Aantekeningen hoorcollege 4 - Werken aan Normatieve professionaliteit - Universiteit Utrecht (2022-2023)

H C   4   -   8   M A A R T   2 0 2 3

Wijsgerige antropologie

Wijsgerige antropologie

• Houdt zich bezig met de vraag ‘Wat is de mens?’
• Iedereen heeft een mens- en maatschappijbeeld (en je eigen beeld heeft invloed op je werk)
• Bewust zijn van je eigen mens- en maatschappijbeeld is van belang voor je werk als pedagoog
• Wijsgerige antropologie bestaat voor een groot deel uit logisch nadenken/redeneren (moeten we voor tentamen kunnen)

Oude dode Duitsers

Gedachtegoed van de biologische antropologie: De mens verschilt principieel van een dier want de mens is een cultuurwezen en een dier een natuurwezen

• Mens is cultuurschepper, dier is natuurvolger
• Mens komt ter wereld met gebreken, dieren kunnen zichzelf binnen korte tijd redden. De gebreken van mensen heeft als bij effect dat er ruimte is voor plasticiteit en openheid (mensen kunnen nog van alles leren, dieren kunnen alleen nog hun instincten verfijnen)
• Dier is gebonden aan hun natuur » centrische positionaliteit (vanuit eigen lijf leven de dieren)
• Mensen leven vanuit excentrische positionaliteit (mensen vallen niet samen met hun lichaam, waardoor ze vrij zijn en in staat zijn keuzes te maken en geen instincten hoeven te volgen)

Verschil in perspectief

• Biologische antropologie: mens als soort (fylogenetisch)
• Homo sociologica: de mens (als soort) is een cultuurschepper, de kind (als individu) niet
  
  • Openheid maakt socialiseren in een cultuur mogelijk
  • Roltheorie: mens kent verschillende rollen. Die rollen zijn (min of meer) gedefinieerd in de samenleving. Het gaat samen met de verwachtingen die anderen van jou (rol) hebben
  • Hoe ‘open’ is de mens nog als ze bepaald (gewenst) gedrag aanleren voor elke rol die ze aannemen
  • Een mens kan nadenken over zichzelf en zijn eigen ideeën » reflecteren

Problemen met het bewustzijn

1. Is het exclusief menselijk? Kun je het begrip ‘bewustzijn’ typeren voor alleen mensen?
2. Het is niet tastbaar/zichtbaar/’toetsbaar’

“Het bewustzijn is vanzelfsprekend verbonden met het onmiddellijke perspectief van het subject dat zich op een ervarende en kennende manier tot de wereld verhoudt”

• Bepalend bij toekenning van bewustzijn is vertoond gedrag vs. bepaling bij toekenning bewustzijn is lidmaatschap van de soort »
• Eigenlijk weten we alleen van onszelf dat we een bewustzijn hebben
• We gaan ervanuit dat anderen die zich op dezelfde manier gedragen als wij ook een bewustzijn hebben

Problemen met de vrije wil

1. Vrijheid is ‘geestelijke’ vrijheid
   • Het menselijk handelen is vrij omdat ons gedrag niet een automatische reactie is op een prikkel » keuzevrijheid
   • Is keuzevrijheid absoluut? Mensen zijn niet op alle gebieden vrij (bijv. in de keuze om wel of niet ziek te worden etc.)
2. Is het exclusief menselijk?
   
   • Als ook dieren een vrije wil hebben is dat dan hetzelfde als menselijke vrije wil?

Conclusie: Bewustzijn en vrije wil zijn beide geen kenmerken om het typisch menselijke te duiden. Toch is het bewustzijn en vrije wil van dieren niet hetzelfde als die van mensen. Bewustzijn en vrije wil van mensen gaat namelijk verder, mensen kunnen afstand nemen van hun eigen lichaam en gedrag. Mensen zijn bewust van hun eigen bewustzijn » reflectiviteit

Zelfbewustzijn en zelfbepaling

• Vermogen tot zelfreflectie: ik ben mij bewust van mijn bewustzijn
• De vrijheid van de mens is niet alleen om iets te willen, maar ook om iets te willen willen » je kunt nadenken over de wenselijkheid van je wensen
• Zelfbepaling: bepaling door en van het zelf
• Door: de interpretatie van de wereld om ons heen, onze wil, ons gedrag en onze verhouding tot dit alles komt voort uit ons eigen perspectief » iemands achtergrond bepaalt iemands perspectief. Van: dit bepaalt wie we zijn/onze identiteit
• Zelfbepaling als antropologisch verschil

Antropologisch verschil als oproep

Zelfbepaling als kenmerk van personen

• In filosofie is ‘persoon’ ander begrip dan ‘mens’ » persoon: wezen dat reageert op een morele oproep (Strawson), dus personen zijn wezens die zich laten aanspreken op hun gedrag, wezens die zich kunnen verantwoorden.
• ‘Persoon zijn’ is iets wat je doet in je interactie met anderen. Het betekent dat je opvoedbaar bent (homo educandus)

Opvoedbaarheid: wezenskenmerk of relationele eigenschap

• Wezenskenmerk: exclusiviteit van kenmerk voor de soort (toekenning op basis van ‘lidmaatschap’)
• Relationele eigenschap: blijkt in de omgang: in de praxis (toekenning op basis van waargenomen gedrag)
• Opvoedbaarheid is een relationele eigenschap. Het is niet zichtbaar maar blijkt uit gedrag (achteraf)
  
  • Als opvoedbaarheid achteraf pas blijft kun je vooraf niemand uitsluiten
  • Dus geen kenmerk van een soort (vooraf) maar wat blijkt in de praxis (achteraf)