Wat zijn de ethische aspecten van diagnostiek en hoe werkt rapportage? - Chapter 11

Wat zijn de ethische regels bij diagnostiek?

Bij het uitvoeren van diagnostiek zijn ethische regels heel belangrijk. De beroepsvereniging van psychologen (NIP) heeft daarom een beroepsethiek ontwikkeld voor psychologen. Zij hebben vier richtlijnen op basis van bepaalde principes opgesteld: verantwoordelijkheid, integriteit, respect en deskundigheid. Deze richtlijnen zijn uitgewerkt in de Algemene Standaard Testgebruik (AST) van het NIP. Er zijn meerdere belangrijke punten zoals de opdrachtrelatie, deskundigheid, vertrouwelijkheid, vrijwillige deelname en het verstrekken van informatie.

Wat wordt verstaan onder opdrachtrelatie?

Voordat een psycholoog begint aan een psychodiagnostiek onderzoek (een PO) dan moet hij eerst vaststellen wie de opdrachtgever is voor dit PO. Deze opdrachtgever is namelijk de belanghebbende. Het onderzoek wordt dan ook uitgevoerd in opdracht van deze persoon. Hierbij kan er onderscheid worden gemaakt tussen externe en niet-externe opdrachtgevers. Externe opdrachtgevers zijn bijvoorbeeld een rechtbank of een verzekeringsmaatschappij. Niet-externe opdrachtgever is de cliënt zelf. Ook als deze door een huisarts wordt verwezen, is de cliënt zelf de opdrachtgever, omdat de cliënt zelf dan de belanghebbende van een PO is.

Als een psycholoog heeft bepaald wie de opdrachtgever is, moet hij kijken of de vraagstelling voldoende duidelijk is. Als dit niet duidelijk is of als een bepaalde vraag niet te onderzoeken is, moet hij met behulp van overleg proberen duidelijk te maken wat de vraag precies is.

Wat wordt verstaan onder de deskundigheid van een psycholoog?

Een cliënt heeft recht op dat een psycholoog deskundig is. Dit houdt drie dingen in dingen in: ten eerste moet een psycholoog voldoende theoretische kennis hebben en dus voldoende scholing hebben gehad. Om deze deskundigheid te garanderen, zijn er registraties zoals de registratie tot gezondheidspsycholoog, de registratie tot klinisch psycholoog en de registratie tot neuropsycholoog. Wanneer een psycholoog een registratie heeft en dus voldoende scholing heeft gehad, is het belangrijk dat hij zijn theoretische kennis blijft bijhouden met behulp van cursussen of het bijhouden van literatuur.

Een andere vorm van deskundigheid is dat een psycholoog zijn eigen grenzen en beperkingen kent. Als hij te maken krijgt met een cliënt die beter door zijn collega zou kunnen worden geholpen, dan moet de psycholoog deze cliënt doorverwijzen naar deze collega.

Ten derde slaat deskundigheid op dat de keuze van de gebruikte methoden wordt gedaan op basis van de COTAN-criteria. De COTAN Documentatie is bedoeld voor testgebruikers ter ondersteuning bij het maken van een objectieve en verantwoorde keuze voor een geschikt (psychodiagnostisch) instrument.

De COTAN beoordeelt de kwaliteit van tests op de volgende zeven criteria:

• Uitgangspunten van de Testconstructie.
• Kwaliteit van het Testmateriaal.
• Kwaliteit van de Handleiding.
• Normen.
• Betrouwbaarheid.
• Begripsvaliditeit.
• Criteriumvaliditeit.

Wanneer tests op één van deze zeven criteria als onvoldoende wordt beoordeeld, dan wordt deze test liever niet gebruikt worden. De afname, scoring en interpretatie van tests moet gaan zoals die wordt beschreven in de handleiding van die test. De mondelinge en schriftelijke rapportage van een psychodiagnostisch onderzoek moet op een effectieve en begrijpelijke wijze worden gedaan.

Wat wordt verstaan onder vertrouwelijkheid?

Een cliënt heeft ook recht op vertrouwelijkheid en op vertrouwelijke behandeling van alle informatie die bij de psycholoog bekend is. De cliënt en de psycholoog moeten hiervoor voorafgaand aan het psychodiagnostisch onderzoek afspraken met elkaar hebben gemaakt. De cliënt moet zelf toestemming geven voor het doorgeven van informatie over hem of haar aan derden. Dit wordt vaak gedaan aan de hand van een standaardformulier.

Ook heeft vertrouwelijkheid te maken met het dossier van een cliënt. Een dossier bevat informatie van het psychodiagnostisch onderzoek, zoals ingevulde testformulieren, ruwe en genormeerde scores, kwalitatieve gegevens van indirecte methoden en anamnestische en biografische gegevens. Het dossier bevat geen persoonlijke aantekeningen van de psycholoog. Een dossier wordt één jaar of langer (op basis van het doel van het onderzoek of zoals is beschreven in de wet) bewaard. Als de gegevens in een dossier geanonimiseerd zijn, mag het dossier veel langer bewaard worden.

Wat wordt verstaan onder vrijwillige deelname en het verstrekken van informatie?

De deelname aan een psychodiagnostisch onderzoek is altijd vrijwillig. Een cliënt kan weigeren om deel te nemen. Ook wanneer een rechtbank de opdrachtgever voor een onderzoek is, mag de cliënt weigeren. Ook mag een cliënt stoppen tijdens een onderzoek.

De cliënt heeft ook recht op informatie in elke fase van het onderzoek. Voordat een onderzoek begint moet daarom het doel, de inhoud, de wijze van onderzoeken, de manier van rapporteren aan de cliënt en aan de eventuele andere opdrachtgevers en de kosten van het psychodiagnostisch onderzoek bekend zijn.

De cliënt heeft ook recht op informatie tijdens het onderzoek, bijvoorbeeld als hij wil weten waarom er een specifieke test wordt gebruikt.

Na dat een onderzoek is afgelopen, is de cliënt de allereerste rechthebbende persoon op informatie. Deze informatieoverdracht kan mondeling of schriftelijk zijn. Een mondelinge rapportage houdt in dat de psycholoog zelf de informatie vertelt aan de cliënt. Een schriftelijke rapportage wordt gedaan met behulp van een rapport. Het wordt wel aangeraden dat de psycholoog aanwezig is terwijl de cliënt het rapport leest, om eventuele vragen te kunnen beantwoorden. De cliënt mag ook aanvullingen maken op het rapport. Dit is alleen niet toegestaan bij de testresultaten en conclusies: deze moet namelijk de psycholoog zelf interpreteren en beoordelen.

Ten slotte heeft de cliënt het recht om de rapportage van zijn gegevens aan derden te blokkeren. Dit kan alleen niet wanneer een externe opdrachtgever, zoals de rechtbank deze gegevens wettelijk kan opeisen.

Wat zijn de praktische zaken tijdens een psychodiagnostisch onderzoek?

Tijdens psychodiagnostiek onderzoek kan er onderscheid worden gemaakt tussen situatie A en situatie B. Situatie A houdt in dat er vooraf weinig informatie beschikbaar is over een cliënt, situatie B houdt in dat er vooraf veel psychologische informatie beschikbaar is over de cliënt.

Hoe ziet situatie A eruit?

Bij deze cliënt begint een psychodiagnostisch onderzoek altijd met een anamnestisch onderzoek en een biografisch interview. Het doel hiervan is om ideeën of hypothesen te krijgen over wat er aan de hand is (onderkenning), hoe dit verklaard kan worden (verklaring) en wat er gedaan zou kunnen worden (indicatie). Soms is alles gelijk duidelijk en kan er een behandeling worden gestart:

• Hierna plant de psycholoog het onderzoek in, kiest hij of zij tests en methoden die zullen worden toegepast en overlegt hij met degene die het onderzoek uitvoert; dit is vaak de testassistent;
• Dan wordt het onderzoek uitgevoerd. Soms kan het gewenst zijn om het onderzoek in één dag uit te voeren, omdat sommige cliënten niet de tijd hebben om vaker langs te komen;
• Na het onderzoek worden de tests gescoord, worden er normscores gezocht, worden scores geïnterpreteerd en wordt er een observatieverslag gemaakt;
• Vervolgens interpreteert de psycholoog alles, bekijkt hij welke ideeën of hypothesen worden ondersteund of worden verworpen (niet worden aangenomen). Dan formuleert hij antwoorden op de vragen van de verwijzer en schrijft hij een conceptrapport. De cliënt krijgt dit rapport dan te zien en kan eventueel aanvullingen maken.

Hoe ziet situatie B eruit?

Als er al veel informatie over een cliënt beschikbaar is voorafgaande aan een psychodiagnostisch onderzoek, kan er vaak al gelijk begonnen worden met de uitvoering van het onderzoek.

Hoe verloopt de rapportage bij diagnostiek?

Rapportage vindt zowel schriftelijk als mondeling plaats. De rapportage heeft als doel om de bevindingen en de resultaten van het psychologisch onderzoek en de adviezen en aanbevelingen daarop te communiceren. 

Hoe ziet het schriftelijke rapportage eruit?

Het liefst worden resultaten schriftelijk gerapporteerd aan de cliënt. Wanneer er een externe verwijzer is dan een schriftelijk rapport zelfs verplicht. Er is geen standaardmanier voor het schriftelijk opstellen van een psychologisch rapport. De inhoud en de vorm van een rapport hangen af van de hypothesen, voor wie het rapport bedoeld is, de gebruikte diagnostische methoden, het theoretische referentiekader en van degene die het rapport maakt (stijl en schrijfvaardigheid). Psychiatrische termen moeten uitgelegd worden aan een cliënt. Er zijn drie manieren waarop een rapport gestructureerd kan worden:

1. Rond de gebruikte diagnostische middelen. De resultaten van een psychodiagnostisch onderzoek worden beschreven op basis van welke methoden er zijn gebruikt. Als er bijvoorbeeld eerst een gesprek heeft plaatsgevonden, dan geobserveerd is en als laatste testen zijn afgenomen, kunnen er bijvoorbeeld eerst gespreksgegevens gerapporteerd worden, dan observatiegegevens en dan testresultaten. Op deze manier komt alle relevante informatie in het rapport. Een nadeel is dat er soms wel informatie is, maar dat deze geen antwoord geven op de gestelde hypothesen. Deze informatie wordt dan niet gerapporteerd, terwijl het wel belangrijk zou kunnen zijn.
2. Rond de onderzochte vraagstelling of hypothese. Per hypothese worden alleen de resultaten beschreven die antwoord geven erop. Dit is dus een doelgerichte manier van rapporteren. Een nadeel bij deze manier van rapporteren is al beschreven in ‘de gebruikte diagnostische methoden’.
3. Rond de cliënt. Soms schrijft een psycholoog een rapport op basis van het totaalbeeld dat hij of zij heeft van een cliënt. Er wordt dan vaak sterk uitgegaan van één theorie. Tegenwoordig wordt dit niet meer veel gedaan.

Wat zijn aanbevelingen bij het schrijven van rapporten?

Er zijn meerdere aanbevelingen voor wanneer er een rapport wordt opgesteld, deze zijn:

• Varieër in de stijl van schrijven en in taalgebruik;
• Laat de conclusies afhangen van de validiteit van de methode. Als een test dus op één criteria van de COTAN onvoldoende wordt beoordeeld, is het belangrijk om op dit gebied lichte uitspraken te doen;
• Doe geen Barnum-uitspraken. Barnum-uitspraken zijn uitspraken die voor heel veel mensen gelden en dus niet zo veel informatie opleveren over de cliënt (dus zeg niet: “de cliënt voelt zich weleens somber);
• Vermijd moeilijke woorden of leg uit wat er mee wordt bedoeld;
• Vermeld bronnen en de gebruikte normgroepen. Vermeld scores alléén met een betrouwbaarheidsinterval, al is het nog beter om helemaal geen scores te noemen.

Wat is een voorbeeld van een schriftelijke rapportage?

Een voorbeeld van een schriftelijke rapportage is van een 47-jarige getrouwde man met twee kinderen. Hij is door zijn huisarts verwezen naar de Psychiatrische Afdeling van een Algemeen Ziekenhuis met vermoeidheidsklachten, depressieve klachten en werkproblemen. Deze klachten zijn vier jaar geleden begonnen en sindsdien verergerd.

Deze cliënt is verwezen naar een psychiater. De vragen zijn: heeft deze cliënt een stemmingsstoornis, wat zijn de oorzaken van de werkstoornis en wat zijn adviezen met betrekking tot de behandeling van deze cliënt?

Hoe ziet het psychologisch rapport eruit?

In dit rapport zijn de demografische gegevens van de cliënt ten eerste weergegeven. Dan worden de gestelde vragen genoemd.

Vervolgens zijn er gespreksgegevens: wat vertelt de cliënt? Hoe voelt hij zich tijdens werk? Hoe is de relatie tussen hem en zijn collega’s?

Op basis van dit gesprek kunnen er nog aanvullende vragen worden gesteld, die als hypothesen kunnen worden geformuleerd.

Dan worden er tests afgenomen en wordt de cliënt geobserveerd. Bij deze observatie wordt er gekeken naar zijn uiterlijke verschijning, het werktempo, hoe hij communiceert.

De testresultaten worden geanalyseerd en er wordt hier een samenvatting van gegeven. Uiteindelijk worden er conclusies gevormd.

Mondelinge rapportage

Voordat er een mondelinge rapportage plaats kan vinden, moeten eerst alle resultaten van het psychodiagnostisch onderzoek bekend zijn. Als er tests zijn gebruikt moeten deze gescoord en geïnterpreteerd zijn. De psycholoog moet vooraf duidelijk weten wat hij gaat rapporteren aan de cliënt.

Ook voor de mondelinge rapportage geldt dat deze altijd eerst met de cliënt zelf moet plaatsvinden. Bij de bespreking van een psychodiagnostisch onderzoek is het belangrijk dat:

• Moeilijke woorden worden vermeden. De cliënt moet duidelijk weten wat er aan hem of haar verteld wordt;
• Er moet daarom ook worden aangesloten bij het taalgebruik van de cliënt;
• Een bespreking moet geen monoloog worden, de cliënt moet worden gevraagd of hij alles snapt en of hij de resultaten vindt passen bij zijn beeld over zichzelf;
• De psycholoog alles eerlijk en open vertelt;
• Een kort verslag van deze bespreking wordt bijgevoegd in het schriftelijk rapport.