Welk effect heeft opvoeding tijdens de adolescentie? - Chapter 10

De adolescentie kan opgedeeld worden in drie ontwikkelingsperiodes:

1. De vroege adolescentie van tien tot dertien jaar.
2. De midden adolescentie van veertien tot zeventien jaar.
3. De late adolescentie van achttien jaar tot begin twintig.

Tijdens al deze periodes moeten ouders responsief omgaan met de fysieke, cognitieve, zelf-conceptuele en sociale veranderingen die plaatsvinden.

Welke veranderingen vinden er plaats in de adolescentie?

Welke fysieke en hormonale veranderingen vinden er plaats?

De pubertijd wordt gezien als hét kenmerk van de adolescentie. De pubertijd treedt op als gevolg van de sterke stijging in sekshormonen rond de midden-kindertijd. Dit heeft allerlei fysieke veranderingen tot gevolg zoals de groei van schaamhaar en veranderingen in de lichaamsvorm, maar ook groei van borsten bij meisjes en gezichtshaar bij jongens. De pubertijd begint bij jongens later dan bij meisjes.

Veel factoren naast geslacht hebben invloed op wanneer de pubertijd begint, zoals genen, cultuur, sociaaleconomische status, eetpatroon, beweging en stress. Daarnaast geloven Belsky, Steinberg en Draper dat opvoedingsgedrag van ouders bepaalt wanneer de pubertijd begint voor meisjes. Als zij opgroeit in een warm en emotioneel ondersteunende familie begint de pubertijd later.

Het begin van de pubertijd heeft ook invloed op het psychologisch welzijn en het begin van emotionele problemen (bijv. depressie) bij adolescenten. Bij jongens heeft een vroeg begin van de pubertijd een positief effect op het psychologische welzijn, maar bij meisjes niet.

Welke neurologische en cognitieve veranderingen zijn er?

Dankzij MRI en fMRI zijn de grote veranderingen die het brein ondergaat tijdens de puberteit vastgelegd. Er zijn breed drie groepen verandering die een adolescent doormaakt:

• Adolescent non-specifiek: ontwikkeling in het brein die begint in de vroege kindertijd en zich doorzet tot aan de jonge volwassenheid.
• Adolescent emergent: ontwikkeling in het brein welke gedurende de adolescentie plaatsvindt en dan langzaam afneemt.
• Adolescent specifiek: ontwikkeling in het brein welke piekt gedurende de adolescentie en dan stopt

In de prefrontale cortex en pariëtale kwab komt minder grijze massa en meer witte massa. Witte massa zorgt voor communicatie tussen neuronen. Dit zorgt ervoor dat de adolescent gevoeliger wordt voor sociale evaluatie en beter wordt in beslissingen maken en zelfcontrole. Ook worden de executieve functies van de adolescent beter: de capaciteit om gedachtes en gedrag te controleren en coördineren. Dit betekent dat ze beter worden in impulscontrole, consequenties van keuzes afwegen en prioriteiten stellen, maar ook dat ze zelfbewustzijn en empathie ontwikkelen. Totdat de executieve functies en prefrontale cortex ontwikkeld zijn is er vaak nog sprake van risicovol gedrag. Dit komt ook omdat de mediale prefrontale cortex (MPFC) en het striatum zich verder moeten ontwikkelen, welke vooral gerelateerd zijn aan risico's nemen en beloning. Verder ontwikkelen de cognitieve vaardigheden van adolescenten zich, waardoor ze abstract, multi-dimensioneel en relativerend kunnen nadenken. Regels die ouders opleggen worden wel als arbitrair en subjectief gezien, wat ruzie veroorzaakt.

Ondanks dat het brein van de adolescent zich ontwikkeld wordt hun cognitie gekarakteriseerd door egocentrisme. Dit is verbonden met twee kenmerken van het adolescente denken. Ten eerste het idee dat er een denkbeeldig publiek is: adolescenten geloven vaak onterecht dat anderen op ze letten of aan ze denken en dat ze dus een speciaal persoon zijn; ze hebben als het ware een verhoogd zelfbewustzijn. Ten tweede geloven adolescenten vaak dat wat zij meemaken uniek is, wat ook wel de persoonlijke fabel genoemd wordt; dit zorgt ervoor dat adolescenten denkt dat hen niks ergs kan overkomen.

Door deze cognitieve veranderingen ontstaan er veranderingen in de identiteit van de adolescent, die nu graag onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid wil. Dit vinden ze vaak in de vorm van een bijbaantje, het zich op een bepaalde manier kleden, of middelengebruik.

Welke sociale veranderingen vinden plaats?

Doordat adolescenten onafhankelijkheid en afstand van hun ouders willen creëren trekken ze naar hun leeftijdsgenoten toe. Deze afstand tussen de ouders en adolescent zorgt vaak voor intenser conflict dan er in de levensjaren hiervoor was. In het zoeken naar leeftijdsgenoten om mee om te gaan doen kinderen aan 'homophily': ze zoeken anderen op die dezelfde attitudes en interesses hebben.

Leeftijdsgenoten kunnen zowel een positieve als negatieve invloed hebben op de adolescent. Dit wordt beaamd door de groepssocialisatie-theorie van Harris. Deze zegt dat leeftijdsgenoten de belangrijkste sociale en omgevingsinvloed op de ontwikkeling van tieners zijn. Ouders bepalen alleen nog de ontwikkeling van het kind binnenshuis volgens Harris. Echter is er weinig steun gevonden voor deze theorie en denken de meeste psychologen dat naast leeftijdsgenoten, ouders wel degelijk nog invloed uitoefenen op het gedrag en de ontwikkeling van de adolescent, ook buitenshuis.

Welke problemen kunnen er zijn voor adolescenten en hun ouders?

Waarom zijn er zo veel auto-ongelukken?

Het halen van een rijbewijs bevordert de autonomie, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid, maar het is ook de meest voorkomende doodsoorzaak bij jongeren tussen zestien en negentien jaar. De risicofactoren voor een auto-ongeluk zijn:

• Autorijden met twee of meer vrienden in de auto.
• Autorijden in het donker.
• Op je telefoon kijken of berichten versturen terwijl je autorijdt.

Er zijn verschillende redenen waarom adolescenten zoveel ongelukken hebben. Zo hebben ze weinig rijervaring, onderschatten ze risico's waardoor ze te hard rijden, op hun mobiel zitten achter het stuur of geen gordel dragen, of raken ze snel afgeleid. Daarnaast drinkt een deel van hen voordat ze in de auto stappen.

Welke problemen ontstaan er met betrekking tot seks, anticonceptie en zwangerschap?

Vaak als er in de vroege adolescentie sprake is van seks dan gaat dit gepaard met het hebben van veel verschillende partners en het niet gebruiken van anticonceptie. Dit zorgt ervoor dat adolescenten soa's krijgen of zwanger worden. Deze problemen nemen de laatste jaren af doordat adolescenten op latere leeftijd pas seks hebben en doordat ze hierbij vaker anticonceptie gebruiken.

Welke problemen veroorzaakt elektronische media?

Doordat adolescenten spanning en stimulatie zoeken komen ze vaak bij elektronische media zoals tv, mobieltjes en het internet terecht. Dit kan positieve effecten hebben. Zo verbeterd gamen bijvoorbeeld de hand-oog-coördinatie. Echter heeft het ook negatieve effecten zoals het niet doen van schoolwerk, minder contact met ouders en vrienden, slaapverlies, middelengebruik en overgewicht. Ook hebben adolescenten die veel in aanraking komen met negatieve berichten via bijvoorbeeld whatsapp vaker last van angst, depressie en fysieke klachten.

Welke problemen met eten en lichaamsontevredenheid zijn er?

Veel adolescenten eten te veel of juist te weinig. Te veel eten zorgt voor overgewicht of obesitas. Het vele eten begint vaak in de vroege jeugd door de levensstijl van het gezin en wordt dan een gewoonte. Dit wordt geassocieerd met diabetes, hart- en vaatziekte, of te veel drinken en roken. Aan de andere kant kan te weinig eten evolueren naar een stoornis. De drie bekendste:

• Anorexia nervosa: zo weinig eten dat iemand onmogelijk op gewicht kan blijven.
• Boulimia nervosa: eetbuien gevolgd door compensatiegedrag zoals overgeven om te zorgen dat iemand niet aankomt.
• Eetbuien-stoornis: eetbuien zonder dat men compensatiegedrag vertoond.

Deze eetstoornissen gaan vaak samen met andere mentale problemen. Ook zorgen ze vaak voor een negatief zelfbeeld en ontevredenheid over het eigen lichaam. Zelfs permanente beschadiging van de organen komt voor.

Welke problemen veroorzaakt schooluitval?

Wanneer adolescenten stoppen met school voordat ze een diploma hebben behaald zorgt dit vaak voor een lager inkomen, drugsgebruik, criminaliteit en gezondheidsproblemen.

Hoe ziet middelengebruik en -misbruik eruit?

Wat adolescenten het vaakst doen is roken, alcohol drinken of illegale drugs gebruiken. Het aantal rokers is de afgelopen jaren gedaald maar alcoholgebruik vormt nog steeds een groot probleem. De meeste adolescenten doen aan binge drinken: ze drinken vijf of meer glazen alcohol in een korte periode. Hierdoor hebben adolescenten vaker onbeschermde seks, meerdere seksuele partners, worden ze afhankelijk van de alcohol, of doen ze zelfmoordpogingen. Drugs worden minder vaak gebruikt maar adolescenten lopen een groot risico op een overdosis.

Welke geestelijke gezondheidsproblemen zijn er?

De meeste mentale gezondheidsproblemen beginnen in de adolescentie. Depressie komt het vaakst voor, waarbij er sprake is van een sombere stemming en interesse-verlies in dingen die men eerder wel leuk vond om te doen. Dit kan ontstaan door genetische-, biologische-, gezins-, of externe factoren maar een combinatie is ook mogelijk. Dit komt vaker voor bij meisjes dan bij jongens. Ook angststoornissen, ADHD, en middelengebruikstoornissen komen voor. Daarnaast hebben sommige adolescenten conduct disorder, waarbij ze continu sociale regels breken en de grenzen van anderen over gaan. Ze zijn vaak agressief, stelen, mishandelen dieren, liegen en kennen geen empathie. Dit komt vaker voor bij jongens.

Welke problemen met geweld en criminaliteit zijn er?

Scholen zijn niet altijd een veilige plek: pesten komt veel voor en ook nemen sommige adolescenten wapens mee. Er ontstaan nog meer problemen op het moment dat adolescenten beginnen met daten, waardoor het aantal geweldplegingen omhoogschiet. Een adolescent die continu agressief of antisociaal gedrag vertoont wordt ook wel een delinquent genoemd. Delinquentie ontstaat vaak al in de kindertijd en er zijn drie routes naartoe:

• Het pad van het autoriteitsconflict: wanneer een adolescent autoriteitsfiguren niet gehoorzaamt en uitdaagt. Dit ontstaat al vroeg in de kindertijd (vaak rond de peuter- of kleutertijd). Kinderen vertonen eerst koppigheid, stoppen dan met gehoorzamen en breken uiteindelijk overduidelijk regels door bijvoorbeeld weg te lopen.
• Het pad van de overte agressie: dit ontstaat vaak wat later in de kindertijd. Een kind vertoont eerst kleine agressieve gedragingen zoals pesten, welke uiteindelijk escaleren naar serieus geweld en agressie zoals fysieke gevechten of verkrachting.
• Het pad van de coverte agressie: ook deze vorm van agressie ontstaat later in de kindertijd. Een kind vertoont eerst kleine tekenen van oneerlijkheid zoals liegen, welke later uitgroeien tot serieuze problemen zoals brandstichting, drugs dealen of diefstal.

Hoe helpen ouders tieners gedurende de adolescentie?

Gedurende de adolescentie moeten ouders een balans vinden tussen het behouden van controle en het kind zelfstandigheid en verantwoordelijkheid geven. Baumrind heeft geconcludeerd dat ouders die autoritatief zijn en controle uitoefenen maar ook steunend zijn, open communiceren en zelfstandigheid aanmoedigen de beste relaties hadden met hun kinderen. Deze kinderen worden competent, sociaal verantwoordelijk, hebben minder gedragsproblemen en doen het beter op school. De vijf belangrijke punten voor een effectieve ouder-kind relatie tijdens de adolescentie zijn:

• Verbonden blijven via een warme en positieve relatie.
• Open communicatie behouden: over dingen als seks, autorijden, drugs en alcohol.
• De ontwikkeling van zelfstandigheid steunen.
• Kennis en controle hebben: wat alleen kan als het kind dingen met de ouder deelt.
• De juiste controletechnieken gebruiken.

Hoe werkt het stellen van gepaste grenzen?

Adolescenten moeten de vrijheid krijgen om hun eigen identiteit te ontwikkelen. Dit kunnen ouders doen door ze privacy te geven en hun meningen te accepteren ook al zijn deze anders dan die van de ouder. Echter moeten ouders hierin wel grenzen stellen waarbij ze de adolescent disciplineren als deze over de grens heengaat. Dit kan door bijvoorbeeld het afnemen van privileges, het stellen van limieten (bijvoorbeeld eerder thuis zijn de keer nadat ze te laat zijn weggebleven) of een consequentie verbinden aan gedrag (bijvoorbeeld zelf betalen voor de boete als ze te hard gereden hebben). Deze manieren van grenzen stellen omvatten gedragscontrole. Dit is beter dan psychologische controle, waarbij de ouder probeert te veranderen hoe de adolescent zich gedraagt of denkt, vaak door hen te schande te zetten of de schuld te geven van dingen. Psychologische controle is ineffectief, net als inconsistent straffen en fysiek straffen.

Zijn er andere manieren waarop ouders de adolescent beïnvloeden?

Ouders zijn rolmodellen voor hun adolescenten. Ook hebben ze een indirecte invloed op het soort vrienden die adolescenten maken, de kwaliteit van de relatie die de adolescent met anderen heeft en welke activiteiten ze leuk vinden om te doen.

Zijn er limieten aan de invloed van ouders op adolescenten?

Het gedrag van de ouder en de ouder-kind relatie heeft een sterke invloed op het gedrag van adolescenten. Echter zijn ouders vaak niet de enige invloed op de adolescent: zo worden adolescenten ook beïnvloed door hun eigen karakteristieken of belangrijke anderen (docenten, leeftijdsgenoten) en de context (hun school, de wijk waar ze opgroeien).

Hoe ziet ouder zijn van een 'emerging adult' eruit?

Emerging adulthood is volgens Arnett een nieuwe ontwikkelingsfase van 18 tot 28. In deze levensfase test iemand meerdere identiteiten en ervaringen uit voordat ze een permanente keuze maken voor een volwassen occupatie en liefdesrelatie. Deze periode wordt volgens Arnett gekenmerkt door instabiliteit, mogelijkheden, op zichzelf gefocuste exploratie en een gevoel dat je 'tussen fases in zit'. Veel 'emerging adults' vinden dit een positieve fase omdat ze nog niet de verantwoordelijkheden van de volwassenheid hebben en de ruimte hebben te ontdekken wie ze zijn.

In deze fase blijven ouders vaak betrokken en geven de 'emerging adult' emotionele en financiële steun, maar ook praktisch advies. Als ouders een autoritatieve opvoedingsstijl hebben doen ze het het best: ze hebben de beste band met hun kind en er zijn minder mentale problemen.