Begrippenlijst bij Statistical Methods for Psychology van Howell - 8e druk

Inleiding in statistisch onderzoek - Begrippenlijst

• Populatie: het geheel aan gebeurtenissen waarin men geïnteresseerd is.

• Steekproef: een groep die gebruikt wordt om uitspraken over de populatie te doen.

• Externe validiteit: hoe goed je conclusies kunt trekken over de populatie vanuit de steekproef.

• Interne validiteit: de zekerheid dat verschillen in de afhankelijke variabele veroorzaakt zijn door de onafhankelijke variabele.

• Variabele: een eigenschap van een object of gebeurtenis die verschillende waarden kan hebben.

• Onafhankelijke variabele: de variabele die gecontroleerd wordt.

• Afhankelijke variabele: het resultaat van het onderzoek.

• Discrete variabelen: variabelen met een beperkt aantal mogelijke waarden.

• Continue variabelen: variabelen die in theorie elke waarde tussen laagste en hoogste punt kunnen aannemen.

• Kwantitatieve data: meet-data, het resultaat van een meting.

• Kwalitatieve data: ook wel frequentie- of categorische data genoemd.

• Beschrijvende statistiek: gebruikt om data te beschrijven.

• Inferentiële statistiek: gaat over het maken van inferenties over de populatie op basis van een steekproef.

• Parameter: een meting die betrekking heeft op de gehele populatie.

• Statistiek: een meting die betrekking heeft op een steekproef.

Schaalniveaus van meten - Begrippenlijst

• Nominale schalen: labelen items zonder ordening of waardeverschil.

• Ordinale schalen: ordenen objecten langs een continuüm, zonder gelijke intervallen.

• Intervalschalen: schalen met gelijke intervallen, maar zonder absoluut nulpunt.

• Ratioschalen: schalen met een absoluut nulpunt, waarmee verhoudingen berekend kunnen worden.

• Nulpunt: het punt waarop de eigenschap niet meer bestaat (bijvoorbeeld bij lengte of tijd).

Structureren en samenvatten van data - Begrippenlijst

• Ruwe data: verzameling van getallen verkregen uit een meting.

• Frequentie distributie: geeft aan hoe vaak een bepaalde waarde voorkomt.

• Histogram: grafische weergave van frequentieverdeling.

• Intervallen: samengevoegde frequenties om trends duidelijker te maken.

• Ware grenzen: de decimale waarden tussen de boven- en onderkant van intervallen.

• Middenpunten: het gemiddelde van de onder- en bovengrens van een interval.

• Modus: de waarde die het vaakst voorkomt.

• Mediaan: de middelste score wanneer de scores geordend zijn.

• Gemiddelde: de som van scores gedeeld door het aantal scores.

• Spreiding: verschil tussen hoogste en laagste waarde.

• Variantie: de mate waarin scores afwijken van het gemiddelde, gemiddeld genomen.

• Standaarddeviatie: de wortel van de variantie.

• Scheefheid (skewness): mate waarin een verdeling asymmetrisch is.

• Kurtosis: mate van gepiektheid van een verdeling.

Normale verdeling en standaard scores - Begrippenlijst

• Normale verdeling: een verdeling die symmetrisch is, klokvormig, en waarin het gemiddelde, de mediaan en de modus gelijk zijn.

• Z-score: een standaardscore die aangeeft hoeveel standaarddeviaties een waarde van het gemiddelde afligt.

• Percentielscores: geven aan hoeveel procent van de verdeling onder een bepaalde score ligt.

• Standaardnormale verdeling: een normale verdeling met gemiddelde 0 en standaarddeviatie 1.

• Transformatie: een procedure die de vorm van de verdeling behoudt, maar waarden omzet in nieuwe getallen.

Kansen en waarschijnlijkheid - Begrippenlijst

• Kans: de waarschijnlijkheid dat een bepaalde gebeurtenis plaatsvindt.

• Complementregel: de kans dat een gebeurtenis niet optreedt is 1 min de kans dat deze wel optreedt.

• Additieregel: voor de kans dat één van twee gebeurtenissen optreedt.

• Multiplicatieregel: voor de kans dat twee gebeurtenissen tegelijk optreden.

• Onafhankelijke gebeurtenissen: gebeurtenissen waarbij de uitkomst van de ene geen invloed heeft op de andere.

• Voorwaardelijke kans: de kans op een gebeurtenis gegeven dat een andere gebeurtenis al heeft plaatsgevonden.

• Kansverdeling: een verdeling die alle mogelijke uitkomsten en hun kansen bevat.

Steekproevenverdelingen - Begrippenlijst

• Steekproevenverdeling: een verdeling van een statistiek over alle mogelijke steekproeven uit een populatie.

• Centrale limietstelling: stelt dat de steekproevenverdeling van het gemiddelde normaal verdeeld is bij voldoende grote steekproeven.

• Standaardfout: de standaarddeviatie van een steekproevenverdeling.

• Verwachtingswaarde: het gemiddelde van de steekproevenverdeling.

Hypothese toetsen - Begrippenlijst

• Hypothese: een verwachting die in een onderzoek getest wordt.

• Nulhypothese (H₀): stelt dat er geen effect is.

• Alternatieve hypothese (H₁): stelt dat er wel een effect is.

• Tweezijdige toets: een toets waarbij gekeken wordt naar verschillen in beide richtingen.

• Eenzijdige toets: een toets waarbij alleen naar één richting gekeken wordt.

• P-waarde: de kans op het verkrijgen van een effect, of een extremer effect, als de nulhypothese waar is.

• Type I fout: de kans dat de nulhypothese onterecht verworpen wordt.

• Type II fout: de kans dat de nulhypothese onterecht behouden blijft.

• Betrouwbaarheidsinterval: het interval waarin met een bepaalde zekerheid de werkelijke waarde verwacht wordt.

• Alfa (α): de kans op een Type I fout; meestal op 0.05 gezet.

• Power: de kans dat een toets een werkelijk effect detecteert.

De t-toets - Begrippenlijst

• t-toets: een toets die het verschil in gemiddelden evalueert.

• Onafhankelijke t-toets: vergelijkt twee onafhankelijke groepen.

• Afhankelijke t-toets: vergelijkt scores van dezelfde personen op twee momenten.

• Vrijheidsgraden (df): het aantal onafhankelijke datapunten dat bijdraagt aan een schatting.

• Pooled variance: een gewogen gemiddelde van de spreiding van twee groepen.

• Cohen’s d: maat voor effectgrootte; verschil in gemiddelden gedeeld door standaarddeviatie.

• Effectgrootte: maat voor de sterkte van een effect.

Analyse van variantie (ANOVA) - Begrippenlijst

• ANOVA: analyse die verschillen tussen meer dan twee gemiddelden vergelijkt.

• Tussen-groepen variantie: variatie veroorzaakt door de experimentele manipulatie.

• Binnen-groepen variantie: variatie veroorzaakt door verschillen binnen groepen.

• F-ratio: verhouding tussen variantie tussen groepen en binnen groepen.

• Post-hoc toets: aanvullende toets om te bepalen welke groepen verschillen.

• Factor: een onafhankelijke variabele in een experimenteel ontwerp.

• Interactie: het gecombineerde effect van twee factoren.

• Hoofdeffect: het directe effect van een factor, onafhankelijk van andere factoren.

Correlatie - Begrippenlijst

• Correlatie: een maat voor de samenhang tussen twee variabelen.

• Positieve correlatie: beide variabelen nemen samen toe.

• Negatieve correlatie: de ene variabele neemt toe, de andere af.

• Pearson correlatiecoëfficiënt (r): geeft de richting en sterkte van lineaire samenhang aan.

• Determinatiecoëfficiënt (r²): het percentage verklaarde variantie in de ene variabele door de andere.

• Outlier: een score die opvallend afwijkt van de andere scores.

• Spreidingsdiagram (scatterplot): grafiek waarin het verband tussen twee variabelen zichtbaar wordt.

Regressieanalyse - Begrippenlijst

• Regressie: techniek waarmee voorspellingen worden gedaan op basis van een andere variabele.

• Regressielijn: de best passende lijn door een wolk van punten in een scatterplot.

• Intercept: het punt waar de regressielijn de y-as kruist.

• Richtingscoëfficiënt (slope): de helling van de regressielijn; hoeveel y verandert bij één eenheid x.

• Standaardfout van de schatting: maat voor de spreiding van de daadwerkelijke scores rond de regressielijn.

• Multipele regressie: regressieanalyse met meerdere voorspellers.

• Multicollineariteit: situatie waarin voorspellers sterk met elkaar samenhangen.

• Tolerantie en VIF: maten om multicollineariteit te beoordelen.

Niet-lineaire verbanden en transformaties - Begrippenlijst

• Niet-lineaire relatie: verband dat geen rechte lijn vormt.

• Curvilineaire relatie: een gebogen verband tussen twee variabelen.

• Logaritmische transformatie: een wiskundige omzetting van data om een lineair verband te verkrijgen.

• Kwadratische regressie: regressiemodel dat een gebogen lijn volgt.

• Heteroscedasticiteit: ongelijke spreiding van scores over waarden van een voorspeller.

• Homoscedasticiteit: gelijke spreiding van scores bij alle waarden van de voorspeller.

Chi-kwadraattoets - Begrippenlijst

• Chi-kwadraattoets: toetst of geobserveerde frequenties afwijken van verwachte frequenties.

• Verwachte frequentie: het aantal keren dat een uitkomst verwacht wordt op basis van kans.

• Geobserveerde frequentie: het aantal keren dat een uitkomst daadwerkelijk voorkomt.

• Vrijheidsgraden (df): bij chi-kwadraat meestal (aantal categorieën – 1).

• Onafhankelijkheidstoets: toetst of twee categorische variabelen samenhangen.

Betrouwbaarheid en validiteit - Begrippenlijst

• Betrouwbaarheid: de consistentie van een meting.

• Validiteit: de mate waarin een test meet wat hij beoogt te meten.

• Test-hertest betrouwbaarheid: stabiliteit van een test over tijd.

• Interne consistentie: samenhang tussen items binnen een test.

• Cronbach’s alpha: maat voor interne consistentie.

• Constructvaliditeit: de mate waarin een test het theoretische begrip meet.

• Criteriumvaliditeit: de mate waarin testresultaten overeenkomen met een extern criterium.

Factoranalyse - Begrippenlijst

• Factoranalyse: techniek om onderliggende structuren in variabelen te ontdekken.

• Factor: een niet-geobserveerde variabele die meerdere gemeten variabelen verklaart.

• Lading (loading): de sterkte van de relatie tussen een variabele en een factor.

• Eigenwaarde: de hoeveelheid variantie die een factor verklaart.

• Scree plot: grafiek om het aantal factoren te bepalen.

• Rotatie: een wiskundige techniek om de interpretatie van factoren te verbeteren.

Herhaalde metingen en gemengde designs - Begrippenlijst

• Herhaalde metingen design: onderzoeksopzet waarbij dezelfde deelnemers meerdere keren worden gemeten.

• Gemengd design: combinatie van binnen-subjects en tussen-subjects factoren.

• Tijd × groep interactie: effect waarbij veranderingen over tijd verschillen tussen groepen.

• Sfericiteit: de aanname dat varianties van verschillen tussen herhaalde metingen gelijk zijn.

• Mauchly’s test: toets voor sfericiteit.

• Greenhouse-Geisser correctie: aanpassing voor wanneer sfericiteit geschonden is.

Covariantie-analyse (ANCOVA) - Begrippenlijst

• ANCOVA: statistische techniek die variantie controleert voor een andere variabele.

• Covariaat: variabele die statistisch constant gehouden wordt om zuiver effect van onafhankelijke variabele te bepalen.

• Gecorrigeerd gemiddelde: gemiddelde dat is aangepast voor de invloed van een covariaat.

• Regressie-aanname: veronderstelling dat de relatie tussen covariaat en afhankelijke variabele lineair is.

Multivariate technieken - Begrippenlijst

• MANOVA: multivariate variantie-analyse, waarbij meerdere afhankelijke variabelen tegelijk worden geanalyseerd.

• Canonische discriminantanalyse: techniek om groepen te onderscheiden op basis van meerdere variabelen.

• Structuureffect: het effect van meerdere afhankelijke variabelen gezamenlijk.

• Multivariate normaliteit: aanname dat combinaties van afhankelijke variabelen normaal verdeeld zijn.

• Lineaire combinatie: gewogen som van variabelen.

Non-parametrische toetsen - Begrippenlijst

• Non-parametrische toets: toets die geen aannames maakt over de verdeling van de data.

• Wilcoxon toets: alternatief voor de afhankelijke t-toets.

• Mann-Whitney toets: alternatief voor de onafhankelijke t-toets.

• Kruskal-Wallis toets: alternatief voor de ANOVA.

• Rangordetoetsen: toetsen gebaseerd op de volgorde van scores in plaats van de waarden zelf.

Onderzoeksverslag en interpretatie - Begrippenlijst

• Onderzoeksrapportage: gestructureerde weergave van opzet, resultaten en interpretatie.

• Effectgrootte: maat voor de praktische betekenis van een resultaat.

• Significantie: statistische waarschijnlijkheid dat een effect niet op toeval berust.

• Transparantie: helderheid en volledigheid in de rapportage van methodes en resultaten.

• Repliceerbaarheid: de mogelijkheid om een onderzoek op identieke wijze te herhalen.

• Open science: onderzoekspraktijken gericht op hergebruik, controleerbaarheid en toegankelijkheid.