Wat is kindermishandeling en wat kunnen de gevolgen zijn? - Chapter 15

Kindermishandeling: alle vormen van fysieke of emotionele mishandeling, seksueel misbruik, verwaarlozing, commerciële of andere uitbuiting, resulterend in mogelijke schade voor de gezondheid, overleving, ontwikkeling of waardigheid van een kind in de context van een relatie die bestaat uit verantwoordelijkheid, vertrouwen of macht.

Welke vormen van kindermishandeling zijn er door de geschiedenis heen?

Kinderen worden al sinds de oudheid mishandelt. Een voorbeeld hiervan is infanticide: het doden van een kind in zijn eerste levensjaar. Dit gebeurde vaak als het kind een handicap had. Een ander voorbeeld is shaken baby syndrome, waarbij het kind een zwelling in het hoofd krijgt doordat een verzorger ze op hun hoofd laat vallen of tegen iets aan slaat. Ook kindermisbruik kwam vroeger al voor. Zo bestond er bij de Romeinen ius primae noctis: een wet waardoor de vader het recht had om seksuele relaties aan te gaan met alle vrouwen uit het huishouden die ondergeschikt aan hem waren. Ook in Frankrijk bestond er de droit du seigneur waardoor het mannelijke hoofd van het huishouden met alle ondergeschikte vrouwen uit het gezin naar bed mocht. Een laatste voorbeeld is kinderarbeid. Kinderen werkten vroeger al vanaf jonge leeftijd op het land, in fabrieken, mijnen en restaurants. Ze werkten vaak lang achter elkaar in gevaarlijke omstandigheden. Hier zijn nu wetten tegen in veel ontwikkelde landen, maar in ontwikkelende landen komt kinderarbeid nog steeds voor.

Wat zijn de verschillende vormen van kindermishandeling?

Binnen de wetenschap wordt de term mishandeling (maltreatment) liever gebruikt dan de term kindermishandeling (child abuse) omdat de eerste twee gedragingen in één woord beschrijft. Namelijk, actief iets doen om het kind pijn te doen en iets niet doen waardoor men het kind pijn doet. Beide vormen van mishandeling zijn beschadigend voor het kind.

Wat is fysieke mishandeling?

Bij fysieke mishandeling wordt het kind actief iets aangedaan waardoor het pijn heeft. Veelal krijgt het kind blauwe plekken, breekt het botten of is er sprake van interne schade aan de organen. Hierdoor krijgt het kind last van problemen met sociale interactie (bijvoorbeeld doordat ze agressief zijn), psychopathologie (bijvoorbeeld PTSS), emotionele problemen (zoals laag zelfvertrouwen), onveilige hechting en cognitieve problemen. Er zijn verschillende risicofactoren voor fysieke mishandeling:

• Eigenschappen van het kind: een moeilijk temperament, beperking, ziekte, of een jonge leeftijd.
• Eigenschappen van de ouder: hechtingsproblemen, jeugdtrauma, emotionele problemen, moeite met emotie-regulatie, psychische problemen, voorkeur hebben voor fysieke straffen, problemen met sociale cognitie (bijvoorbeeld het hebben van veel te hoge verwachtingen) en middelenmisbruik.
• Eigenschappen van de context: weinig sociale steun/isolatie, wonen in een wijk waar veel geweld plaatsvindt, armoede, geweld tussen partners, stress.

De fysieke mishandeling gebeurt meestal door de ouders. Of iemand het in zich heeft een kind te mishandelen wordt bepaald door biologische-, cognitief-affectieve- en gedragsfactoren (deze staan hierboven beschreven bij eigenschappen van de ouder). Doordat er veel verschillende factoren meespelen zijn er meerdere wegen die leiden naar het mishandelen van een kind. Deze wegen zijn bekend geworden bij onderzoek naar neonaticide: het doden van een kind de eerste dag van hun leven en filicide: het doden van een kind in het eerste jaar. Moeders doden hun kinderen vaak vanwege psychische problemen, trauma, hoge stress, of omdat ze sociaal geïsoleerd zijn. Voor vaders zijn er drie andere paden:

• De vader dood het kind doordat hij te ver gaat bij het disciplineren.
• Het Medea syndroom: de vader wil de partner pijn doen na een ruzie of scheiding en dood bewust het kind om dit voor elkaar te krijgen.
• De vader is jaloers omdat het kind alle aandacht krijgt van de partner, of is juist jaloers dat het kind een goede band heeft met de moeder maar niet met hem.

Wat is verwaarlozing?

Verwaarlozing betekent dat een ouder het kind niet de minimale zorg geeft die het nodig heeft. Verwaarlozing kan meerdere vormen aannemen. Signalen dat een kind verwaarloosd wordt zijn: slechte voeding, weinig supervisie, gescheurde of te kleine kleren, slechte hygiëne, een onveilige omgeving en het kind gewoon achterlaten. Andere signalen zijn medische- tand- of mentale problemen. Vaak is verwaarlozing iets wat een lange periode duurt. Er zijn vier vormen:

• Fysieke verwaarlozing: wanneer er niet aan de fysieke behoeften van een kind wordt voldaan zoals goede kleren, een veilig thuis en goed eten. Kinderen die fysiek verwaarloost worden zien er vaak onverzorgd uit (ze dragen kleren die niet passen of stuk zijn), hebben vaak erge honger of passen op jongere broertjes en zusjes terwijl ze dit eigenlijk niet kunnen.
• Medische verwaarlozing: wanneer het kind niet tijdig de medische zorg krijgt die ze nodig hebben, terwijl hier wel de financiële middelen voor zijn. Hier valt het kind niet laten vaccineren ook onder. Dit gebeurt vaak omdat ouders verkeerde overtuigingen hebben, bijvoorbeeld dat een kind beter kan worden door voor hem of haar te bidden. Soms wordt medische verwaarlozing ook veroorzaakt doordat ouders simpelweg niet beter weten of doordat ze bang zijn.
• Educatieve verwaarlozing: wanneer het kind niet de mogelijkheden en supervisie krijgt om aan zijn of haar onderwijsbehoeften te voldoen. Voorbeelden hiervan zijn: het kind niet naar school laten gaan, of het kind vaak thuis laten blijven van school.
• Emotionele verwaarlozing: wanneer ouders niet voldoen aan de emotionele behoeften van het kind.

Vaak komen verschillende vormen van verwaarlozing samen voor. Hierdoor wordt het kind geremd in de fysieke- maar ook de emotionele, sociale en cognitieve ontwikkeling. Verwaarloosde kinderen hebben vaak last van negatieve emoties, een laag zelfbeeld, verstoorde hechting en problemen met interactie.

Verwaarlozing kan komen doordat een ouder simpelweg niet weet wat de basisbehoeften van een kind zijn of omdat ze ervoor kiezen om deze te negeren. Het gebeurt vaak als gevolg van de eigen geschiedenis van de ouder, omdat ze ongewone overtuigingen hebben, psychologisch slecht functioneren of omdat ze slechte coping-strategieën hebben of verslaafd zijn.

Wat is seksueel misbruik?

Seksueel misbruik is een vorm van kindermishandeling waarbij het kind gebruikt wordt voor de seksuele gratificatie van een volwassene of adolescent. Dit kan verschillende vormen aannemen. Hierbij kan er sprake zijn van fysiek contact (bijvoorbeeld penetratie), maar dit hoeft niet (bijvoorbeeld als een volwassene de geslachtsdelen aan het kind laat zien). Vaak zijn de daders mannen die het kind kent (een vader, leraar, broer, neef, oom), terwijl de slachtoffers vaak meisjes zijn van gemiddeld een jaar of tien. Factoren waardoor een volwassene risico loopt een kind te misbruiken zijn: zelf seksueel misbruik meegemaakt hebben in de jeugd, psychopathologie (bijvoorbeeld een antisociale persoonlijkheidsstoornis), middelenmisbruik, afwijkende seksuele interesses, weinig betrokkenheid bij de opvoeding, slechte sociale vaardigheden, frustraties in de relatie en cognitieve stoornissen.

De gevolgen voor het kind zijn groot, zowel op de korte- als op de lange termijn. Het kind ontwikkelt vaak PTSS, of krijgt last van depressie, angst, vermijding en dissociatie. Soms gaan ze doen aan automutilatie, misbruiken ze middelen of doen ze zelfmoordpogingen. In de extreemste gevallen krijgt het kind last van een dissociatieve identiteitsstoornis. De manier waarop het kind reageert op het misbruik hangt af van de leeftijd en het geslacht van het kind, de duur, frequentie, ernst en aard van het misbruik, hoe het kind het misbruik ziet, hoe de ouder reageert na het misbruik en of het kind therapie krijgt of niet. Sommige kinderen zijn erg veerkrachtig en herstellen snel, terwijl anderen dit juist niet doen.

Als ouders niet betrokken waren bij het misbruik kunnen zij een aantal dingen voor het kind doen. Ten eerste kunnen ze het kind serieus nemen en geloven als deze iemand van misbruik beschuldigd. Ten tweede kunnen ze het kind weghouden bij de dader. Verder kunnen ze ook (trauma)therapie voor het kind regelen. Als laatste kunnen ouders zorgen dat het kind zichzelf niet de schuld geeft van wat er gebeurd is en ondersteunen in het herstel.

Wat is psychologische mishandeling?

Psychologische mishandeling wordt ook wel emotionele mishandeling, emotionele verwaarlozing, verbale mishandeling of mentale deprivatie genoemd. Psychologische mishandeling is een herhaald patroon van gedragingen door de ouder waarbij ze het kind wijsmaken dat ze waardeloos, gebrekkig, ongeliefd, ongewild, of nutteloos zijn. Dit wordt vaak niet snel opgemerkt omdat een ouder zich anders kan gedragen richting het kind in de buitenwereld dan ze achter gesloten deuren doen. Daarnaast heeft het kind vaak geen fysieke verwondingen en zijn de consequenties van deze mishandeling niet direct zichtbaar. Er zijn zes vormen van psychologische mishandeling:

• Afwijzing: het kind wordt neergezet als inferieur, of publiekelijk te schande gezet. Dit gebeurt vaak door het kind uit te schelden ('je bent een sukkel/waardeloos/walgelijk').
• Emotionele ongevoeligheid: de ouder is niet betrokken bij het kind en reageert niet op het moment dat het kind met de ouder probeert te interacteren.
• Terroriseren: het kind wordt verbaal aangevallen door de ouder, die probeert het kind bang te maken. Dit wordt vaak gedaan door te dreigen het kind pijn te doen of het kind te verlaten.
• Isoleren: de ouder neemt de normale sociale ervaringen van het kind weg door hem of haar contact met leeftijdsgenootjes te ontzeggen.
• Uitbuiting: het kind wordt gebruikt om te voldoen aan de behoeften van de ouder of de ouder leert het kind verkeerde gedragingen aan. Dit uit zich vaak doordat de ouder het kind geld laat verdienen via kinderarbeid of prostitutie, of doordat de ouder delinquentie, middelengebruik of racisme aanmoedigt.
• Mentale- medische- en educatieve verwaarlozing: de basisbehoeften van het kind worden hierin niet erkent en serieuze problemen worden genegeerd.

Psychologische mishandeling zorgt ervoor dat kinderen niet de liefde en affectie krijgen die ze nodig hebben, maar ook is het slecht voor hun nog ontwikkelende zelfconcept. Hierdoor krijgen kinderen vaak last van een laag zelfbeeld en een hele hoop andere emotionele- en gedragsproblemen, zoals depressie, angststoornissen of agressiviteit.

Er zijn veel verschillende redenen waarom ouders hun kinderen psychologisch mishandelen. Het kan zijn dat de ouders geen kinderen wilden, ze afkeer hebben van hun kind, ze geen kennis hebben over hoe ze een kind moeten opvoeden, ze zelf in hun jeugd mishandeld zijn, ze geen empathisch vermogen hebben, ze gestrest zijn en weinig sociale steun krijgen, ze emotionele problemen hebben en dus de kinderen mishandelen om aan hun eigen behoeften te voldoen, of dat ze arm zijn en dus de kinderen uitbuiten voor geld. Een heel alledaags voorbeeld van deze vorm van mishandeling is tegen een kind schreeuwen als je boos bent of het kind blootstellen aan huiselijk geweld. Dit zijn beide vormen van terroriseren.

Wat als verschillende vormen van mishandeling gelijktijdig voorkomen?

Vaak komen verschillende vormen van mishandeling tegelijkertijd of samen voor. Hoe meer verschillende vormen van mishandeling het kind tegelijkertijd ervaart, des te slechter de uitkomsten.

Varieert mishandeling over de tijd heen en in verschillende landen?

Mishandeling lijkt een groot probleem te zijn in elk land waar het tot nu toe is onderzocht. Onderzoek wijst uit dat kindermishandeling recentelijk minder vaak voorkomt dan het vroeger deed, maar dat als het voorkomt de kans dat het een kind fataal wordt wel groter is.

Hoe beschermen pleegouders mishandelde kinderen?

Mishandeling komt veel voor en als dit ontdekt wordt door de autoriteiten hebben ze twee opties. De eerste is family preservation waarbij het kind bij het gezin blijft wonen, maar wel onder toezicht geplaatst wordt. Hierdoor loopt het kind wel risico om verder mishandelt te worden. De tweede optie is uithuisplaatsing, waarbij een kind niet bij het gezin mag blijven wonen en ergens anders ondergebracht wordt terwijl de ouders hulp krijgen. Een groot deel komt dan bij pleegouders terecht. Een pleegouder is een volwassene die een kind of meerdere kinderen in hun gezin opneemt voor een bepaalde periode zonder dat ze legaal de ouders van het kind worden.

Mensen worden pleegouders om een kind te helpen, omdat ze iets positiefs voor de gemeenschap willen doen, omdat ze het leuk vinden om kinderen in huis te hebben, of omdat het ze inkomsten biedt. Echter is het zijn van een pleegouder erg moeilijk doordat de kinderen die men opvangt vaak erg beschadigd zijn door de mishandeling die ze hebben meegemaakt. Pleegouders moeten aan de normale behoeftes van het kind voldoen terwijl ze ook moeten samenwerken met verschillende instanties of de biologische ouders. Daarnaast vormen ze een band met het kind terwijl ze weten dat het maar een tijdelijke ouder-kind relatie gaat zijn. Ze zijn namelijk een soort 'tijdelijke ouders'. Om een goede pleegouder te zijn moet iemand dus erg goed bestand zijn tegen stress en kunnen omgaan met het trauma van een kind. Er zijn vier dimensies van zorg die een pleegouder moet kunnen bieden:

• Een warm en liefdevol milieu bieden: bijvoorbeeld door aandacht aan het kind te besteden, op het kind te reageren en voor het kind te zorgen.
• Synchrone interacties met het kind ontwikkelen: met het kind meegaan als het kind wil interacteren en dan het kind begeleiden bij het ontwikkelen van zelfregulatie.
• Lange termijn stabiele zorg bieden.
• Toegewijd zijn om het kind alles te geven om aan zijn of haar behoeftes te kunnen voldoen.

Daarnaast moeten pleegouders goed zijn in zelfzorg: gedragingen om te zorgen dat hun eigen welzijn hoog blijft. Voorbeelden hiervan zijn: tijd doorbrengen met vrienden, goed slapen, gezond eten, yoga, of andere hobby's uitoefenen.