Wat is sportpsychologie? - Chapter 16

Waarom is sport belangrijk?

Regelmatig sporten heeft positieve effecten, zo helpt het tegen chronische ziektes en heeft het een positieve invloed op het humeur en op de hersenfuncties. Ook helpt sporten bij het opbouwen van spieren en het versterken van botten. Sporten helpt ouderen hun balans te versterken, waardoor zij minder vaak vallen. Dit is belangrijk, omdat vallen de grootste oorzaak is van overlijden onder ouderen. 

Hoe kan sport gepromoot worden?

Sociaal psychologische theorieën zijn nuttig gebleken bij het verklaren van sportgedrag. Deze theorieën kunnen gebruikt worden om interventies op te stellen. Interventie mapping is een nuttig raamwerk voor het plannen, toepassen en het evalueren van theoriegedreven interventies. Bij interventie mapping gaat het om het diagnosticeren van het probleem of de oorzaak, het vaststellen van welke variabelen het gewenste gedrag voorspellen, interventies ontwikkelen die gebaseerd zijn op antecedenten van het gewenste gedrag en tot slot het evalueren van de inhoud en het proces van de interventie. Een voorbeeld hiervan is de theorie van gepland gedrag. Met behulp van deze theorie kan er worden gekeken naar welke factoren fysieke activiteit bepalen. Zo is het gebleken dat attitudes en de waargenomen gedragscontrole de belangrijkste voorspellers zijn voor sportgedrag bij kinderen.

Fysieke zelfwaardering 

Fysieke zelfwaardering kan worden bepaald aan de hand van vier componenten, namelijk:

1. Fysieke aantrekkelijkheid: de mate waarin mensen zichzelf als aantrekkelijk zien. 
2. Fysieke conditie: de mate waarin mensen zichzelf als fit zien.
3. Fysieke sterkte: de mate waarin mensen zichzelf als sterk zien.
4. Sportcompetentie: de mate waarin mensen zichzelf als succesvol zien in sport.

Bij kinderen is de perceptie van de fysieke zelf de grootste voorspeller voor hun algehele zelfwaardering. Kinderen kunnen er voor kiezen om niet te sporten, omdat zij zich druk maken om hoe zij er uitzien (te dik, te dun). Ook kan het zijn dat kinderen hoge sociale fysieke angst vertonen, wat inhoudt dat zij bang zijn dat anderen hen negatief zullen beoordelen tijdens het sporten.

Hoe kan sportprestatie worden verklaard en worden verbeterd?

Sportpsychologie gaat vooral over hoe de sportprestaties kunnen worden verbeterd. Vaak zijn de participanten van onderzoeken atleten en mensen die erg gemotiveerd zijn om te sporten. 

Cohesie en prestatie

De meeste sporten worden in teams gespeeld. Hierdoor is het belangrijk dat men zich richt op het versterken van het team of de groep. Teams en groepen zijn vaak dynamisch, soms presteert een team heel goed en soms heel slecht. Groepscohesie is hierbij een belangrijk concept. Cohesie bestaat uit twee dimensies, namelijk groepsintegratie en persoonlijke aantrekking. Groepsintegratie gaat over de verbondenheid met een groep, en persoonlijke aantrekking gaat over de individuele motivatie en gevoelens over hoe aantrekkelijk een groep is. Er is een positieve relatie tussen groepscohesie en individuele- en teamprestatie. Echter is het niet duidelijk wat de richting van de relatie is, leidt hogere groepscohesie tot hogere prestaties of is dit omgekeerd? 

Doordat cohesie positief gerelateerd is aan individuele- en teamprestaties, is het belangrijk om te kijken naar hoe cohesie binnen een team bevorderd kan worden. Er zijn hierbij een aantal factoren van belang. Ze kunnen worden onderverdeeld in teamfactoren, omgevingsfactoren, individuele factoren en leiderschapsfactoren.

Teamfactoren

De stabiliteit binnen een team draagt bij aan cohesie. Het is moeilijk om cohesief te zijn wanneer de groep steeds verandert of wanneer spelers vaak afwezig zijn. Ook het reguleren van gedrag binnen een team draagt bij aan de teamcohesie, voorbeelden zijn het opstellen van bepaalde regels of het dragen van uniforms.

Omgevingsfactoren

De grootte van de groep is ook belangrijk voor teamcohesie. Meestal geldt hoe groter de groep, hoe minder cohesie. Ook contracten binnen teams zijn belangrijk. Wanneer spelers ontevreden zijn met hun contracten, leidt dit tot minder cohesie binnen een team.

Individuele factoren

Individuele gedragingen en overtuigingen spelen een rol. Wanneer spelers meer toegewijd zijn aan hun sport (wat inhoudt dat zij hun sociale leven opgeven of dat zij zich aan specifieke diëten houden), dan heeft dit een positieve invloed op de teamcohesie. Individuele factoren die juist leiden tot minder cohesie zijn bijvoorbeeld zelf-handicapping. Dit houdt in dat men soms minder moeite doet voor iets (vaak het geval wanneer iemand iets als heel moeilijk ervaart), zodat er minder schuldgevoel is wanneer het misgaat.

Leiderschapsfactoren

De coaches van een team hebben ook invloed op de teamcohesie. Wanneer atleten hun coach als toegewijd en betrouwbaar zien, heeft dit een positieve invloed op de teamcohesie.

Hoe kunnen succesvolle teams worden opgesteld?

Er zijn verschillende team-building strategieën, zoals:

• Het versterken van de participatie van atleten: het betrekken van atleten binnen een team bij het maken van keuzes leidt tot meer toewijding aan het team.
• Het verbeteren van collectieve werkzaamheid: collectieve werkzaamheid of competentie gaat over het gevoel het team competent is.
• Rolacceptatie: elke atleet in een team moet voelen dat hij een unieke en belangrijke rol heeft voor het behalen van succes.
• Teamdrills: het leren te vertrouwen op het team.
• Vermijd kliek formatie: kliekjes hebben een negatieve invloed op teamprestaties. 
• Wees voorbereid op conflicten.
• Persoonlijke informatie: coaches moeten interesse tonen in het persoonlijke leven van atleten. Atleten houden er van om samen te werken men coaches die persoonlijke informatie zoals verjaardagen en de namen van kinderen onthouden.

De beste individuele atleten

Een team vormen met de beste atleten die er zijn is niet de beste strategie voor succes. Het is vaak voorgekomen dat teams bestaande uit extreem getalenteerde atleten, het slechter deden dan verwacht. Dit kan komen doordat er een slechte coördinatie is van deze teams. Ook kan het te maken hebben met motivationele processen. Het laatste wordt het Ringelmann effect of sociaal luieren (social loafing) genoemd. Ringelmann vond dat, als groepen in aantal toenamen, de gemiddelde prestatie per teamlid afnam. Als teams groter worden is er minder oog voor de individuele prestatie van atleten. Hierdoor kan het zijn dat atleten minder moeite doen, omdat zij weten dat anderen wel voor succes zullen zorgen. Wanneer een atleet opmerkt dat anderen meerijden op hun succes, zal hij ook geneigd zijn om minder moeite te doen en een minder goede prestatie te leveren. Dit wordt een sociaal dilemma genoemd.

Hoe kan sociaal luieren worden verminderd?

Er zijn een aantal strategieën om sociaal luieren tegen te gaan:

• Het verhogen van het zelfbewustzijn van atleten of het monitoren van individuele prestatie: zelfbewustzijn kan worden verhoogd door atleten te vragen een logboek bij te houden. Ook individuele prestaties kunnen worden gemonitord, door bijvoorbeeld hartslagmeters en GPS systemen. 
• Het persoonlijk maken van taken: door het opstellen van teamdoelen kan de trots worden vergroot. Dit helpt de atleet daarnaast met het bewustzijn dat zijn prestatie bijdraagt aan het succes van het team.
• Doelen stellen: er kunnen teamdoelen (bijvoorbeeld 60% winst) en individuele doelen (bijvoorbeeld minimaal 10 punten scoren) worden opgesteld.
• Posities roteren: door teamleden soms in andere posities te zetten, kan er worden bepaald wanneer sociaal luieren optreedt.

Wat is sociale facilitatie?

Sport heeft een sociale aard. De mensen die betrokken zijn bij sport (de coach, het team, toeschouwers, de scheidsrechter) kunnen allemaal sociale invloed uitoefenen. Onderzoeken naar het effect van anderen op sportprestaties hadden gemixte conclusies. De sociale facilitatie theorie biedt een verklaring voor deze gemixte resultaten. Volgens deze theorie verhoogt de aanwezigheid van anderen de fysieke opwinding. Dit leidt tot verbeterde prestatie wanneer het om een makkelijke taak gaat. Echter, als de taak moeilijk is leidt de aanwezigheid van anderen juist tot mindere prestaties.

Bezwijken onder druk

Het komt soms voor dat atleet heel gemotiveerd is en ook de vaardigheden heeft om succesvol te zijn, maar toch slecht presteert. Dit komt vaak voor wanneer atleten zich erg onder druk voelen gezet (of zich verstikt voelen). Dit gevoel kan ontstaan door zelfbewustzijn, een atleet is erg gemotiveerd om te presteren en let daardoor heel erg op wat hij aan het doen is. Dit verstoort de automatische verwerking, denk bijvoorbeeld aan een pianist die erg bezig is met de plek van zijn vingers, dit maakt het moeilijk om vloeiend piano te spelen. 

Er zijn twee theorieën over de manier waarop verhoogd zelfbewustzijn leidt tot bezwijken onder druk. De acclimatisatie theorie stelt dat atleten die van zichzelf al de neiging hebben om zelfbewust te zijn, minder vaak bezwijken onder druk. Wanneer atleten het echter niet gewend zijn om onder druk te staan, leidt hoge het juist tot slechtere prestaties. De tweede theorie, de herinvestering theorie, stelt dat herinvestering (het controleren van gedrag) leidt tot verslechterde prestaties wanneer de druk toeneemt. Dit wordt verklaard door de progressie-regressie hypothese, die stelt dat het aanleren van motorvaardigheden in verschillende fases verloopt. Als een atleet erg bezig is met zijn of haar motorvaardigheden, vermindert de prestatie. Een belangrijk en interessant weetje over deze bevinding is dat atleten soms bewust anderen prijzen om hen zelfbewust te maken en dat leidt dus tot slechtere prestaties.

Omgevingsinvloeden op sportprestaties

Een belangrijke voorspeller voor succes in sport is de locatie waar de wedstrijd plaatsvindt. Teams die thuis spelen, hebben een grotere kans om te winnen. Er zijn hier een aantal verklaringen voor. Zo zijn er meer fans aanwezig bij thuiswedstrijden. Uit onderzoek is gebleken dat de aanwezigheid van meer fans leidt tot een grotere kans om te winnen. Ook kan het zijn dat atleten door te reizen vermoeid raken.