De hermeneutische traditie en het neokantianisme van Leezenberg en de Vries - Artikel

Inleiding

Interpreteren is een van de meest alledaagse menselijke bezigheden, maar tegelijkertijd ook een van de meest raadselachtige. De vraag is wat iets eigenlijk betekent. De term betekenis wordt ook wel in de pregnante betekenis van bijvoorbeeld de zin van het leven gebruikt. Hiermee doelt men op wat het menselijke bestaan zijn zin en waarde zou geven. Wanneer we willen weten wat de betekenis van iets is, moeten die handelingen en uitingen geduid of geïnterpreteerd worden.

Wanneer we ons tot het interpreteren van taaluitingen beperken, ligt het voor de hand om te denken dat interpreteren bestaat uit het achterhalen van de gedachten, begrippen of bedoelingen die de spreker in zijn of haar hoofd had bij het uiten van die woorden. Bij een werk dat in onze eigen tijd en taal geschreven is, kan de gedachte dat bij het interpreteren erom zou gaan de bedoelingen van de auteur te achterhalen nog een zekere plausibiliteit hebben.

Hermeneutiek is ook wel de studie van het proces van interpreteren, inclusief het achterhalen en expliciet maken van de achtergrond of context die een tekst of kunstwerk begrijpelijker maakt. De oorsprong van de traditie die zich hierop richt kan aan het begin van de negentiende eeuw worden gelokaliseerd. De vroege theoretici van de hermeneutiek benadrukten dat de geesteswetenschappen zich vooral onderscheiden van de natuurwetenschappen door de bijzondere rol die ze toekennen aan interpretatie. De hermeneutiek richt zich op de vraag wat de mens doet in het proces van begrijpen of interpreteren en wat de mens daartoe in staat stelt. Ze richt zich op de mens als kennend, interpreterend en betekenisgevend subject en niet op de mens als object van empirisch onderzoek.

De hermeutiek richt zich vooral op het interpreteren van verzelfstandigde producten van de geest, bijvoorbeeld de literatuur en de kunst die doorgaans unieke artistieke kenmerken of kwaliteiten bezitten.

Van Bijbelexegese tot algemene methodiek: Schleiermacher en Dilthey

In de loop van de negentiende eeuw werd geleidelijk aan de hermeneutiek een kenmerkende methode van de geesteswetenschappen. Hierin zijn twee hoofdpersonen aan te wijzen: Schleiermacher en Dilthey.

Schleiermacher

De term hermeneutiek in algemene zin is afkomstig van Friedrich Schleiermacher. Schleiermacher staat bekend als de eerste die een aanzet tot een algemene interpretatieleer gaf. Hij streefde ernaar de theologie tot een serieuze en rigoureuze wetenschap om te vormen. Voor een adequaat begrip moeten teksten volgens hem in de context van hun tijd geplaatst worden.

Het doel van deze algemene hermeneutiek is volgens Schleiermacher in eerste instantie het herhalen of reproduceren van de oorspronkelijke gedachtegang van de auteur. Hij onderkent echter dat de betekenis van een tekst niet alleen van de bedoelingen van de auteur afhangt. Daarom ontwerp hij een systematische methode van interpreteren die zich vooral ook op de structuur van de tekst en zijn relatie met andere teksten richt.

Schleiermacher onderscheidt het grammaticaal interpreteren van het psychologisch begrijpen van een tekst:

Psychologisch begrijpen: beoogt de innerlijke vorm, de bedoelingen van de auteur te achterhalen.

Grammaticaal begrijpen: het vaststellen van de uiterlijke vorm van de tekst.

Dilthey

Schleiermachers hermeneutiek wordt systematisch uitgewerkt door Wilhelm Dilthey, die als de eerste grote methodoloog van de geesteswetenschappen kan worden beschouwd. Volgens Dilthey is de hermeneutische methode dat wat de geesteswetenschappen principieel onderscheidt van de natuurwetenschappen, die een empirische of observationele methode volgen. Hij reageert hiermee op de institutionele veranderingen die zich aan de universiteiten hebben voorgedaan. In filosofisch opzicht reageert Dilthey op de empiristische en met de natuurwetenschappen verbonden opvatting dat wetenschappelijke kennis slechts op de zintuiglijke waarneming kan zijn gebaseerd. Het probleem hiermee is dat we mensen anders benaderen dan levenloze dingen. We nemen niet slechts uiterlijke dingen waar, maar ervaren die ook altijd vanuit hun innerlijke drijfveren.

Dilthey ziet levensfilosofie als een soort synthese van positivisme en idealisme. Enerzijds streeft hij naar een strikt wetenschappelijke formulering van de geesteswetenschappen, anderzijds beschouwt hij de mans als veel meer dan alleen maar een kennis verzamelend wezen. De geesteswetenschappen zouden het menselijke leven als geheel tot onderwerp moeten maken en hun methode daarop afstemmen.

Verstehen in de sociale wetenschappen: Max Weber

De sociale wetenschappen staan nadrukkelijker in de verlichtingstraditie dan de geesteswetenschappen. Toch hebben ook hier hermeneutische methoden hun intrede gedaan en met name dan Max Weber. Hij is de grondlegger van de ‘verstehende’ sociologie. De taak van die wetenschap wordt geformuleerd als het duidend begrijpen en in zijn verloop verklaren van menselijk handelen.

Het onderwerp van de sociologie is volgens Weber sociaal handelen, wat wil zeggen het handelen voor zover het op anderen gericht is en door de actor met een subjectieve betekenis verbonden wordt. De taak van een socioloog is dit handelen te begrijpen (verstehen) en het in zijn verloop te verklaren.

Webers opvattingen over de rol van het verstehen in de sociale wetenschappen zijn invloedrijk, maar niet onomstreden. In de eerste plaats impliceert de centrale rol die subjectieve betekenis volgens weber in sociaalwetenschappelijke verklaringen speelt, een belangrijke methodologische beperking. Een tweede omstreden punt is dat Webers notie van verstehen volgens sociologen en filosofen die zich naar het empiristische beeld van wetenschap richten, alleen verdedigbaar is als een heuristisch hulpmiddel.

Hermeneutiek als ontologisch proces: Gadamer

De huidige hermeneutische benaderingen beroepen zich op het werk van Hans-Georg Gadamer. Zijn hoofdwerk, Wahrheit und Methode, is geen methodologische verhandeling die vertelt hoe men tot een interpretatie komt. Het is een filosofische discussie over de ontologische status van het verstehende subject, het object en de gebeurtenis of het proces van het interpreteren zelf. Voorbeeldwetenschap voor zijn hermeneutiek is daarom de esthetica.

Gadamers uitgangspunt is dat taal niet simpelweg een culturele verworvenheid is, maar de mens maakt tot wat hij is. Taal is niet slechts een instrument om gedachten uit te drukken , maar heeft vooral een scheppende of wereldontsluitende functie. In taal komt de wereld van dingen en feiten die de mens kan begrijpen en ervaren tot stand. De dialoog, het communiceren en streven naar wederzijds begrijpen, is volgens Gadamer dan ook het duidelijkste model van het proces van verstehen. Gadamer kan geen tijdloze criteria formuleren voor wat een goede interpertatie kenmerkt. Het betreft niet de vraag wanneer iets goed of slecht te noemen valt. Een hermeneut denkt na over de vraag hoe in het interpreteren van een kunstwerk een wereld wordt ontsloten of tot stand komt. Gadamers hermeneutiek concentreert zich op de ervaren of het beleven van een kunstwerk en niet op de analyse daarvan.