Strafprocesrecht: algemeen - Blois - Universiteit Utrecht

Hoofdstuk 17: Strafprocesrecht: algemeen. 

Veel zaken komen niet voor de rechter: 

• Verdachte kan niet worden gevonden; 

• Zaak heeft onvoldoende prioriteit; 

• Voorwaarde voor vervolgbaarheid of strafbaarheid niet vervuld; 

Niet altijd een veroordeling door de rechter: 

• Onvoldoende bewijsmateriaal; 

• Strafuitsluitingsgrond; 

Fasen in het strafproces 

Er worden twee onderzoeksfasen in het strafprocesrecht onderscheiden: het voorbereidend onderzoek en het eindonderzoek. 

1. Voorbereidend onderzoek: accent op verzamelen van bewijsmateriaal. 

1. Opsporing = het onderzoek in verband met strafbare feiten met als doel het nemen van strafvorderlijke beslissingen. 

2. Vervolging = als een officier van justitie een rechter inschakelt. 

2. Het eindonderzoek = de openbare terechtzitting. 

3. De rechter doet uitspraak; 

4. Gewoon rechtsmiddel; 

5. Tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties; 

Formeel en materieel strafrecht 

• Formeel strafrecht: strafprocesrecht 

• Het strafprocesrecht geeft aan: 

1. Door wie en volgens welke procedures onderzocht mag worden of en door wie een strafbaar feit is begaan 

2. Door wie en volgens welke procedures de beslissing mag worden genomen dat een bepaald persoon een strafbaar feit heeft begaan; 

3. Door wie en volgens welke procedure de strafsanctie ten uitvoer wordt gelegd. 

• Het materiële strafrecht geeft aan welke gedragingen strafbaar zijn, welke strafrechtelijke sancties er zijn en onder welke voorwaarden strafbare gedragingen vervolgd kunnen worden. 

Functies van het strafprocesrecht 

Het strafprocesrecht heeft 2 hoofdfuncties: 

1. De instrumentele functie 

1. Misdaadbeheersing > potentiële slachtoffers beschermen tegen inbreuken op hun rechten door wetsovertreders. Misdaadbeheersing krijgt op twee manieren vorm: 

1. In de bevoegdheid om allerlei onderzoekshandelingen te verrichten; 

1. Dwangmiddelen: maken onderzoek tegen de wil van burgers mogelijk > aanhouding, fouillering, inbeslagneming, verhoor en vrijheidsbeneming voorafgaand aan rechterlijke uitspraak; 

2. Bijzondere bevoegdheden tot opsporing (Wetboek van Strafvordering): misdrijven opsporen die een ernstige inbreuk maken op de rechtsorde of die in georganiseerd verband worden gepleegd of beraamd > observatie, infiltratie, inzetten van informanten, pseudokoop. 

2. In de bevoegdheid (strafrechtelijke) sancties op te leggen en ten uitvoer te leggen; 

1. De overheid heeft de bevoegdheid een burger die een delict heeft begaan te straffen en maatregelen op te leggen.  

2. De waarborgfunctie 

1. Impliceert dat de verdachte strafprocessuele rechten en bevoegdheden heeft. 

2. Gericht op het bieden van bescherming aan de burger tegen al te vergaande inbreuken op zijn vrijheden en rechten. Realiseren van een behoorlijk proces (‘due process’). 

3. Omvang van rechten en bevoegdheden verschilt per fase: 

1. Voorbereidend onderzoek (inquisitoir): verdachte heeft relatief minder rechten en is object van het onderzoek. 

2. Eindonderzoek (accusatoir): verdachte wordt meer als gelijkwaardige partij naast het OM behandeld. 

4. Recht van de verdachte is dat er geen bezwarende processtukken mogen meewegen, waarvan de verdachte de inhoud niet kent. Daarnaast is de verdachte ook bevoegd om getuigen op te roepen en vragen te stellen (officier kan dat weigeren). 

Bronnen van strafprocesrecht 

Het geldende Nederlandse strafprocesrecht kan men vinden in formele rechtsbronnen van het strafprocesrecht: 

1. Wetten in formele zin 

1. Het Wetboek van Strafvordering is de belangrijkste bron van regels van strafprocesrecht. Regels voor opsporing, vervolging, berechting, rechtsmiddelen en tenuitvoerlegging. Daarnaast zijn er nog andere wetten in formele zin die aanvullende/afwijkende strafprocessuele regels bevatten t.a.v. de in die wetten genoemde strafbare feiten. 

2. Verdragen, besluiten van de EU en internationale jurisprudentie 

1. Belangrijke bronnen hierbij zijn: het EVRM, Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten (IVBPR), Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU).  

3. Nationale jurisprudentie 

1. Rechter moet hierbij wel in de geest van de legaliteitseis handelen. Leemten in de wet mag hij niet opvullen met overheidsbevoegdheden die grondrechten van burgers beperken. 

4. Ongeschreven rechtsbeginselen 

1. Het ongeschreven recht kan wettelijke overheidsbevoegdheden niet uitbreiden (legaliteitsbeginsel) maar wel beperken. Dus: wetmatig overheidshandelen dat in strijd is met ongeschreven rechtsbeginselen is onrechtmatig.  

2. Voorbeelden van ongeschreven rechtsbeginselen: 

1. Vertrouwensbeginsel: het door de overheid bij burgers gewekte vertrouwen dient gehonoreerd te worden, tenzij er bijzondere omstandigheden zijn. 

2. Verbod van détournement de pouvoir: misbruik van bevoegdheid of onzuiverheid van oogmerk. Bevoegdheid mag niet gebruikt worden voor een ander doel dan waarvoor zij is gegeven.  

3. Proportionaliteit en subsidiariteit:  

1. Het gebruik en de wijze van uitoefening van een bevoegdheid dient in redelijke verhouding te staan tot het doel. 

2. Binnen het scala van ter beschikking staande middelen moet het minst ingrijpende middel worden gekozen. 

Legaliteitsbeginsel = wijst de wet in formele zin aan als de basis voor strafprocessuele overheidsbevoegdheden. Dit wordt weerspiegeld in ‘crime control’ en ‘due process’. 

Personen en instanties in het strafproces 

Verdachte: 

• Als verdachte wordt, vóórdat de vervolging is aangevangen, aangemerkt degene te wiens aanzien uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan enig strafbaar feit voortvloeit. 

• 3 criteria: schuld aan strafbaar feit, redelijk vermoeden en feiten of omstandigheden. 

• Daarna wordt als verdachte aangemerkt degene tegen wie de vervolging is gericht. 

Enkele belangrijke rechten en beginselen die de positie van de verdachte bepalen zijn de volgende: 

• Vermoeden van onschuld 

• Een verdachte dient voor onschuldig gehouden te worden, zolang zijn schuld niet volgens de wet wordt bewezen > verdachte hoeft zijn onschuld niet te bewijzen. 

• Verbod van gedwongen zelfincriminatie 

• Dat een verdachte niet gedwongen kan worden aan zijn eigen veroordeling mee kan werken. 

• B.v.: zwijgrecht 

• Beginsel van interne openbaarheid 

• Zodra het voorbereidend onderzoek is afgerond, mag de verdachte kennisneming van alle processtukken niet worden onthouden 

• Recht op bijstand door een raadsman 

• Een raadsman is een door de verdachte gekozen of aan hem toegevoegde advocaat die hem rechtsbijstand verleend. 

De raadsman 

• Een raadsman is een door de verdachte kozen of aan hem van overheidswege toegevoegde advocaat die hem rechtsbijstand verleent. 

• Rechtsbijstand: het voeren van de verdediging en het behartigen van de belangen van de verdachte in het strafproces. 

• Alleen als de verdachte beroep in cassatie instelt, is bijstand van een raadsman verplicht. 

• Procesvertegenwoordiging: de advocaat neemt geheel de plaats van de verdachte in. 

• In het burgerlijk procesrecht is verplichte procesvertegenwoordiging uitgangspunt. 

• Recht van vrije toegang van raadsman tot verdachte, het recht om vertrouwelijk met elkaar te kunnen spreken en briefwisseling zonder inhoudelijke controle. 

Opsporingsambtenaren 

• Verrichten van onderzoek n.a.v. redelijk vermoeden dat een strafbaar feit is begaan en dat gericht is op het vinden van de waarheid. 

• Officieren van justitie, ambtenaren van politie, militairen van Koninklijke Marechaussee, opsporingsambtenaren van bijzondere opsporingsdiensten. 

Het Openbaar Ministerie 

• Handhaving van de rechtsorde: opsporing en vervolging strafbare feiten. 

• Vervolging: het vorderen door het OM van een beslissing of onderzoek door een rechter. 

• Opportuniteitsbeginsel: het OM gaat alleen tot vervolging over, indien het van oordeel is dat dit opportuun is. Het OM kan van vervolging afzien (seponeren) op gronden aan het algemeen belang ontleend. 

• Transactie (vorm van sepot): de meeste kleine strafzaken worden zonder rechterlijke tussenkomst afgehandeld. 

• Het OM is verplicht te vervolgen indien het gerechtshof beveelt dat vervolging moet worden ingezet/voortgezet. Er zijn uitzonderingen (blz. 269). 

• OM-afdoening = Het OM heeft de bevoegdheid zelf straffen en maatregelen op te leggen voor delicten waarop niet meer dan 6 jaar gevangenisstraf staat. 

De met rechtspraak belaste leden van de rechterlijke macht 

• Soms is een rechter-commissaris zowel bij het voorbereidend onderzoek als bij het eindonderzoek betrokken. 

• Situaties op blz. 270. 

Andere onderzoekshandelingen 

• De informatieve voorfase 

• Onderzoekshandelingen die niet tot het strafproces worden gerekend en waarop het strafprocesrecht dan ook niet van toepassing is. De verkregen informatie in de voorfase kan worden gebruikt om het strafbare feit op heterdaad te ontdekken of om later te gebruiken. 

• Er kan gemakkelijk bewijs worden verzameld, maar dit is niet ongenormeerd: 

• Handelen in informatieve voorfase is toegestaan voor politieambtenaren ter uitvoering van hun algemene politietaak ‘de daadwerkelijk handhaving van de rechtsorde’. 

• Ongeschreven rechtsbeginselen, zoals ‘proportionaliteit en subsidiariteit’. 

• Bijzondere opsporingsbevoegdheden 

• Onderzoekshandelingen in de informatieve voorfase en opsporingshandelingen van justitie en politie m.b.t. ernstige georganiseerde criminaliteit en terroristische misdrijven.