Welk effect heeft opvoeding tijdens de midden-kindertijd? - Chapter 9

Met de midden kindertijd wordt de basisschoolleeftijd bedoelt: kinderen van vijf à zes tot en met twaalf jaar. Ook in deze fase zijn ouders hun kinderen aan het socialiseren net als in de vorige fasen. Hierin staat het aanleren van onafhankelijkheid, huishoudregels, manieren, pro-sociaal gedrag en agressie vermindering en controle centraal. Onderzoekers hebben gezegd dat er drie opvoedingsdimensies zijn tijdens deze periode, namelijk:

• Steun: betrokken zijn bij het kind, een warme relatie met ze hebben, hen accepteren, emotioneel beschikbaar en responsief voor hen zijn.
• Gedragscontrole: acties die een ouder doet om het kind te controleren, beheren en reguleren.
• Psychologische controle: acties die een ouder onderneemt om de gedachten, emoties en gevoelens van het kind te manipuleren

Wat is de invloed van de structuur van het gezin?

Wat is de invloed van de volgorde van geboorte en broers of zussen?

Volgens Zajonc’s confluence theory die gaat over hoe geboortevolgorde en de grootte van een gezin de intelligentie van een kind beïnvloeden, raakt intelligentie verdund bij een groot gezin. Een andere theorie hierover is het resource dilution model wat zegt dat het gezin een gelimiteerde hoeveelheid hulpmiddelen beschikbaar heeft (zoals tijd, energie en geld) en dat hoe meer broertjes en zusjes er zijn, hoe minder hulpmiddelen elk kind krijgt. Wat nou precies het effect van geboortevolgorde op kinderen is, is niet duidelijk omdat er zo veel verschillende factoren zijn die familie-interacties kunnen beïnvloeden. Voorbeelden van deze factoren zijn hoeveel ruimte er zit tussen de geboortes, geslacht, genotype en temperament van het kind, hoeveelheid kinderen in het gezin, maar ook demografische factoren zoals inkomen en onderwijs.

Wat verder invloed heeft naast geboortevolgorde is het temperament van het kind. Ouders benoemen ook vaak de verschillen in temperament tussen hun kinderen om te zorgen dat ze hun eigen prestatiegebieden en zelfvertrouwen krijgen. Vervolgens gedragen ze zich anders richting de kinderen door deze verschillen.

Wat ook veel voorkomt binnen een gezin is sibling rivalry: rivaliteit tussen broertjes en zusjes. Er zijn verschillende verklaringen over waarom dit gebeurt.

• Volgens het evolutionaire perspectief ontstaat er rivaliteit omdat beide kinderen vechten om beperkte middelen (bijvoorbeeld aandacht en liefde van de ouders). Door zich beter op te stellen dan het andere kind (door slimmer, sterker of getalenteerder te zijn) krijgen ze mogelijk meer van deze middelen.
• Volgens het sociale interactie perspectief ontstaat conflict omdat jonge kinderen zo dicht op elkaar leven maar nog niet de vaardigheden hebben ontwikkeld om het goed met elkaar te kunnen vinden.
• Als laatste zou het kunnen dat een kind zich anders behandeld voelt door de ouders, wat ze onrechtvaardig vinden en waardoor ze wraak zoeken tegen het 'favoriete' andere kind. Als het conflict ontstaat doordat ouders 'favorieten kiezen' dan blijft er vaak spanning tussen broertjes en zusjes zelfs als ze volwassen zijn.

Ouders grijpen in in dit conflict via verschillende strategieën:

• Ouderlijke controle: het kind vertellen te stoppen of een waarschuwing geven dat ze anders straf zouden krijgen.
• Kind-gecentreerde strategieën: het kind helpen door woorden te geven aan hoe ze zich voelen. Het kind helpen zichzelf te uiten.
• Passieve non-interventie: hierbij wordt het conflict genegeerd en wachten ouders tot kinderen het zelf oplossen.

Hoe zit het met de betrokkenheid en de invloed van vaders?

Sinds ongeveer 1980 wordt er onderzoek gedaan naar hoe vaak vaders betrokken zijn bij hun kinderen en wat de kwaliteit van hun interacties zijn. Hieruit bleek in eerste instantie veelal dat hoe belangrijker de identiteit als vader voor een man is (naast andere identiteiten zoals bijvoorbeeld collega, getrouwde man, etcetera), hoe meer betrokken ze zijn bij hun kinderen. Een vader kan directe invloed hebben op de relaties een gezin (bijvoorbeeld door de kwaliteit van zijn relatie met het kind of hoe hij met het kind omgaat), maar ook indirecte invloed (bijvoorbeeld door hoe goed het huwelijk is, hoe goed hij is in co-ouderschap, of zijn mentale gezondheid). Een unieke contributie die vaders hebben op de ontwikkeling van hun kinderen is via rough and tumble play, wat moeders niet met de kinderen doen. Dit komt vaak in de vorm van worstelen, op elkaar springen en stoeien.

Russel en Radojevic hebben vijf typen vaders geïdentificeerd:

• Ongeïnteresseerd en niet beschikbaar.
• Traditioneel.
• Assistent-ouder.
• Co-ouder.
• Primaire verzorger.

Wat in deze classificatie niet meegenomen is, is het feit dat de rol van de vader niet alleen bepaald wordt door zijn directe interactie met het kind maar ook door de financiële steun en algemene steun die hij aan de moeder geeft.

Vaders die betrokken en ondersteunend zijn hebben kinderen die succesvoller zijn en minder problemen hebben. Kinderen zijn dan minder depressief, zelfverzekerder en competenter. Als een kind zich geliefd en gesteund voelt door een vader voelen ze zich vaker beter en hebben ze ook minder problemen, ongeacht de relatie die ze met hun moeder hebben. Als ze zich niet geliefd en gesteund voelen door de vader ontstaan er juist problemen.

Het geslacht van het kind interacteert met het geslacht van de ouder. Zo lijkt het bijvoorbeeld zo te zijn dat vaders meer tijd besteden met en meer betrokken zijn bij hun zoons. Dit komt waarschijnlijk ook omdat jongens vaker interesses delen met hun vader en als ze hulp nodig hebben niet naar hun moeder maar naar hun vader gaan.

Hoe disciplineren ouders probleemgedrag?

De disciplinetechnieken voor deze leeftijd zijn onder andere: uitpraten wat er gebeurd is en het uitleggen van standpunten, privileges afnemen, schreeuwen, het kind uitschelden of de stem verheffen. Daarnaast wordt ook humor vaak gebruikt om het kind aan zijn of haar eigen verantwoordelijkheid te herinneren en wordt psychologische controle ingezet in de vorm van schaamte en schuld aanpraten. In plaats van dat de ouders de macht hebben over het disciplineren krijgt het kind steeds meer eigen verantwoordelijkheid om dingen op te lossen en bij te dragen aan familiebeslissingen om zo zelfregulatie te ontwikkelen. Effectieve opvoeding is dus nu een tweestaps-proces, waarbij kinderen eerst moeten begrijpen wat de ouders van hen verwachten qua gedrag en welke standaarden ze hebben en vervolgens die standaarden moeten accepteren en zich ernaar gedragen. Ouders kunnen veel doen om te zorgen dat kinderen hun standaarden accepteren. Ten eerste kunnen ze responsief zijn voor wat het kind nodig heeft. Ten tweede kunnen ze zorgen dat het kind de standaarden en consequenties legitiem vindt. Dit laatste wordt makkelijker bereikt als er sprake is van positive synchrony tussen een ouder en kind: een positieve relatie waarin interacties harmonieus, wederkerig, responsief, verbonden en gedeeld zijn.

Door de goede relatie kunnen ouders makkelijker toezicht houden over hun kinderen. Dit betekent dat een ouder weet waar het kind is, welke activiteiten ze ondernemen en met wie ze zijn, maar ook meer in het algemeen betekent het dat de ouder weet hoe het kind zich ontwikkelt. Het houden van toezicht kan op verschillende manieren gedaan worden. Om hier effectief in te zijn moeten ouders betrokken zijn, geïnteresseerd in het welzijn van het kind en gemotiveerd zijn om het kind in de gaten te houden. Daarnaast moet het kind ook dingen met de ouder willen delen. Dit doen ze op het moment dat er goede communicatie en een goede relatie met de ouders is, anders gaan ze liegen.

Welke gedragsproblemen hebben kinderen?

Naarmate kinderen zich ontwikkelen leren ze steeds beter hun eigen gedrag te reguleren. Dit is echter pas mogelijk nadat de prefrontale cortex zich volledig ontwikkeld heeft. Dit is in deze fase nog niet het geval, waardoor pre-adolescenten veelal gemotiveerd worden door egocentrische doelen. Ze raken hierdoor vaak in conflict met anderen of doen dingen die hun ouders verboden hebben. Hiermee omgaan staat centraal in de opvoeding.

Als verschillende ernstige problemen die hieruit ontstaan samen voorkomen spreken we van stoornissen. Stoornissen die samen voorkomen worden comorbide stoornissen genoemd. Stoornissen die vroeg ontstaan komen meer bij mannen voor, terwijl de stoornissen die later ontstaan vaker voorkomen bij vrouwen.

Een vragenlijst die vaak gebruikt wordt om problemen van kinderen in kaart te brengen is de Child Behavior Checklist (CBCL). Deze vragenlijst kan ingevuld worden door kinderen en ouders en meet probleemgedragingen die kinderen laten zien. Deze problemen kunnen gerelateerd zijn aan gezondheid, sociale eigenschappen, emoties, slaap of gewoontes. Uiteindelijk kunnen deze problemen ingedeeld worden in twee groepen. Externaliserend gedrag is het gedrag wat gericht is op anderen (boosheid, ongehoorzaamheid, vechten, frustratie, schreeuwen). Internaliserend gedrag is gedrag wat naar binnen gericht is (zenuwen, angst, verdriet, inhibitie, teruggetrokkenheid). Het zou zo kunnen zijn dat de gedragsproblemen van het kind zorgen voor problemen op andere gebieden, zoals op het gebied van academische prestatie. Dit wordt beaamd in het adjustment-erosion model. Het academic incompetence model zegt juist dat het andersom is en dat lage academische prestaties gedragsproblemen kunnen veroorzaken. De oorzaak van het probleemgedrag kan komen vanuit het genotype van het kind, maar ook slechte opvoeding door de ouder, of verkeerde ouder-kind interacties kunnen een oorzaak zijn.

Wat is de invloed van huwelijksproblemen op het kind?

Gedragsproblemen van het kind kunnen ook ontstaan vanuit huwelijksproblemen bij de ouders. Deze ontstaan vaak doordat ouders het opvoeden van kinderen stressvol vinden en hierdoor in conflict raken met elkaar. Ouders zijn als gevolg hiervan minder tevreden over hun huwelijk, maar ook kinderen worden negatief beïnvloedt door het conflict omdat het stressvol is voor hen om deze negativiteit te ervaren. Er kunnen op meerdere manieren problemen ontstaan als een kind dit conflict meemaakt.

• Ten eerste doordat de ouders gedrag modeleren waardoor het kind leert dat agressie een goede manier is om problemen op te lossen.
• Ten tweede doordat kinderen bij het zien van ruziënde ouders denken dat ze gaan scheiden, waardoor de veiligheid van het kind bedreigd wordt.
• Ten derde doordat het conflict vaak overvloeit naar de ouder-kind relatie. Ouders maken dan gebruik van verkeerde opvoedingstechnieken of worden minder responsief richting het kind.

Wat bepaald hoe erg het kind beïnvloed wordt door het conflict is hoe hij of zij erover denkt. Volgens het cognitief-contextuele model van Grych en Fincham evalueren kinderen de ruzie van hun ouders op basis van de hoeveelheid negativiteit, de hoeveelheid dreiging en hoe relevant dit is voor henzelf. Gebaseerd op deze evaluatie maken kinderen causale attributies (bijvoorbeeld "ze ruziën over mijn gedrag, dus ik heb de ruzie veroorzaakt") en reageren ze op het conflict.

Er zijn een aantal dingen die de negatieve effecten van ouderlijk conflict minder maken voor kinderen. Bijvoorbeeld: het conflict wordt opgelost, verliep op een beschaafde manier en werd gekenmerkt door wederzijds respect, positieve communicatie en constructieve discussie.

Wat voor effect heeft scheiding en de nasleep hiervan op kinderen?

De nasleep van een scheiding duurt vaak lang en er verandert van alles: waar het kind woont, de dagelijkse routine, schoolgenoten, leeftijdsgenoten, de financiële situatie, de kwaliteit van de opvoeding, en de relatie met de verzorgende- en niet-verzorgende ouder. Hoe een kind omgaat met deze veranderingen hangt af van meerdere factoren, zoals bijvoorbeeld leeftijd, geslacht, hoeveelheid stress en venijn tussen de ouders, of beide ouders nog in het leven van het kind zijn of niet en of de ouders goed samenwerken. 

Soms is een scheiding beter voor het kind, bijvoorbeeld wanneer de ene ouder de andere ouder mishandelt, wanneer het kind mishandelt wordt door een van de ouders, wanneer een ouder erge psychiatrische problemen heeft of wanneer een ouder problemen heeft met middelengebruik. Door de scheiding kunnen kinderen uit dit negatieve klimaat komen en afstand nemen van het geweld, waardoor ze zich vaak beter ontwikkelen.

Daarnaast geven veel onderzoeken aan dat de meeste problemen die door scheiding ontstaan verdwijnen, vooral als de moeder hertrouwt en het huwelijk is goed of wanneer het kind veerkrachtig is. De minder veerkrachtige kinderen die problemen blijven houden kunnen hulp krijgen van professionals.

Wat zijn de externe invloeden op het kind?

Wat is de invloed van leeftijdsgenoten?

De kwaliteit van relatie met leeftijdsgenoten wordt naarmate kinderen ouder worden steeds complexer en belangrijker voor kinderen. Ze maken vrienden en er ontstaan vriendengroepen en zowel deze individuele relaties met anderen als een relatie met een groep bieden een belangrijke vorm van ontwikkeling die ouders niet kunnen bieden. Door zichzelf te vergelijken met leeftijdsgenoten leren kinderen namelijk wat hun sterke en zwakke punten zijn. Dit gebeurt met name doordat leeftijdsgenoten hen van directe (vertellen, plagen) of indirecte feedback (doordat kinderen niet bevriend met ze willen zijn) voorzien.

De relatie tussen het kind en andere kinderen is horizontaal: iedereen is van gelijke status. Dit is heel anders dan de relatie van een kind met de ouders, die verticaal is: de ouders hebben een hogere- en het kind een lagere status. Deze horizontale relaties helpt het kind bij het ontwikkelen van sociaal- en emotioneel welzijn, een zelfconcept en een positief zelfbeeld.

Toch spelen ouders nog wel een rol bij de relaties die een kind met leeftijdsgenoten heeft. In het begin van de kindertijd zijn ze bijvoorbeeld een sociale tussenpersoon waardoor het kind vriendjes kan vinden, een politieagent om conflicten tussen het kind en vriendjes op te lossen en een sociale coach om te zorgen dat het kind positieve sociale relaties en interacties heeft. In de midden-kindertijd leren ouders hun kinderen aan wat wederkerigheid is, leren ze hun over de regels en waarden in een sociale groep, leren ze hun kind deel te nemen aan verschillende soorten groepen en oefenen ze controle uit (ze verbeteren het kind als het verkeerd gedrag vertoond). Ook beschermen ze het kind door hen een veilige basis te bieden als er iets misgaat. Ook oefenen ouders naast deze directe invloed een indirecte invloed uit. Als de hechtingsrelatie tussen ouders en kind veilig is dan heeft een kind namelijk vaker goede sociale relaties met leeftijdsgenoten.

Wat is de invloed van agressie en pesten?

Er is sprake van agressie als iemand de intentie heeft om een ander pijn te doen en deze persoon ook daadwerkelijk pijn ervaart. Fysieke agressie is bijvoorbeeld slaan, stompen en schoppen, terwijl relationele of sociale agressie buitensluiten, roddelen en het manipuleren van vriendschappen inhoudt.

Gedurende de midden-kindertijd wordt agressie en geweld het meest geuit in de vorm van pesten. We spreken van pesten als de agressie herhaald en intentioneel is en een ongelijke verdeling van macht tussen mensen laat zien. Vaak betekent pesten dat iemand geïntimideerd of bang gemaakt wordt. Dit gebeurt vaak op school, maar tegenwoordig vindt er steeds meer cyberbullying plaats. Dit wordt gekarakteriseerd door online bedreigingen, roddels of offensief taalgebruik en schelden. Bij pesten zijn er altijd drie categorieën deelnemers: het slachtoffer, de pester en pester/slachtoffers. Deze laatste groep heeft het vaakst emotionele problemen, gedragsproblemen en problemen op school. Pesten heeft een grote invloed op het welzijn van slachtoffers. Ze worden vaak gekozen omdat ze verlegen, teruggetrokken, geïsoleerd of fysiek zwak zijn. Als gevolg van het pesten raken ze sociaal afgezonderd, krijgen ze fysieke, emotionele of psychologische problemen en ook hun schoolwerk lijdt eronder. De psychologische problemen als gevolg van het pesten hebben vaak nog steeds invloed in de volwassenheid.

Slachtoffers van pesten en pester/slachtoffers krijgen vaker te maken met negatieve opvoedingsstijlen (in de vorm van mishandeling of verlating bijvoorbeeld). Beschermende factoren tegen de negatieve gevolgen van het pesten zijn onder andere hoge ouderlijke betrokkenheid, een goede relatie tussen kind en ouder, steun en goede communicatie.

Wat is de invloed van school?

School is een belangrijke structuur waar kinderen veel tijd doorbrengen. Hier bereiken ze verschillende mijlpalen, waaronder academisch succes, een goede relatie met de leraar en relaties met leeftijdsgenoten. Ouders beïnvloeden direct en indirect de cognitieve en schoolprestaties door hun overtuigingen (over wat het kind gaat bereiken) en gedrag (bijvoorbeeld zelf een goede werkethiek hebben). Door betrokken te zijn bij het schoolleven van het kind, hoge verwachtingen te stellen, het modeleren van goed gedrag, het kind aan te moedigen en instructies te geven kunnen ouders een positieve invloed hebben op het succes van hun kinderen op school. Een van de meest directe manieren waarop ouders betrokken kunnen zijn is door kinderen te helpen met huiswerk, toezicht op hen houden, en goed contact te onderhouden met de school. Daarnaast moeten ouders aan academische socialisatie doen. Dit betekent dat ze thuis met de kinderen lezen, richting hen communiceren hoe belangrijk school is, leerstrategieën bespreken en het kind steunen en helpen plannen voor de toekomst.

Wat is de invloed van elektronische media?

Kinderen van alle leeftijden worden aangetrokken door elektronische media. Baby’s van drie maanden oud kijken al televisie en 90% van de baby’s van 24 maanden kijkt gemiddeld anderhalf uur per dag televisie. Tijdens midden-kindertijd kijken kinderen drie uur per dag en besteden nog drie uur aan andere elektronische media. Aan de ene kant is dit voordeling, omdat dit kinderen informatie, relaxatie, entertainment en educatie biedt. Daarnaast kan het bijdragen aan de zelfexpressie van het kind, helpen bij het ontwikkelen van de identiteit en creativiteit aanmoedigen. Aan de andere kant zijn ouders wel bang voor de nadelen van tv en media, zoals de hoeveelheid agressie en seks die kinderen te zien krijgen. Ook is het gelinkt aan overgewicht bij het kind, doordat ze door het vele tv kijken minder actief worden. Deze passiviteit zorgt er ook voor dat kinderen sneller last krijgen van mentale problemen zoals depressie.

Ouders spelen een grote rol doordat zij bepalen in hoeverre een kind thuis aan allerlei soorten media wordt blootgesteld. Ze bepalen welke media het kind mag gebruiken en hoeveel tijd ze hieraan mogen besteden. Als ouders de kinderen schermtijd afnemen als een vorm van discipline wordt dit ook wel e-discipline genoemd. Volgens experts zouden ouders moeten zorgen dat kinderen niet meer dan twee uur per dag tv kijken en dat ze niet al op jonge leeftijd bezig zijn met media via een telefoon of tablet.

Welke invloed heeft sport?

Heel erg veel ouders zijn enthousiast als hun kinderen een sport willen doen, omdat het kind dan fysieke vaardigheden leert, fysiek bezig is en leert over teamwork. Als het kind aan een sport doet zijn ze vaak fysiek en mentaal gezonder dan kinderen die dat niet doen. Daarnaast zorgt het ervoor dat kinderen zelfregulatie leren. Echter vallen deze voordelen weg als ouders het kind te snel en te hard pushen.