruiken ze verschillende neurale circuits.

Het feit dat consolidatie enige tijd duurt (minuten tot uren of meer), betekent dat geheugen voor affectieve opwindende gebeurtenissen waarschijnlijk verbetert vergeleken met neutrale gebeurtenissen, naarmate de tijd vordert. Dit betekent dat wanneer herinneringen worden opgehaald vlak na de gebeurtenis, er weinig verschil zou moeten zijn in het geheugen voor affectieve en neutrale gebeurtenissen. Na enige tijd zou dit verschil groter moeten zijn.

Het blijkt dat affect wel degelijk een effect heeft op geheugen tijdens zowel het coderen en de consolidatie, en misschien ook tijdens het ophalen van herinneringen.

Coderingseffecten

Het effect van attentional bias, zoals besproken in het vorige hoofdstuk, is dat verhoogde aandacht voor opwindende stimuli zorgt voor een beter mentaal beeld. Dit zorgt dus voor een boost in geheugen voor affectieve stimuli. Ondersteuning voor deze theorie komt uit onderzoek waarin de amygdala-activiteit tijdens de coderingsfase gecorreleerd is met hoe goed de emotionele gebeurtenissen onthouden worden. Echter, verbeterd geheugen werd niet direct na codering gevonden, maar pas enkele weken later. Het kan dus zijn dat de amygdala-activiteit tijdens de codering effect heeft op het daarop volgende consolidatieproces op een manier die wat tijd nodig heeft om te ontwikkelen.

Consolidatie-effecten

Veel van de vindingen op dit gebied komen van dierstudies. Zo werd er gevonden dat wanneer er na de training drugs worden toegediend die het geheugen bevorderen, deze leiden tot een nog grotere verbetering van geheugen dan de training op zich. Dit effect is niet meteen te zien, maar 24 uur later wel. Dit patroon suggereert dat de drugs selectief de consolidatie beïnvloeden.

Adrenaline en cortisol (stress hormonen) spelen een belangrijke rol in de consolidatie van geheugen. De amygdala is belangrijk voor het mediëren van deze invloed; dit weten we omdat laesies aan de amygdala de effecten van deze hormonen op consolidatie kunnen blokkeren. Ook bij mensen zijn deze bevindingen bevestigd, onder andere door toedienen van adrenaline na het doen van een geheugentaak. Dit bevorderde de consolidatie voor alle stimuli.

Het lijkt er dus op dat emotionele opwindende stimuli beter geconsolideerd worden in het lange termijngeheugen. Dit effect is gelinkt aan een aantal hormonen en wordt verder geregeld door de amygdala. Daarnaast is het amygdala-hippocampale netwerk (dat actief is bij codering) direct van invloed op consolidatie. Het enige probleem is dat geheugen vaak maar één keer getest wordt (als consolidatie al een eind op weg is), waardoor we niet weten of opwinding vooral van invloed is op consolidatie, of op codering.

Ophaaleffecten

Er is wat bewijs dat activatie van de amygdala en gebieden in de anterieur temporale pole specifiek betrokken zijn bij het ophalen van affectieve informatie. Zo werd er gevonden dat verschillende neurale netwerken betrokken waren in het ophalen van neutrale informatie en het ophalen van affectieve informatie. Voor het ophalen van zowel positieve als negatieve afbeeldingen was er activatie in de rechter anterieur temporale pole en de linker amygdala. Deze gebieden waren niet actief bij het ophalen van neutrale afbeeldingen. Het probleem bij deze studie was wel dat de amygdala misschien niet geactiveerd werd voor het ophaalproces, maar juist door de emotionele reactie op de opgehaalde herinneringen.

Hebben stemmingen invloed op geheugen?

Het zou kunnen dat door het bekijken van emotionele stimuli een bepaalde stemming wordt veroorzaakt, die vervolgens van invloed is op het geheugen, in plaats van dat deze invloed komt van eigenschappen van de stimulus of de gebeurtenis. Wanneer we in een bepaalde stemming zijn, hebben we de neiging om dingen op te merken die in overeenstemming zijn met die stemming en herinneren we ons ook meer dingen uit het verleden die bij de stemming passen.

We behandelen hier twee fenomenen: stemmings-congruent geheugen (stemmings-congruent geheugen) en stemmingsafhankelijk geheugen(stemmingsafhankelijk geheugen). Stemmings-congruent geheugen beschrijft dat wat we ons herinneren in overeenstemming is met onze stemming: als we ons depressief voelen, herinneren we ons meer verdrietige gebeurtenissen. Stemmingsafhankelijk geheugen beschrijft dat we dingen die we leren wanneer we in een bepaalde stemming zijn, beter herinneren wanneer we weer in diezelfde stemming zijn.

Stemmings-congruent geheugen

Stemmings-congruent geheugen kan voorkomen bij zowel coderen als ophalen. De invloed van stemming bij coderen wordt vaak getest door een stemming te veroorzaken en mensen dan een lijst met positieve en negatieve woorden te laten leren. Later, wanneer deze mensen in een neutrale stemming zijn, wordt gekeken welke woorden ze zich herinneren. Er wordt inderdaad gevonden dat woorden die overeenkomen met de stemming waarin de persoon was tijdens het leren, beter worden onthouden. De verklaring hiervoor kan gevonden worden in het associatieve netwerk model, dat voorspelt dat informatie die overeenkomt met de stemming meer saillant is en op een dieper niveau wordt verwerkt dan andere informatie.

De invloed van stemming bij het ophalen lijkt wat minder duidelijk. Hierbij wordt mensen vaak gevraagd een lijst met positieve en negatieve woorden te leren terwijl ze in een neutrale stemming zijn. Hierna wordt ze gevraagd zo veel mogelijk woorden op te halen wanneer ze in een positieve of negatieve stemming zijn. De resultaten hiervan zijn uiteenlopend: sommige studies vinden geen effect, anderen wel.

De studies naar autobiografische herinneringen geven een duidelijker beeld. Hier wordt een stemming opgeroepen, waarna mensen gevraagd wordt om gebeurtenissen op te halen uit hun eigen leven. De bevindingen hier zijn over het algemeen dat mensen meer gebeurtenissen ophalen die overeenkomen met hun stemming, hoewel sommige studies het tegenovergestelde vonden.

Het probleem met deze studies is dat de gebeurtenissen die opgehaald worden vaak ook in overeenstemming zijn met de stemming op het moment dat de gebeurtenis plaatsvond. Dus het kan net zo goed zijn dat de effecten veroorzaakt worden door de invloed van de stemming op het moment van coderen. Daarnaast kan de huidige stemming de herinnering verdraaien, waardoor ze gereconstrueerd worden op zo’n manier dat ze meer bij de huidige stemming passen. Dit laatste kan een adaptieve functie zijn, aangezien evaluaties van de huidige affectieve situatie een betere leidraad kunnen zijn voor toekomstig gedrag dan wanneer de herinnering een perfecte weerspiegeling zou zijn van het verleden.

Een aantal factoren is van invloed op of stemmings-congruentie voorkomt. Zo is de vraag of het materiaal gerefereerd is aan de zelf of aan een ander en of de persoon zich bewust is van het feit dat de informatie overeenkomt met de stemming of niet. Daarnaast is de intensiteit van de stemming en van het materiaal van belang. Zo is er in een onderzoek gevonden dat wanneer de intensiteit van het materiaal laag is, er zelfs stemmingsincongruentie effecten optreden. Wanneer stemming en materiaal worden opgemerkt (dus intens zijn), worden er diepere associaties gevormd, wat geheugen ten goede komt.

De gevonden stemmingsincongruentie effecten zijn lastiger te verklaren. Het is mogelijk dat cognitieve controlestrategieën aan het werk zijn, die zich bezighouden met het reguleren van de stemmingen. Dus het ophalen van stemmingsincongruente informatie kan een poging zijn om de stemming te veranderen.

Er is ook een effect gevonden waarbij stemming bij codering van invloed is op hoe woorden ‘gekleurd’ worden. Wanneer mensen in een bepaalde stemming zijn en een lijst neutrale woorden leren, krijgen deze woorden een betekenis mee door de affectieve achtergrond (de stemming). Hierdoor werden meer woorden correct onthouden, wat een aanvulling is op de theorie dat emotioneel geladen stimuli beter onthouden worden.

Mood dependent memory

Zoals al eerder besproken, zorgt stemmingsafhankelijk geheugen dat materiaal dat geleerd wordt in een bepaalde stemming, beter opgehaald wordt wanneer iemand weer in diezelfde stemming is. Het gaat hier dus om consistentie tussen de stemmingen op het moment van coderen en het moment van ophalen.

Een studie door Bower gaf een zeer sterk effect van stemmingsafhankelijk geheugen, maar de resultaten zijn nooit goed gerepliceerd. Onderzoekers zijn het er echter wel over eens dat er bepaalde omstandigheden zijn waarin stemmingsafhankelijk geheugen vrijwel altijd voorkomt. Zo komen de effecten veel vaker voor in real-life situaties dan in het laboratorium. In deze situaties is de affectieve aard van de situatie veel saillanter en intenser. Daarnaast zijn affectieve situaties uit het echte leven vaak meer verbonden met de levensdoelen van een persoon, waardoor ze eerder geëvalueerd en geïnterpreteerd worden als significant.

Het is waarschijnlijk dat een sterkere stemming tijdens het coderen resulteert in een sterkere associatie met het materiaal. Dus als de stemming bij het ophalen hetzelfde is als de stemming met het coderen, is de stemming zelf een goede aanwijzing. Dit verklaart waarom het effect het sterkste is wanneer de stemming intens is, er is dan sprake van duidelijk aanwezige context voor het leren van het materiaal. Het effect treedt namelijk ook op wanneer in plaats van stemming, locatie of aroma wordt gebruikt als context.

Wanneer andere aanwijzingen bijna niet aanwezig zijn, geldt stemming als een belangrijke cue. Echter, wanneer er heel veel andere, sterke aanwijzingen aanwezig zijn, valt stemming daar een beetje tegen weg. Dus dit verklaart waarom het effect minder tot niet aanwezig is wanneer de stemming niet heel intens is: het valt dan weg tegen de andere cues uit de omgeving.

Eich stelde dat stemmingsafhankelijke geheugeneffecten betrouwbaar en consistent zijn, zo lang de stemmingen sterk en stabiel zijn en wanneer mensen betrokken zijn bij het actief genereren van de target-gebeurtenissen die later onthouden moeten worden. Dit is vrijwel altijd het geval in alledaagse sociale situaties, dus dit is een goede verklaring voor het feit dat het effect vaker in real-life optreedt dan in het laboratorium.

Maakt het type stemming een verschil voor het geheugen?

Uit bovenstaand onderzoek blijkt dat valentie van de stemming geen verschil maakt, maar intensiteit wel degelijk. Verder stellen Levine en Pizarro dat er gekeken moet worden naar welk doel een emotie dient. Dit is niet zomaar een kwestie van opwinding of valentie, maar hangt af van wat iemand met een emotie bereikt. Volgens deze theorie zouden emoties geheugen moeten verbeteren voor de details die het meest relevant zijn voor de motivaties die geassocieerd zijn met discrete emoties. Er is enige verwarring tussen emoties en stemmingen, maar het lijkt logisch dat verschillende stemmingen ook gerelateerd zijn aan verschillende adaptieve functies.

Zijn positieve en negatieve stemmingen geassocieerd met verschillende informatieverwerkingsstrategieën?

Er is een lijn van onderzoek die stelt dat verschillende stemmingen geassocieerd zijn met verschillende informatieverwerkingsstrategieën. Zo vertrouwen blije mensen meer op algemene kennis en stereotypes. Een blije stemming is immers een gevolg van het bereiken van een doel, dus er is geen onmiddellijk probleem dat opgelost moet worden. Negatieve stemmingen daarentegen, leiden tot meer gedetailleerde evaluatie van informatie. Deze stemmingen zijn immers veroorzaakt doordat belangrijke doelen bedreigd worden of falen.

Bij positieve stemmingen wordt assimilatie gebruikt, waarbij actieve cognitieve elaboratie van stimuli gebeurt door interne schema’s en kennisstructuren. Dit is vooral goed wanneer exploratie en creativiteit van belang zijn. Bij negatieve stemmingen daarentegen, wordt accommodatie gebruikt. Dit is een adaptief proces, waarbij gefocust wordt op de eisen van de omgeving. Dit brengt voorzichtige en gedetailleerde perceptie en analyse van stimuli met zich mee, voor wanneer er geen fouten gemaakt mogen worden.

Dit is ook van invloed op geheugen. Wanneer mensen een verhaaltje te horen krijgen waarin bepaalde gebeurtenissen in het script passen (bijvoorbeeld een verhaaltje over een restaurant waar de serveerster de menu’s op tafel legt) en andere gebeurtenissen niet (dat iemand zijn tennisracket wegzet), ‘herinneren’ mensen die in een positieve stemming waren zich later meer scriptrelevante informatie, ook als deze niet in het verhaal genoemd werd. Mensen die in een negatieve stemming waren zijn accurater in het benoemen wat wel en niet in het verhaal zat. Dit laat zien dat positieve stemming leidt tot meer vertrouwen in algemene kennis, waardoor er fouten in het geheugen sluipen.

Uit een ander onderzoek blijkt dat mensen in een blije stemming een beter geheugen hebben voor een vertelling als geheel, terwijl boze of verdrietige mensen zich meer details van het verhaal konden herinneren. Daarbij herinnerden verdrietige mensen zich meer informatie gerelateerd aan negatieve uitkomsten dan de boze mensen. Boze mensen herinnerden zich juist weer meer informatie over gestelde doelen dan de verdrietige mensen. Dit geeft weer aan dat mensen in verspillende stemmingen de neiging hebben om verschillende soorten informatie op te halen.

Wat zijn theoretische verklaringen voor stemming en geheugeninteracties?

Associatieve netwerk modellen

Het centrale idee achter associatieve netwerk theorieën is dat alle concepten en feiten die we in ons lange termijngeheugen hebben, opgeslagen zijn als knooppunten in een complex netwerk. Het concept ‘hond’ is bijvoorbeeld opgeslagen als knooppunt naast dingen als dier, blaf, bijt, Fikkie, etc. Het idee is dat wanneer een bepaald knooppunt geactiveerd wordt, er een golf door het netwerk gaat waardoor sterk gerelateerde concepten sterker geactiveerd worden dan nauwelijks gerelateerde concepten. Zo’n netwerk is een goede verklaring voor semantic priming effects. Dit houdt in dat de verwerking van een concept sneller gaat, wanneer we vlak daarvoor een gerelateerd concept hebben verwerkt.

Bower stelde dat stemmingen ook opgeslagen kunnen worden als knooppunten in zo’n netwerk, samen met andere ‘cognitieve’ concepten. Dus voor elk concept kan een reeks affectieve toestanden (emoties en stemmingen ervaring in associatie met het concept) gelinkt worden aan dit kernconcept. Dit betekent dat wanneer een bepaald concept geactiveerd wordt, er ook een bepaalde stemming geactiveerd kan worden (of andersom; door stemming wordt een concept geactiveerd). Dit model kan dus zowel stemmings-congruentie als stemmingsafhankelijk geheugen verklaren.

Er wordt vanuit gegaan dat bepaalde emotieknooppunten (verdriet) andere emotieknooppunten (blijdschap) inhiberen, waardoor het bijvoorbeeld moeilijker wordt om concepten op te halen die geassocieerd zijn met blijdschap wanneer je verdrietig bent.

Het model gaat wel uit van vrij algemene voorspellingen over stemmings-congruentie, terwijl uit ander onderzoek blijkt dat het per stemming verschilt wat voor effect er is op geheugen. Deze differentiatie kan niet goed gemaakt worden door een associatieve netwerk. Daarnaast wordt er niet ingegaan op de effecten van motivatie op stemmings-congruentie. Mensen ervaren niet zomaar passief affectieve toestanden, ze gebruiken een scala aan strategieën om deze te reguleren en positieve stemmingen vast te houden of te bereiken. Eén zo’n strategie is afleiding, waarbij mensen aan iets anders proberen te denken. Hierdoor wordt de activatiegolf door het model verstoord, waardoor de activatie van concepten gerelateerd aan de negatieve stemming geremd wordt.

Affect infusion model (AIM)

Wanneer motivaties aanwezig zijn om emoties te reguleren, komen vaak stemmingsincongruïteitseffecten voor. Het Affect Infusion Model (AIM) is bedoeld om een duidelijkere specificatie te geven van de omstandigheden waarin wel of juist niet waarschijnlijk is dat stemmingscongruentie voorkomt. Het model gaat er vanuit dat stemmingsovereenkomstige voorspellingen van associatieve netwerk modellen alleen voorkomen onder omstandigheden die een open en onbevooroordeeld zoek- en verwerkingsstrategie toelaten.

AIM identificeert vier verwerkingsstrategieën. De keuze voor een strategie is afhankelijk van eigenschappen van de taak, de persoon en de situatie als geheel. Twee van de strategieën (direct access en motivated) brengen gesloten en gerichte verwerking met zich mee, die de mogelijkheid voor affect infusion (het proces waarbij affectief saillante informatie betrokken wordt bij cognitieve en gedragsprocessen) limiteren. De twee andere strategieën daarentegen (heuristic en substantive) vragen om een meer open en constructieve verwerkingsstijl, waardoor er meer mogelijkheden zijn voor affect infusion. De verschillende strategieën bepalen dus voor een belangrijk deel de eigenschappen van affect-cognitierelaties.

AIM komt tot de onverwachte conclusie dat affect infusion vooral voorkomt wanneer diepgaandere verwerking nodig is. Dit komt doordat deze strategieën het achteloze gebruik van affectieve informatie bevorderen. Wanneer de situatie vraagt om een simpele, al bestaande respons, heeft affectieve informatie vrijwel geen impact op cognitieve verwerking. Verder gaat AIM er vanuit dat als alle andere omstandigheden hetzelfde blijven, mensen kiezen voor de simpelste verwerkingsstrategie, die het minste moeite kost.

Die vier verwerkingsstrategieën zijn als volgt:

1. Direct access strategy: gaat over het directe ophalen van een vooraf geprogrammeerde respons, wordt gebruikt wanneer de taak bekend is.

2. Motivated strategy: gestuurd door een specifiek motivationeel doel, gekenmerkt door een zeer gerichte en selectieve zoektocht naar informatie. Negatieve stemmingen kunnen deze strategie uitlokken, om de stemming te ‘repareren’.

3. Heuristic strategy: gebruikt wanneer er geen motivationele druk is en wanneer de taak simpel en bekend is. Affect infusion komt alleen voor als mensen affect gebruiken als heuristic cue

4. Substantive processing strategy: gebruikt wanneer de taak moeilijk of complex is, of wanneer het nieuw is en er geen motivationeel doel is om de verwerking te leiden. Affect infusion komt voor doordat er constructieve, creatieve processen nodig zijn.

Samengevat is de belangrijkste voorspelling van AIM de aanwezigheid van stemmingscongruentie effecten wanneer heuristic en substantive processing strategieën gebruikt worden, en de afwezigheid van affect infusion wanneer direct access of motivated processing gebruikt wordt. AIM breidt dus de associatieve netwerk motels uit, door de omstandigheden te specificeren waaronder affect infusion en dus ook mood congruent en mood dependent geheugeneffecten voorkomen.

Iedereen gaat wel eens door een periode van stress, maar voor sommigen wordt dit zo erg dat zij niet meer in staat zijn om een normaal leven te leiden. Welke factoren zijn er betrokken bij het ontwikkelen van zo’n emotionele stoornis? De American Psychiatric Association (APA) heeft de Diagnostic and Statistical Manual of mental Disorders (DSM-IV) uitgebracht, als hulpmiddel om psychische stoornissen te classificeren en diagnosticeren. Deze handleiding bevat vijf assen (I: klinische stoornissen, II: persoonlijkheidsstoornissen en mentale retardatie, III: algemene medische aandoeningen, IV: psychosociale- en omgevingsproblemen. V: globale beoordeling van functioneren) die een scala aan symptomen en karakteristieken van meer dan 200 psychische stoornissen bevatten. De eerste drie assen worden altijd gebruikt, de vierde en vijfde zijn optioneel en kunnen gebruikt worden als de specialist dit nodig vindt.

Het probleem met DSM-IV is dat er geen rekening wordt gehouden met culturele verschillen, daarom is het voornamelijk relevant in westerse samenlevingen. Daarnaast is het een categorische classificatie, waardoor mensen wel of niet een stoornis kunnen hebben, terwijl veel symptomen voorkomen over een breed scala aan verschillende stoornissen. Deze symptomen kunnen ook sterker of minder sterk ervaren worden. Een dimensionele benadering zou daarom toepasselijker zijn.

Emotionele stoornissen zijn veelvoorkomend, in ongeveer 20% van de populatie. De prevalentie (proportie van de populatie die een stoornis heeft) van stemmingsstoornissen is hoger bij vrouwen, terwijl andere stoornissen (zoals verslaving) weer meer voorkomen bij mannen. Tussen depressie en angststoornissen heerst een hoge comorbiditeit: bijna 90% van de mensen met een angststoornis ervaart minstens één episode van klinische depressie.

Wat zijn de risicofactoren voor angst en depressie?

De risicofactoren die mensen meer vatbaar maken voor emotionele stoornissen zijn als volgt:

• Stressvolle gebeurtenissen in het leven of de omgeving

• Eigen temperament of persoonlijkheidskenmerken

• Neurobiologische factoren, zoals de afname van bepaalde neurotransmitters en receptoren in het brein

• Bepaalde cognitieve processen en biases

• Een genetische aanleg voor emotionele stoornissen

Deze factoren zijn niet onafhankelijk van elkaar, ze werken op elkaar in om iemand meer vatbaar te maken voor een stoornis. Het samenwerken van deze factoren wordt beschreven door het diathese-stress model van psychopathologie. Dit model gaat er vanuit dat een stoornis ontstaat als gevolg van twee dingen: een diathese (aanleg voor een bepaalde ziekte of stoornis; dit kan zowel genetisch als sociaal zijn) en stress (door een ernstige gebeurtenis in de omgeving).

Omgevingsinvloeden

Zeer traumatische levensgebeurtenissen kunnen een belangrijke rol spelen in het kwetsbaar maken van mensen voor een emotionele stoornis. Deze link tussen omgeving en stoornissen is het duidelijkst in Posttraumatische Stressstoornis (PTSS/PTSD). Vrijwel iedereen die een traumatische gebeurtenis meemaakt, krijgt in de periode direct erna wel te maken met symptomen van PTSS. Er moeten echter andere factoren aanwezig zijn, wil de stoornis ook op de lange termijn aan blijven houden.

Stress is een belangrijke factor geassocieerd met emotionele stoornissen. Het heeft een direct effect op de hersenen, waarbij het verlies van neuronen veroorzaakt (neuronale atrofie) in onder andere de hippocampus. Kinderen die stress ervaren (bijvoorbeeld in de vorm van mishandeling of misbruik) hebben een grotere kans op emotionele stoornissen later in hun leven. Ook de kans op andere ernstige stoornissen zoals schizofrenie wordt hierdoor vergroot.

Veel onderzoek wordt gedaan met de Social Readjustment Rating Scale. Die onderzoekt welke van 43 verschillende levensgebeurtenissen, iemand heeft meegemaakt in het afgelopen jaar. Elke gebeurtenis heeft een score op basis van hoeveel aanpassing er nodig is (hierbij kunnen zowel positieve gebeurtenissen als negatieve gebeurtenissen als stressvol gezien worden). Scores op deze schaal correleren sterk met de hoeveelheid angst en depressie die iemand ervaart.

De vraag is hoe het komt dat stressvolle levensgebeurtenissen een kwetsbaarheid voor stoornissen veroorzaken. Het kan zijn dat de ervaring van stress (op jonge leeftijd) de neurobiologische mechanismen aantast, die normaal gesproken helpen met coping. Zo hebben mensen met een angststoornis vaak een overactief hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA)-systeem, wat zeer waarschijnlijk komt door een tekort aan glucocorticoïd receptoren in de hersenen, wat weer veroorzaakt wordt door een hoge mate van stress tijdens de jeugd. Chronische stress kan ook leiden tot een hyperreactieve staat van de amygdala, waardoor deze eerder geactiveerd wordt.

Negatieve ervaringen in de kindertijd worden ook geassocieerd met een grotere kans op het ontwikkelen van een neurotische persoonlijkheid, wat op zich weer geassocieerd wordt met het ontwikkelen van een kwetsbaarheid voor emotionele stoornissen.

Temperament en persoonlijkheid

Er zijn vier manieren waarop temperament van invloed kan zijn op het ontwikkelen van klinische stoornissen zoals angst of depressie. Deze vier modellen sluiten elkaar niet uit; er bestaat bewijs voor allemaal.

1. Het kwetsbaarheids- of aanlegmodel: temperament speelt een directe causale rol.

2. Het pathoplastie-model: temperament beïnvloedt het verloop van de stoornis (bijvoorbeeld via de sociale omgeving) zonder een directe causale rol te spelen.

3. Het litteken- of complicatiemodel: volgens dit model is het andersom; de ervaring van een emotionele stoornis beïnvloedt juist het temperament.

4. Het continuïteits- of spectrummodel: temperament en emotionele stoornissen reflecteren dezelfde onderliggende processen; emotionele stoornissen zijn extreme manifestaties van normale persoonlijkheidskenmerken.

Zijn temperament-dimensies risicofactoren voor emotionele stoornissen?

Om de richting van het causale verband tussen risicofactoren en het ontstaan van een emotionele stoornis te onderzoeken, zijn jarenlange longitudinale studies nodig bij een groep mensen die nog geen stoornis heeft. Uit dit soort studies komen de affectieve dimensies neuroticisme-negatieve affectiviteit (N-NA) en extraversie-positieve affectiviteit (E-PA) vaak naar voren als factoren die een rol spelen bij de ontwikkeling van emotionele stoornissen.

Wat houdt neuroticisme-negatieve affectiviteit (N-NA) in?

N-NA is een belangrijke dimensie van persoonlijkheid met effecten op stemming, cognitie, neurobiologische processen en gedrag. Verder heeft het een duidelijke genetische component. N-NA is verbonden aan het behavioural inhibition system (BIS), wat weer verbonden is aan behaviourally inhibited temperament. Deze constructen zijn sterk geassocieerd met neurobiologische circuits gerelateerd aan het vermijden van schade. Veel meetinstrumenten voor angst en depressie meten voor een belangrijk deel het meer algemene construct N-NA, waardoor de co-morbiditeit van angst en depressie deels verklaard kan worden.

N-NA is dus een overkoepelende factor in beide soorten stoornissen. Gedragsgeïnhibeerd temperament is op zichzelf een goede voorspeller van emotionele stoornissen. 30% van de gedragsgeïnhibeerde kinderen ontwikkelen een scala aan angststoornissen. Deze kinderen lieten een sterke amygdalarespons zien op onbekende gezichten in hun adolescentie. Een relatief groot deel van deze jongeren werd gediagnosticeerd met sociale angststoornis.

Hoewel N-NA en gedragsinhibitie risicofactoren zijn, is het belangrijk om te onthouden dat het grootste deel van de kinderen in de risicogroepen geen stoornis ontwikkelt.

Continuïteitsmodellen stellen dat N-NA en angst en depressie in causaal verband met elkaar staan, maar op een zelfde continuüm liggen. Het kan dus zijn dat iemands positie op dit continuüm over tijd verandert, waardoor deze persoon dichter bij depressie of een angststoornis komt. Dit model voorspelt dat gedeelde genetische factoren voor al deze aspecten geassocieerd zijn met zowel temperament als de emotionele stoornis.

Er is bewijs voor het feit dat N-NA van invloed is op de waarschijnlijkheid dat een stoornis zich ontwikkelt, dat het voorspelt hoe lang de stoornis aanhoudt en hoe waarschijnlijk het is dat iemand goed reageert op een behandeling.

Wat houdt extraversie-positieve affectiviteit (E-PA) in?

E-PA is verbonden aan het behavioural approach system (BAS), wat weer verbonden is aan het uninhibited temperament dat geobserveerd wordt in kinderen. Er is bewijs dat E-PA gerelateerd is aan neurobiologische circuits die rijk zijn aan dopamine, waaronder de amygdala en de nucleus accumbens (NAcc) en de ACC en dlPFC.

E-PA wordt niet geassocieerd met meerdere emotionele stoornissen, maar lijkt specifiek verbonden te zijn met depressie (en misschien sociale angststoornis). Het feit dat een depressief persoon niet meer kan genieten van het leven of plezier kan ervaren, leidde tot de theorie dat depressie te maken heeft met een afwijking (tekort) in het E-PA-systeem. Depressieve mensen reageren ook minder op beloningen, dit is ook terug te zien als een gebrek aan linker frontale activiteit in de hersenen als gevolg van een beloning. Dit suggereert dat deze groep een afwijking heeft in het benaderingssysteem dat onderliggend is aan E-PA.

Er is enig bewijs dat een hoge mate van E-PA kan werken als een beschermende factor voor het ontwikkelen van depressie, in plaats van dat een lage mate van E-PA een risicofactor is.

Wat houdt het tripartite model van persoonlijkheids-psychopathologierelaties in?

Het tripartite model (tri-partitiemodel) werd ontwikkeld om de hoge co-morbiditeit tussen angst en depressie te verklaren. Het stelt dat een algemene factor van tegenspoed (in de vorm van N-NA) zowel voorkomt bij depressie als bij angst. Echter, lage levels van E-PA zijn specifiek voor depressie, terwijl hyper-opwinding van het autonomische zenuwstelsel specifiek is voor angststoornissen. Daarnaast bestaat er nog een derde factor genaamd angstgevoeligheid, wat een hoge mate van angst voor de lichamelijke symptomen van angst inhoudt (zoals versnelde hartslag, ademnood, etc.). Dit zou een significante risicofactor zijn voor het ontwikkelen van een angststoornis.

Welke neurobiologische factoren spelen een rol?

Veel studies laten zien dat angststoornissen geassocieerd zijn met een toename aan activiteit in de amygdala. Het is echter niet duidelijk of dit het resultaat van de angststoornis is, of de oorzaak ervan.

Frontale brein-asymmetrieën en emotionele stoornissen

Veel studies vonden dat schade aan de linker hemisfeer vaak resulteert in een depressieve stemming, terwijl schade aan de rechter hemisfeer resulteert in een euforische stemming. Vooral schade aan de linker PFC leidt vaker tot depressie. Hoe dichter de schade zich bij de voorkant van de cortex bevindt, hoe ernstiger de depressie. Vaak wordt bij mensen die gediagnosticeerd zijn met depressie dan ook een verminderde bloedtoevoer gevonden in de linker PFC, met daarnaast een toename van activiteit in de rechter PFC.

De rechter PFC houdt zich waarschijnlijk voornamelijk bezig met de coördinatie van waakzaamheid, wat een duidelijke eigenschap is van angstige stemmingen. Wanneer er dus sprake is van een extreme rechter asymmetrie in de PFC, is dit een indicatie voor angststoornissen. Er wordt echter ook wel eens gevonden dat angst gerelateerd is aan grotere activiteit in de linker PFC. Deze verwarrende resultaten worden verklaard door het valentie-model van frontale asymmetrieën en angst. Volgens dit model bestaat angst uit twee processen: anxious apprehension en anxious opwinding. Grotere linker PFC-activiteit wijst op anxious apprehension, grotere rechter activiteit op anxious opwinding. Rechter activiteit wordt dan ook geassocieerd met sociale angst wanneer een sociale dreiging wordt geanticipeerd.

Frontale asymmetrie zorgt dus dat mensen meer kwetsbaar zijn voor zowel depressie als angststoornissen.

Corticaal-subcorticale circuits in emotionele stoornissen

Het is belangrijk om te achterhalen welke verbindingen tussen corticale en subcorticale structuren betrokken zijn bij het ontwikkelen van emotionele stoornissen. De structuren die betrokken zijn bij de psychopathologieën gerelateerd aan N-NA en E-PA zijn de corticale structuren orbitofrontale cortex, anterieur cingulate cortex en dorsolaterale PFC, en de subcorticale structuren amygdala, hippocampus en nucleus accumbens.

Het circuit gerelateerd aan N-NA bevindt zich voornamelijk in de rechter hemisfeer, het circuit gerelateerd aan E-PA in de linker hemisfeer. Angst en depressie worden geassocieerd met toename van activiteit in de amygdala en hippocampus, waarbij de PFC faalt om deze activiteit te inhiberen. Succesvolle regulatie van negatieve affectieve staat rust dus op een goed functionerende inhiberende werking van de PFC op de amygdala.

Het is dus niet zo dat de hersengebieden die geassocieerd zijn met emotionele stoornissen op zichzelf verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling hiervan. Het is waarschijnlijker dat de oorzaak ligt in een disfunctioneren van de verbindingen tussen deze gebieden. Wel lijkt het erop dat de hyperactiviteit van de amygdala een eigenschap is van zowel angststoornissen als depressie. De verschillen tussen de stoornissen hebben meer te maken met het functioneren van de PFC-gebieden en de ontwikkeling van stoornis-specifieke neurale circuits.

Regulatie van neurotransmittersystemen in emotionele stoornissen

De HPA-as is het belangrijkste systeem dat zorgt voor interacties tussen genetische en omgevingsfactoren die een causale rol spelen in emotionele stoornissen. Met name de neurotransmitters noradrenaline (ook wel norepinefine, NE), serotonine (5-HT), dopamine (DA) en gamma-aminobutyric acid (GABA) spelen een grote rol bij depressie en angststoornissen. Medicijnen voor angst en depressie werken dan ook in op deze neurotransmitters.

Een afname in NE, 5-HT en DA wordt gezien als een belangrijke oorzaak van depressie, terwijl een toename ervan leidt tot euforie. Medicijnen die zorgen voor hogere concentraties van deze neurotransmitters in de hersenen, helpen om depressie te bestrijden.

Onderzoek naar angst focust met name op GABA, de mees voorkomende inhiberende neurotransmitter in de hersenen. Medicijnen die gebruik worden voor de bestrijding van angststoornissen zorgen dat de GABA-receptoren gevoeliger worden, waardoor GABA beter kan binden en dus beter werkt in het brein. Er zijn ook medicijnen die zowel antidepressieve als anti-angstwerkingen hebben. Deze werken niet in op GABA, maar met name op de 5-HT-receptoren en de hoeveelheden aanwezige NE en DA. Dit laat ook weer zien dat er een grote overlap is tussen de twee soorten stoornissen.

Een probleem met onderzoek naar de relatie tussen neurotransmitters en emotionele stoornissen (met name angst) is dat dit onderzoek vaak bij ratten gedaan wordt. Ratten hebben niet dezelfde cognitieve biases als mensen, waardoor modellen gebaseerd op dierstudies vaak belangrijke componenten missen.

Welke cognitieve factoren spelen een rol?

Een belangrijke eigenschap van emotionele stoornissen is de aanwezigheid van verwrongen, irrationele overtuigingen en gedachten. Vier algemene klassen van ‘denken’ worden gezien als belangrijk voor emotionele stoornissen. Dit zijn zorgen, negatieve automatische gedachten, binnendringende gedachten (of obsessies) en overgegeneraliseerd geheugen.

Zorgen

De definitie van zorgen (worry) is: een reeks gedachten en beelden, geladen met negatief affect en relatief oncontroleerbaar. Zorgen representeren een poging om mentaal problemen op te lossen waarvan de uitkomst onzeker is, maar waar een mogelijkheid bestaat voor één of meerdere negatieve uitkomsten. Zorgen zijn sterk gerelateerd aan angstprocessen.

Zorgen zijn met name gerelateerd aan gegeneraliseerde angststoornis (GAD), maar ook andere angst- en depressieve stoornissen. Mensen maken zich met name zorgen om sociale evaluatie en de mogelijkheid van fysiek letsel of ziekte. Bij stoornissen worden vaak continue herhaaldelijk zorgen gerapporteerd. Zorgen worden dan vaak gezien als een vorm van cognitieve vermijding van de daadwerkelijke problemen.

Een van de gevolgen van excessief zorgen maken, is dat er een constante waakzaamheid voor dreigende cues ontstaat, waardoor het onderwerp van de zorgen continue in de gedachten aanwezig blijft.

Negatieve automatische gedachten

Deze gedachten komen onvrijwillig in iemand op en worden vaak uitgelokt door een bepaalde situatie. Zo zou iemand met sociale angst in een sociale situatie automatisch dingen kunnen denken als ‘ik ben onaantrekkelijk’. Deze gedachten zijn heel moeilijk te controleren en herhalen zichzelf voortdurend. Ze komen zo snel op dat de persoon zich vaak niet eens bewust is van het voorkomen ervan. Het verschil met zorgen is dat deze automatische gedachten meer gecomprimeerd en minder bewust gemedieerd zijn.

Obsessies

Klinische obsessies worden gedefinieerd als ‘herhaaldelijke gedachten, beelden of impulsen die onacceptabel en ongewild zijn. Ze gaan vaak samen met subjectief ervaren ongemak’. Deze obsessies onderbreken constant de huidige activiteit, hebben een interne oorzaak en zijn moeilijk te controleren. Ze worden vaak door de persoon zelf ervaren als zinloos en onacceptabel.

Over-gegeneraliseerd geheugen

Wanneer een depressief persoon gevraagd wordt een herinnering op te halen aan blije, veilige, interessante, pijnlijke of boze gebeurtenissen, hebben zij de neiging om hele algemene herinneringen op te halen (‘ik liet elke dag de hond uit’). Iemand zonder stoornis zou een veel specifieker voorbeeld van een herinnering geven.

Over-gegeneraliseerd geheugen lijkt niet voor te komen bij angststoornissen, wat aangeeft dat het een specifieke eigenschap kan zijn van depressie in plaats van een algemene eigenschap van emotionele stoornissen.

Wat houdt cognitieve bias in?

Een reeks cognitieve biases speelt ook een causale rol in het ontwikkelen van emotionele stoornissen. Dit gebeurt vaak op een impliciet, onbewust niveau. Veel theorieën gaan er vanuit dat stemmingsovereenkomstige cognitieve biases een belangrijke eigenschap zijn van zowel het ontstaan als het voortbestaan van emotionele stoornissen. Het is echter ook mogelijk dat de bias ontstaat als gevolg van de stoornis, of dat de bias ontstaat door een derde factor die ook ten grondslag ligt aan de stoornis.

Bias in aandacht

Een bias richting het verwerken van negatieve informatie is een belangrijke eigenschap van depressie en ook een kwetsbaarheidsfactor voor het ontwikkelen van depressie of angst. Een depressief persoon heeft dus de neiging om negatieve informatie sneller in zich op te nemen, terwijl positieve informatie veel minder wordt opgemerkt. Dit soort bias komt voor bij alle belangrijke angststoornissen zoals PTSD, sociale angst, specifieke fobieën, paniekstoornis, OCD en GAD. Het effect treedt ook op wanneer de informatie subliminaal wordt aangeboden. Het lijkt er daarom op dat de informatie verwerkt wordt op een automatisch niveau, waardoor het lastig te controleren is.

Therapie voor angststoornissen kan helpen om de bias te elimineren. Een vermindering van de bias in aandacht zorgt ook voor een vermindering in zorgen. Deze resultaten lijken erop te wijzen dat aandachtsbias voor dreiging een eigenschap is van klinische angststoornissen, in plaats van een kenmerkende eigenschap van mensen die kwetsbaar zijn voor deze stoornissen. Ook wijst het erop dat de bias waarschijnlijk geen gevolg is van de stoornis.

De sterkte van de bias varieert vrijwel niet over alle verschillende angststoornissen, daarnaast maakt het ook niet uit of er sprake is van een klinische angststoornis of gewoon een neiging om meer angstig te zijn dan gemiddeld. Die bias is dus waarschijnlijk gerelateerd aan een hoge mate van het overkoepelende N-NA, dat voorkomt bij alle angststoornissen.

Er wordt vaak een vigilant-vermijdend-patroon gevonden bij mensen met een angststoornis. Dit houdt in dat zij door de cognitieve bias eerst heel snel de aandacht richten op de dreigende stimulus, waarna ze vrijwel meteen deze stimulus vermijden. Door deze vermijding komt geen habituatie (gewenning) voor, waardoor de angst blijft bestaan.

Bij mensen met depressie wordt er juist meer aandacht gegeven aan negatieve stimuli die voor een langere tijd aangeboden worden. Zowel mensen die op dit moment depressief zijn als mensen die dat in het verleden zijn geweest (dit laatste geldt al als risicofactor voor een depressie in de toekomst) lieten een aandachtsbias zien voor verdrietige gezichten. Dit geeft aan dat aandachtsbias geen eigenschap is van een huidige depressie, maar eerder een aanwijzing voor een aanhoudende karaktereigenschap voor depressie. Het kan echter ook zijn dat de bias een consequentie is van een periode van hevige depressie.

Bias in oordeel en interpretatie

De meeste theorieën zijn het erover eens dat bevooroordeeld oordelen en interpretaties veelvoorkomend zijn bij alle emotionele stoornissen. Zowel angstige als depressieve mensen schatten negatieve gebeurtenissen als meer waarschijnlijk in voor de toekomst. Daarentegen wordt het inschatten van positieve gebeurtenissen als minder waarschijnlijk gezien als een specifieke eigenschap van depressie. Dit laatste komt overeen met het idee dat lagere scores op E-PA wel voorkomen bij depressie, maar niet bij angststoornissen.

Zowel angstige als depressieve mensen hebben de neiging om ambigue situaties op een negatieve manier te interpreteren.

Bias in geheugen

Depressieve mensen herinneren zich meer negatieve informatie, vooral wanneer deze informatie gecodeerd is op een manier die in verband staat met de zelf. Er is enig bewijs dat deze expliciete geheugenbias een kenmerk is van kwetsbaarheid voor depressie; de sterkte van de bias is een goede voorspeller van een volgende depressieve episode. De bias komt ook nog steeds voor bij mensen die hersteld zijn van depressie, wat lijkt te betekenen dat de bias een factor is van aanleg voor depressie, in plaats van voor huidige depressie. Wanneer informatie opgehaald moet worden, is er vaak sprake van het overgegeneraliseerde geheugeneffect, wat eerder ook al besproken werd.

Hoewel het logisch lijkt dat informatie beter onthouden wordt wanneer het meer aandacht krijgt, zoals bij angst het geval is voor negatieve informatie, is er geen bewijs gevonden voor een geheugenbias bij angststoornissen. Het is mogelijk dat dit komt omdat angst geassocieerd wordt met de neiging om het uitgebreid verwerken van dreigende informatie te vermijden.

Causale status van cognitieve bias

Een belangrijke vraag is of bias in cognitieve verwerking een significante risicofactor is voor het ontwikkelen van angststoornissen en/of depressie. Beide zijn sterk geassocieerd met deze biases, hoewel het specifieke type van de bias (aandacht vs. geheugen) kan verschillen. Het is echter niet duidelijk of dit een oorzaak of een gevolg is van de stoornis.

Een manier om hierachter te komen is cognitive bias modification (CBM). Hierbij wordt een bias veroorzaakt die lijkt op de bias die gevonden wordt in angstige mensen. Als deze bias een oorzaak is van de stoornis, zou de veroorzaakte bias emotionele kwetsbaarheid moeten versterken. Andersom zou het verminderen van deze bias de emotionele kwetsbaarheid moeten verlagen. Op deze manier hebben verschillende studies gevonden dat zowel aandachts- als interpretatiebiases een causale rol spelen in de ontwikkeling van angst.

Met dezelfde methode werd ook gevonden dat cognitieve bias een causaal effect kan hebben op de interpretatie van nieuwe en ambigue informatie. Een bias kan dus zorgen voor een verhoogde angstige reactiviteit als gevolg van een stressvolle ervaring.

Met CBM werd ook gevonden dat aandachtsbias ervoor zorgt dat meer stress ervaren wordt bij een stressvolle taak. De bevindingen suggereren dan ook dat cognitieve biases inderdaad een causale rol spelen in het mediëren van angstreacties. Er is echter nog meer onderzoek nodig om erachter te komen of biases ook als oorzaak kunnen dienen voor depressie.

Welke cognitieve theorieën van emotionele stoornissen zijn er?

Cognitieve modellen gaan er vanuit dat expliciete afwijkingen in gedachteprocessen belangrijke karakteristieken zijn van psychopathologie. Zo zijn irrationele overtuigingen, voornamelijk wanneer deze gerelateerd zijn aan het zelfconcept, een belangrijke eigenschap van emotionele stoornissen. Omdat deze overtuigingen makkelijk onder woorden gebracht kunnen worden, zijn er therapieën zoals cognitieve gedragstherapie ontwikkeld. Dit is een van de meest effectieve therapieën voor angst en depressie. Een bias is veel moeilijker te behandelen in therapie, maar het zou kunnen dat CBM daarvoor de oplossing is.

Beck’s idee van disfunctionele schema’s

Een schema beschrijft hoe we onze overtuigingen en geheugenstructuren organiseren. De originele definitie is als volgt: ‘functionele structuren van relatief langdurige representaties van voorgaande kennis en ervaring’. Schema’s werken als cognitieve ‘afsnijweggetjes’, waardoor we niet altijd elk detail van een situatie opnieuw hoeven te verwerken. Als een deel van het schema geactiveerd wordt, wordt het volledige schema vrij automatisch geactiveerd, waardoor het schema automatisch informatie invult die niet aangeboden is bij de oorspronkelijke input.

Schema’s over sociale relaties en persoonlijke doelen kunnen op dezelfde manier geactiveerd worden, waardoor het makkelijk wordt voor biases om automatisch opgeroepen te worden. De hypothese is dan ook dat emotionele stoornissen ontwikkelen als een belangrijke levensgebeurtenis resulteert in een disfunctioneel schema. Dit zorgt bij depressie voor automatische (negatieve) gedachten over de zelf, de wereld en de toekomst. Bij angst zorgt het voor automatische gedachten over de mogelijkheid van letsel in de toekomst en het eigen onvermogen om daarmee om te gaan.

Cognitieve vermogens worden gericht op informatie die overeenkomt met het schema, dus bij depressie leidt dit tot selectieve verwerking van negatieve informatie, terwijl bij angst vooral dreigende informatie verwerkt wordt.

Een probleem met deze theorie is dat de verschillen tussen depressie en angst in termen van cognitieve bias veel groter zijn dan verwacht zou worden op basis van de schematheorie.

William’s cognitieve model van angst en depressie

Williams maakte een onderscheid tussen integratie en elaboratie. Integratie verwijst naar cognitieve processen die resulteren in het sterker maken van een bepaalde representatie. Elaboratie daarentegen, verwijst naar het proces dat pas later bij de informatieverwerking begint, waarbij een bepaalde representatie gekoppeld wordt aan vele andere representaties. De hypothese is dat angst vooral effect heeft op het passieve, automatische aspect van coderen en ophalen (integratie), terwijl depressie voornamelijk effect heeft op de meer actieve, moeizame aspecten van encoding en retrieval (elaboratie). Dit wordt bevestigd door andere studies die vonden dat angst gerelateerd is aan aandachtsbiases richting informatie die overeenkomt met de angst, terwijl deze items niet beter onthouden worden. Depressie daarentegen, wordt gekarakteriseerd bij het beter op kunnen halen van negatieve informatie, terwijl een aandachtsbias niet gevonden wordt.

Het idee is dat de valentie van de stimulus bepaalt welk soort verwerking er plaats moet vinden, waardoor de aandacht naar het object toe of juist er vanaf kan worden geleid. Dit heet het affective decision mechanism (ADM). Een angstige stemming kan van invloed zijn op het ADM, terwijl een angstige persoonlijkheid een directere en meer hardnekkige invloed heeft op het sturen van de aandacht. Latere onderzoeken laten zien dat dit model de rol van persoonlijkheidskenmerken in de toewijzing van aandacht overdrijft. Deze kenmerken bepalen alleen de drempel waarboven mensen waakzaam worden, maar elke hele dreigende stimulus trekt de aandacht.

Activatie van een dreigende stimulus kan verbeterd worden door een emotioneel label. Dit label kan ontstaan door biologische factoren of door eerdere ervaring en zorgt dat de stimulus in kwestie

Welke genetische factoren spelen een rol?

Er zijn vier voorname benaderingen die ingaan op hoe genenvariatie geassocieerd is met de uiting van emotionele stoornissen.

1. Gaat er vanuit dat er een vrij directe, lineaire relatie is tussen een specifiek genotype en een bepaalde stoornis.

2. Verbindt genen met tussenliggende endofenotypes (bijvoorbeeld temperament, neurofysiologische systemen etc.). Deze fenotypes zouden een directer verband hebben met genen dan de stoornis zelf.

3. Gaat er vanuit dat de omgevingsfactoren (mishandeling, misbruik) de belangrijkste oorzaak zijn van emotionele stoornissen, maar dat genen de vatbaarheid beïnvloeden. Er is dus een dynamische interactie tussen genen en omgeving.

4. Gaat uit van een integratie van de endofenotype-benadering en de gen-omgevingsinteractiebenadering. Door de effecten van gen-omgevingsinteracties op specifieke neurale circuits (endofenotype) te bekijken, wordt duidelijk hoe het zit.

Deze vierde benadering neemt zo veel verschillende factoren mee, dat de allelen die iemand draagt een steeds kleinere invloed hebben, naarmate het onderzochte gedrag complexer wordt. De effecten van de allelen zijn wel sterk in specifieke neurale systemen en nog sterker in individuele cellen.

Bepaalde genetische polymorfismen kunnen een significant effect hebben op de invloed die levensgebeurtenissen hebben op de ontwikkeling van emotionele stoornissen. Zo zijn dragers van het S-allel van het 5-HTT-gen meer geneigd om depressief te worden als zij meer dan vier stressvolle levensgebeurtenissen meemaken.

Dragers van het S-allel hebben ook minder grijze stof in de ACC en de amygdala, en de verbindingen tussen deze twee gebieden waren ook minder aanwezig. Hierdoor kan de ACC zijn inhiberende functie niet meer goed uitvoeren en is er dus meer activiteit in de amygdala. Het lijkt hier voornamelijk te gaan om een verhoogde amygdala-activiteit in rusttoestand, met als gevolg een hogere baseline voor opwinding, toename van waakzaamheid, verbeterd geheugen voor affectief materiaal, verminderde extinctie van angst gerelateerde herinneringen, etc. Het verschil in activiteit lijkt verder veroorzaakt te worden door een verlaagde activiteit bij neutrale stimuli, in plaats van een verhoogde activiteit bij negatieve stimuli.

Wat zijn de kernaspecten van emotiewetenschap?

Uit de voorgaande hoofdstukken van dit boek zijn zes kernaspecten naar boven gekomen

1. Affect is sterk doorgedrongen in ons leven

2. Emoties, emotieschema’s, stemmingen, gevoelens en temperament zijn verschillende aspecten van affect

3. Affect kan bestudeerd worden op verschillende analyseniveaus

4. Affect wordt teruggezien in een breed scala aan zowel corticale als subcorticale hersengebieden

5. Individuele verschillen zijn belangrijk

6. Het bestuderen van normale emotie en verstoorde emotie kan elkaar aanvullen

Affect is sterk doorgedrongen in ons leven

Het affectieve leven van mensen is rijk en gevarieerd en is van invloed op ieder deel van ons leven. Het is van invloed op aandacht, geheugen en onze beslissingen. De meeste van onze belangrijkste ervaringen en herinneringen worden gekenmerkt door de valentie van situaties. Het is dan ook niet verbazend dat een verstoorde beleving van affect (zoals bij emotionele stoornissen) vernietigende consequenties kan hebben, of dat het goed kunnen reguleren van emoties cruciaal is voor welzijn en geluk.

Emoties, emotieschema’s, stemmingen, gevoelens en temperament zijn verschillende aspecten van affect

De verschillende componenten van affect worden vaak door elkaar gehaald in het onderzoek naar emotie. Dit zorgt voor veel verwarring en misverstanden. Affect is een overkoepelend concept waar zowel emoties als stemmingen onder vallen. Emotie wordt beschreven als een snelle en kortdurende respons op een gebeurtenis, inclusief lichamelijke respons, gevoelens en cognitieve evaluatie. Basisemoties zijn evolutionair bepaald en kunnen onderscheiden worden van niet-basisemoties, ook wel emotieschema’s genoemd. Deze emotieschema’s zijn mentale representaties van gecombineerde affectieve en cognitieve componenten.

Stemmingen houden langer aan en kunnen gezien worden als een soort objectloos kernaffect, een emotie die uitgerekt wordt over een langere tijd. Hierdoor kunnen we op een meer algemene manier interpreteren hoe we het doen in het leven. Gevoelens kunnen weer gezien worden als de bewuste vertegenwoordiging van emoties en stemmingen. Het is interessant dat hoewel mensen duidelijk onderscheid kunnen maken tussen gevoelens van boosheid, verdriet en angst, ze bij het beschrijven hiervan niet veel verder komen dan een beschrijving van valentie (positief-negatief) en opwinding (intensiteit). Dit kan komen doordat emoties ver voor taal geëvolueerd zijn, waardoor taal er geen goede beschrijving voor heeft.

Temperament, tot slot, refereert naar meer aanhoudende (misschien zelfs levenslange) neigingen om op een bepaalde manier te handelen. Er is een aantal belangrijke dimensies gerelateerd aan temperament: Neuroticism-Negative Affectivity (N-NA) en Extraversion-Positive Affectivity (E-PA). Een derde systeem (disinhibitie versus beperking) bepaalt hoe N-NA en E-PA worden ervaren en uitgedrukt. De affectieve toon van iemands leven is een resultaat van interacties tussen temperament, levenservaringen, ervaringen van emoties, emotieschema’s en stemmingen.

Affect kan bestudeerd worden op verschillende analyseniveaus

Affect kan bestudeerd worden op neuronaal niveau, responsniveau of subjectief niveau. Deze niveaus zijn aan elkaar gerelateerd op allerlei complexe manieren. Deze relaties moeten nog veel verder onderzocht worden in de toekomst.

Affect wordt teruggezien in een breed scala aan zowel corticale als subcorticale hersengebieden

Emoties, stemmingen en gevoelens zijn terug te zin in grote en onderling verbonden hersengebieden. Met name neurale circuits tussen corticale en subcorticale gebieden zijn van belang voor het uitdrukken en ervaren van emoties en stemmingen.

Individuele verschillen zijn belangrijk

Er zijn sterke individuele verschillen in zowel emotionele reactiviteit als emotieperceptie. Mensen verschillen consistent in hoe ze reageren op affectieve situaties, hoe ze er aandacht aan geven, ze interpreteren en onthouden. Deze verschillen worden helaas vaak genegeerd door cognitieve psychologen en neurowetenschappers.

Het bestuderen van normale emotie en verstoorde emotie kan elkaar aanvullen

Er was altijd een duidelijke scheiding tussen onderzoek naar normale emoties en onderzoek naar emotiestoornissen. Dit is nu aan het veranderen. Onderzoek naar de ene kant van emoties kan de kennis en het begrip van de andere kant versterken.

Wat zijn de zeven zonden in het bestuderen van emotie?

Davidson identificeerde zeven zonden in het bestuderen van emotie en stelde dat ontwikkelingen in het onderzoek daar veel van zou kunnen corrigeren.

De eerste zonde is de aanname dat affect en cognitie gescheiden zijn binnen het brein. Het blijkt echter dat elk van deze domeinen is opgemaakt uit veel subcomponenten en dat de twee diep geïntegreerd zijn op neuraal niveau. De affectieve en cognitieve processen zijn terug te vinden in vele overlappende hersengebieden.

De tweede zonde is de aanname dat affect voornamelijk subcorticaal is. Er is geen twijfel mogelijk dat subcorticale structuren (met name de amygdala) van kritiek belang zijn voor een scala aan affectieve staten. Desondanks is er veel bewijs dat zowel corticale als subcorticale gebieden zijn betrokken bij affect. Meer concreet zijn subcorticaal-corticale circuits cruciaal voor het uitdrukken en reguleren van emoties. Het is wel zo dat het vermogen van corticale gebieden om subcorticale activiteit te inhiberen, veel meer voorkomt bij hogere primaten (vooral mensen), dan bij ratten en andere dieren. Deze connecties lijken de ervaring en uiting van emoties, stemmingen en gevoelens te hebben veranderd.

De derde zonde is de aanname dat emoties zich volledig in het hoofd bevinden. Psychofysiologisch onderzoek wijst uit dat een reeks perifere processen kritiek is voor het realiseren van emoties, stemmingen en gevoelens. Affectieve en gedragsprocessen worden gekenmerkt door zowel hersenprocessen als fysiologische processen. Emoties zijn dus belichaamd. Somatic markers zijn belangrijke aanwijzingen voor gevoelens.

De vierde zonde is het idee dat neurobiologie compleet genegeerd kan worden. Gelukkig zijn er steeds minder cognitief psychologen die er zo over denken. ERP-, en fMRI-studies hebben uitgewezen dat neurale processen sterk verbonden zijn met gedragsresponsen en met de blootstelling aan emotionele stimuli. Verschillen in hersenactiviteit hebben een verschil aangetoond tussen leuk vinden en willen hebben, twee componenten van positief affect die zonder neuro-onderzoek niet uit elkaar te houden zijn.

De vijfde zonde is de aanname dat emoties gelijk zijn tussen verschillende leeftijdsgroepen en verschillende soorten. Hoewel het leeftijdsaspect in dit boek niet echt naar voren is gekomen, is er veel bewijs dat emotie (met name emotieregulatie) verandert naarmate men ouder wordt. Het bestuderen van een proces in één soort kan ons iets vertellen over soortgelijke processen in andere soorten (denk aan dierstudies bij ratten). De vraag is echterof dit alleen geldt voor basale processen of ook voor de meer ingewikkelde.

Met name wanneer het gaat om de regulatie van emoties door de meer uitgebreide PFC die bij mensen aanwezig is, is dit een lastig probleem.

De zesde zonde is de aanname dat verschillende emotionele systemen zich op specifieke locaties in de hersenen bevinden. Hoewel er relatief gedifferentieerde neurale systemen ten grondslag kunnen liggen aan bepaalde emoties, is er een groot aantal onderling verbonden hersengebieden actief bij vrijwel alle affectieve staten. Hersengebieden zijn dus ieder betrokken bij meerdere circuits.

De zevende zonde is de aanname dat emoties bewuste gevoelsstaten zijn. Het is nu duidelijk dat emoties en stemmingen onderscheiden kunnen worden van gevoelsstaten. Gevoelens zijn de bewuste representaties van emoties en stemmingen maar emoties kunnen op verschillende niveaus opereren en hoeven niet bewust te zijn.

Welke niveaus van analyse zijn er?

Affect kan bestudeerd worden op het niveau van moleculen of cellen (en genen) of op het niveau van gedrag; op het niveau van neuronale systemen of op cultureel niveau. Al deze niveaus zijn op zichzelf van belang, maar beïnvloeden elkaar ook. Daarom is het huidige onderzoek naar affect opgebouwd uit biologisch, psychologisch en sociaal-contextueel onderzoek naar normaal en abnormaal affect.

Analyse op een enkel niveau is erg handig om algemene theoretische modellen te ontwikkelen die bepaalde fenomenen verklaren. Deze modellen kunnen echter geen verklaring geven voor fenomenen die veroorzaakt worden door de andere niveaus. Zo worden discrete en dimensionele benaderingen van emotie vaak gezien als tegenovergesteld aan elkaar, terwijl beide misschien wel nodig zijn om een volledige verklaring van affectieve ervaring en uiting te vinden.

Wat houdgt het allesomvattende kader in?

Er bestaat een allesomvattend, integratief kader laat een kader van hoe dimensionele en discrete benaderingen gecombineerd kunnen worden. Hierin zijn Panksepps primaire emotionele systemen meegenomen. Deze zijn gelijk aan basisemoties. De activatie van deze primaire emotionele systemen leidt tot een verstoring in de algemene affectieve achtergrond, of kernaffect of stemming. Deze verstoringen worden bewust waargenomen en dit leidt tot een subjectieve ervaring, die wordt geïnterpreteerd in termen van valentie en opwinding. Dit verklaart ook waarom mensen deze valentie en opwinding wel beschrijven, maar vaak niet de discrete emotie die erbij hoort. Deze bevindt zich onder het oppervlak. Dit model maakt dus gebruik van zowel de discrete emotiebenadering als de dimensionele benadering.

Wat houdt de Teasdale en Barnards interacterende cognitieve subsystemen-benadering in?

Bij een multi-level approach van de interacties tussen affect en cognitie gaat men er vanuit dat veel verschillende componenten of subsystemen betrokken zijn bij emotie. Een emotionele respons treedt op wanneer deze verschillende componenten tijdelijk gesynchroniseerd zijn, bijvoorbeeld door de evaluatie van een bepaalde situatie.

De multi-entry memory (MEM) approach stelt dat veel emoties voortkomen uit zowel low-level sensorische processen (bijvoorbeeld het verwerken van de eigenschappen van een slang) als high-level reflectieve processen (bijvoorbeeld je voorstellen dat je opgesloten zit in een ruimte met een slang). Sommige emoties (de basisemoties) komen voor op elk niveau van verwerking, terwijl andere alleen voorkomen op de meer reflectieve niveaus (de secondaire emoties zoals jaloezie, schuldgevoel etc.). Dit model geeft een verklaring voor gemengde gevoelens.

Het interacting cognitive subsystems (ICS) framework stelt negen verschillende cognitieve subsystemen voor, die onderling op een complexe manier met elkaar interacteren. Bepaalde soorten informatie, corresponderend met bepaalde soorten ervaringen, worden verwerkt door gespecialiseerde subsystemen. Drie hiervan zijn de akoestische, visuele en lichamelijke staat subsystemen. De systemen kijken naar objecten, locatie, vorm, betekenis etc. Propositionele betekenis kan overgebracht worden in een zin, terwijl implicatie-betekenis refereert naar een meer intuïtief of holistisch schematisch model van levenservaringen. Er zijn ook nog subsystemen voor verbale en lichamelijke output. De andere subsystemen zijn: morphonolexicale, propositionele, implicationele, articulatorische, object en ledematen.

Het ICS stelt ook dat specifieke processen die voorkomen in elk subsysteem gelijke interne structuren hebben, maar compleet onafhankelijk van elkaar opereren en daarom parallel voor kunnen komen. Deze processen kunnen informatie transformeren van een code (bijvoorbeeld akoestisch) naar een andere (bijvoorbeeld visueel).

Wat zijn propositionele en implicatieniveaus van betekenis?

Een van de belangrijkste aspecten van het ICS-framework is het onderscheid dat gemaakt wordt tussen propositionele en implicatieniveaus van betekenis. Propositionele betekenis kan uitgedrukt worden in taal en leidt tot intellectuele overtuigingen die een waarheidswaarde hebben (ze kunnen waar of onwaar zijn). Dit type informatie wordt meestal niet beïnvloed door informatie die komt uit intonatie of lichamelijke staat van opwinding.

Implicatiebetekenis daarentegen, leidt tot emotionele overtuigingen (‘onderbuikgevoelens’) die afgeleid worden van actuele emotionele ervaringen. Deze overtuigingen worden wel beïnvloed door informatie uit vele bronnen en hebben geen waarheidswaarde. Ze kunnen vaak niet worden uitgedrukt in woorden, maar zijn intuïtief. Informatie uit alle subsystemen wordt dus samengevoegd in het implicatie-subsysteem. Gevoel wordt volgens deze theorie veroorzaakt door schematische modellen die terugkerende thema’s halen uit de emotionele patronen van soortgelijke, voorgaande ervaringen. Wanneer bepaalde affect-geladen schematische modellen geactiveerd worden door het implicatie-subsysteem, ontstaat de daarbij horende emotie. Het ICS legt hierbij ook nadruk op de lichamelijk effecten.

Het ICS-model, in tegenstelling tot andere modellen, stelt dat het mogelijk is dat een puur intellectuele overtuiging geen invloed heeft op ‘onderbuikgevoelens’. Dit kan voorkomen wanneer alle andere subsystemen niet geactiveerd zijn, maar alleen het propositionele subsysteem. Er komt dan geen emotie voor.

Cognitieve bias kan door dit model verklaard worden als een transformatie van een implicatie-code in een propositionele code, waarbij allerlei andere factoren uit de sensorische subsystemen en stemming worden meegenomen. Deze factoren zorgen ervoor dat de transformatie als het ware ‘gekleurd’ wordt, verschillende schematische modellen worden samengevoegd, waardoor evaluatieve oordelen onder invloed van bias komen te staan.

Het verwerken van depressiegerelateerde schematische implicatie-modellen wordt gezien als een oorzaak van depressieve stemming. Negatieve automatische gedachten die typisch zijn voor emotionele stoornissen spelen geen directe rol in het genereren van een negatieve stemming zoals depressie. Er is echter wel een connectie tussen de cognitieve en sensorische processen, waardoor een interventie in negatieve gedachten toch kan leiden tot een vermindering van de depressieve gevoelens.

Wat houdt de Power en Dalgleishs SPAARS-benadering in?

Een ander model, vergelijkbaar met ICS, is de Schematic, Propositional, Analogical and Associative Representation Systems (SPAARS) approach. Het model heeft veel overeenkomsten met ICS, maar ook een aantal belangrijke verschillen. Zo legt SPAARS veel nadruk op doel-gebaseerde cognitieve evaluaties, deze zouden cruciaal zijn voor het genereren van emotie. Emoties zijn opgebouwd uit een aantal verschillende componenten (fysiologische veranderingen, bewustzijn, acties, evaluatie), maar kunnen alleen van elkaar onderscheiden worden op basis van evaluatie.

In dit model stelt het analogische niveau de processen voor die voorkomen op een sensorisch-motorniveau. Het propositionele niveau gaat over representaties (gedachten en overtuigingen) die uitgedrukt kunnen worden in taal. Het schematische niveau gaat over de meer abstracte representaties over de staat van de wereld en de zelf, die niet in taal uitgedrukt kunnen worden. In dit niveau zijn ook de belangrijke doelen en evaluaties opgenomen. Emoties worden dus direct gegenereerd vanuit het schematische niveau en indirect vanuit het propositionele niveau. Het associatieve niveau zorgt voor een automatische verbinding tussen bepaalde stimuli en responsen, waardoor er een alternatieve route ontstaat voor het genereren van emotie waarbij het schematische niveau niet meer nodig is.

In dit model is een functie van de basisemoties om het cognitieve systeem zo bij te stellen dat een doel (dat eerst geblokkeerd was) toch weer bereikt kan worden. Emotionele stoornissen komen voort uit een disfunctioneren van een van de vijf basisemoties. Een emotie stelt het systeem bij door de relevante doelen van die emotie saillant te maken (bijvoorbeeld vluchtgedrag bij angst).

Welke multi-levelmodellen zijn er?

Het sterkste punt van de multi-levelbenaderingen is dat zij in staat zijn om een theoretische verklaring te geven van zowel normale als verstoorde emoties binnen één enkel kader. Dat informatie verwerkt kan worden op verschillende niveaus verklaart dan ook dat er soms een scheiding bestaat tussen onze emoties en onze rationele analyse van een situatie. Omdat deze modellen zoveel verschillende niveaus erkennen, geven zij een realistischer beeld van de complexe interacties tussen deze verschillende niveaus van verwerking.

Het integreren van neurobiologische en cognitieve modellen van affect

Het is erg lastig om deze verschillende modellen te integreren, omdat de verschillende onderzoeksgebieden vaak ander taalgebruik en andere benaderingen hebben. Daarnaast is er vaak verwarring over of cognitie en affect gezien moeten worden als gescheiden systemen, of als delen van een samengesteld geheel.

Wat houdt een dynamische systemenbenadering in?

Cognitieve psychologie gaat vaak uit van een rechtlijnige benadering over oorzaak en gevolg. Er wordt vooral gekeken naar psychologische gehelen, zoals aandacht, geheugen en emotie, zonder dat wordt gekeken naar de samenwerkende onderdelen waaruit deze gehelen ontstaan. Neurowetenschap daarentegen, kijkt juist naar hoe de verschillende neurale systemen elkaar beïnvloeden, zonder dat er een aanname van lineariteit of causaliteit is.

De dynamische systemenbenadering geeft weer hoe complexe systemen zoals het brein werken en betrekken daarbij meerdere causale processen. De systemen laten zien hoe gehelen ontstaan uit interacterende onderdelen. Dit komt door zelf-organisatie (het spontaan ontstaan van orde uit non-lineaire interacties) en circulaire causaliteit (causaliteit in twee richtingen tussen de verschillende niveaus van een systeem). Oorzaak-gevolgrelaties lopen dus in twee richtingen. Effecten hoeven daarnaast niet lineair te zijn, er kunnen ook exponentiële of drempeleffecten optreden, waardoor het lastig is om een toekomstige staat van het systeem te voorspellen uit de huidige staat.

In plaats van er vanuit te gaan dat informatie uit de zintuigen verwerkt wordt en vertaald wordt in een output (lineaire theorie), gaat een dynamisch systeem er vanuit dat informatieverwerkingssystemen zichzelf herconfigureren op basis van een constante stroom sensorische informatie. Zo’n systeem kan dus laten zien hoe interacties tussen subcomponenten gerelateerd zijn aan het ontstaan van samenhangende gehelen, ze kunnen dus een beschrijving geven van zowel psychologische als neurobiologische studies van emotie.

Zijn cognitie-affectrelaties bi-directioneel?

Er bestaan drie belangrijke benaderingen van emotie-cognitierelaties. De eerste is evaluatie-theory, waarbij betekenis gegeven wordt aan de situatie om de juiste emotionele respons te veroorzaken. Vaak wordt evaluatie gezien als iets dat vooraf gaat aan de emotie, hoewel emotie ook wel van invloed lijkt te zijn op evaluaties. Het lijkt er dus op dat dit een bi-directioneel verband kan zijn.

De tweede benadering focust op functies van emoties. De belangrijkste functie van emotie lijkt het focussen van aandacht op de meest relevante omgevingsaspecten te zijn, waardoor de juiste acties kunnen worden voorbereid. Vanuit dit perspectief loopt het verband uitsluitend van emotie naar cognitie.

De derde benadering suggereert dat persoonlijkheidskenmerken en klinische stoornissen van invloed zijn op cognitieve bias. Hierbij is dus sprake van een verband dat loopt van temperament naar cognitie. Er wordt echter ook gevonden dat cognitieve bias een belangrijke rol kan spelen in het ontwikkelen van persoonlijkheidskenmerken. In dat geval zou de causaliteit in de andere richting lopen. Deze tegengestelde bevindingen duiden er naar alle waarschijnlijkheid op dat het verband eerder in twee richtingen loopt. Het negeren van deze bi-directionele invloeden leidt waarschijnlijk naar incomplete modellen van emotie en maakt het lastig om tot een geïntegreerde theorie van de verschillende benaderingen te komen.

Karakteristieken van dynamische systemen

De non-lineaire benadering van cognitie focust op hoe geordende structuren voortkomen uit complexe dynamische systemen. Vanuit dit perspectief is cognitie een vorm van zelf-organisatie die voorkomt in de context van een complex dynamisch systeem. De bi-directionele causale relaties kunnen leiden tot een emotionele interpretatie Dit begint met een ‘trigger event’, waarop een fase van self-amplification volgt (hierin wordt een emotionele interpretatie gevormd). Aandacht en opwinding en vele andere componenten interacteren hierin dus in een snelle en dynamische manier. Na deze fase volgt een fase van self-stabilization, waarbij hogere niveaus van complexiteit betrokken zijn. In deze fase worden plannen gemaakt om om te gaan met de situatie en deze plannen zijn afhankelijk van de gevormde emotie uit de vorige fase.

Trigger phase

Een trigger event zorgt voor een verandering in fase, waarbij de orde van het systeem plotseling verstoord wordt. Zo’n gebeurtenis kan voorkomen in elke fase van een emotionele interpretatie en kan bestaan uit externe of interne input (herinneringen etc.). Bij zo’n gebeurtenis wordt de amygdala actief om de aandacht op de juiste plaatsen te richten. Deze activatie leidt tot een emotionele interpretatie met behulp van de OFC, ACC etc., die als spil fungeren voor de wederkerige connecties in de hersenen. Dit is een voorbeeld van een positive feedback loop, waardoor een continue versterking van veranderingen in de hersenen ontstaat als gevolg van de trigger event.

Self-stabilization phase

Tijdens deze fase begint negatieve feedback te domineren. Dit zorgt voor het behouden van de huidige staat binnen het systeem. Er is dus sprake van inhibitie van de hersencircuits (door regulatie door de OFC en vmPFC). Hierdoor vermindert de activatie in de amygdala. Een emotionele interpretatie ontwikkelt zich, stabiliteit komt voor wanneer aandachtsoriëntatie en actieneigingen leiden tot een versmalling van de aandachtsfocus en gedrag richting relevant materiaal.

Learning phase

Er kan een versterkte verbinding ontstaan tussen subcomponenten die vaak geactiveerd worden, wat kan leiden tot aanhoudende cognitieve bias en overtuigingen. Stabiele emotionele staten zijn essentieel voor het leren, omdat deze een blijvend spoor achterlaten op de componenten.

Dit model beschrijft dus een systeem van stabiel evenwicht; het blijft alert voor veranderingen, maar er is ook een belangrijke graad van stabiliteit. Het is belangrijk dat een trigger event op elk niveau in het model kan leiden tot een dynamische verandering in de stabiele staat van het volledige systeem. Door dynamische systemen is het makkelijker om een realistisch kader te ontwerpen waarin neurobiologie gerelateerd wordt aan cognitieve psychologie.

Hoe wordt de wetenschappelijke basis van emotie vertaald naar de klinische praktijk?

Ondanks dat er veel onderzoek gedaan is naar emotionele stoornissen, is er nog steeds een grote scheiding tussen onderzoek en praktijk. Een reden hiervoor is dat de doelen van wetenschappers en behandelaars ver uit elkaar liggen. Onderzoek is vaak erg specifiek en onderzoekers doen vaak geen stapje terug om naar het grote plaatje te kijken. Voor een psychisch behandelaar is het juist belangrijk om overzicht te hebben over het grotere geheel. Daarnaast staat theoretisch onderzoek vaak erg ver van de alledaagse werkelijkheid waar behandelaars mee te maken hebben.

Vertaalonderzoek zou een oplossing voor deze problemen kunnen zijn. Hierbij worden de bevindingen in emotiestudies vertaald naar het ontwikkelen van betere benaderingen voor behandeling. Een goed begrip van een basaal affectief fenomeen zorgt ook voor een beter begrip van een extreme vorm hiervan, zoals gezien wordt in een stoornis.

De toepassing van bevindingen uit de wetenschap

De bruikbaarheid van wetenschappelijk onderzoek voor het ontwikkelen van klinische interventies wordt het meest duidelijk in de gedragspsychologie, vooral bij conditionering. Dit wordt vaak gebruikt voor gedragstherapie.

Van angst-extinctie naar blootstellingstherapie

Blootstellingstherapie is gebaseerd op extinctie. Bij deze therapie wordt keer op keer een object getoond waar de patiënt bang voor is. Omdat er geen negatieve effecten optreden als gevolg van het zien van deze stimulus, wordt de angst steeds minder. Uit onderzoek blijkt ook dat het toedienen van d-cycloserine helpt bij het extinctieproces. Dit kan dus eventueel gebruikt worden in de behandeling van angststoornissen. Het middel is geen directe behandeling voor specifieke fobieën, maar kan gebruikt worden in combinatie met psychologische behandeling om de effecten van de therapie te versterken.

Van cognitieve bias naar klinische interventie

Meer cognitief gefocuste therapieën zoals cognitieve gedragstherapie gaan meer uit van het aanpakken van biases die typisch zijn voor voor bepaalde stoornissen zoals depressie en angst. Deze therapieën ware echter nooit zo diep geworteld in experimenteel onderzoek. Recentelijk heeft onderzoek naar temperament en eigenschappen echter wel gezorgd voor een sterker verband tussen onderzoek en praktijk. Zo blijkt neuroticisme geassocieerd te zijn met fundamentele biases in hoe mensen affectieve informatie verwerken. Hierbij wordt meer aandacht gegeven aan dreigende informatie en wordt ambigue informatie op een meer dreigende manier verwerkt. De vraag is wel of deze bias een oorzaak of een consequentie is van een emotionele stoornis.