Wat beschrijft de sociale zelf? - Chapter 3

Hoe zien mensen de ‘zelf’?

Er is een aanhoudende discussie over wanneer het moment is dat mensen zelfbewust worden. Is dat op het moment dat de navelstreng doorgeknipt wordt en iemand zelfstandig begint te leven? Of is dat het moment waarop iemand bewust dingen gaat onthouden? De wetenschappelijke uitdaging van nu is het ontwikkelen van een manier om uit te vinden wanneer men zelfbewust wordt. Zelfbewustzijn kan gedefinieerd worden als het begrip dat iemand een individuele entiteit is, losstaand van andere mensen of objecten in de wereld. Dit wordt ook wel zelfherkenning genoemd.

Hoe is zelfbewustzijn bestudeerd over de jaren?

Darwin was de eerste om zelfbewustzijn te ontdekken door middel van natuurlijke observaties. Deze voerde hij uit op zijn eigen zoon. Zijn focus lag op imitatie als een teken van zelfbewustzijn. Imitatie wordt tot de dag van vandaag gezien als een kernelement van zelfbewustzijn.

In 1968 is de spiegelzelfherkenningstest bedacht. Bij deze test wordt er een stip gezet op het voorhoofd van een dier. Vervolgens wordt het dier voor een spiegel gezet om te zien of het dier de stip aanraakt. Doet hij dat, dan is er dus een vorm van zelfbewustzijn aanwezig.

Hoe kan het zelfconcept en de sociale-vergelijkingstheorie gebruikt worden om uit te vinden wie je bent?

Het zelfconcept is de persoonlijke samenvatting van wie je bent, inclusief alle positieve en negatieve kwaliteiten, relaties en groepslidmaatschappen. Dit concept wordt gevormd door middel van schema’s: mentale structuren die kunnen helpen met het samenvatten en organiseren van hoe de wereld waargenomen wordt. Hieruit volgt dat zelfschema’s dus mentale structuren zijn die helpen met het samenvatten en organiseren van hoe persoonlijk relevante informatie opgenomen wordt.

De sociale-vergelijkingstheorie is een theorie over hoe mensen oordelen wie ze zijn en hoe ze hun eigen gedachten en gedrag vergelijken met die van anderen. Deze theorie komt vooral van pas bij abstracte concepten zoals angst of rijkdom. Het eerste type is opwaartse sociale vergelijking. Hierbij vergelijkt iemand zichzelf met iemand die beter dan hij is in een bepaalde kwaliteit, vaak om zo zelf te verbeteren. Het tweede type is neerwaartse sociale vergelijking. Dit wordt gebruikt om iemand zich beter te laten voelen over zichzelf door zichzelf te vergelijken met iemand die slechter is in een bepaalde kwaliteit. De verschillende effecten die de types kunnen hebben benadrukken het belang van hoe mensen informatie verwerken en beoordelen. Er zijn vier factoren die invloed hebben op hoe sociale vergelijking subjectieve informatieverwerking beïnvloedt, bedacht door de W.I.D.E. guide to social comparisons:

• Wie: het vergelijken van zichzelf met vergelijkbare anderen.
• Interpretatie: hoe sociale vergelijking geïnterpreteerd wordt, heeft een invloed het zelfconcept.
• Richting: de richting van de sociale vergelijking heeft ook invloed op het zelfconcept.
• Eigenwaarde: door het gebruik van neerwaartse sociale vergelijking kan iemand zijn eigen waarde beschermen en daarmee zijn zelfconcept.

Tajfel, een sociaal psycholoog, kwam met de sociale identiteitstheorie. Hij stelde dat de zelf bestaat uit twee categorieën. De eerste categorie zijn persoonlijke eigenschappen en de tweede zijn sociale eigenschappen. Die tweede categorie wordt gevormd door verschillende groepen:

• Groepslidmaatschappen
• Culturele verwachtingen: dit wordt voornamelijk duidelijk op het moment dat iemand zijn eigen cultuur verlaat en een nieuwe instapt.
• Invididualisme en collectivisme: in westerse culturen ligt de focus op de onafhankelijke zelf en daarmee op onafhankelijke behoeften. In Oosterse culturen ligt de nadruk juist op de onderling afhankelijke behoeften zoals die van groepen en families. Daarom zijn deze culturen collectivistisch.
• Het huwelijk

Hoe weet iemand of de zelf sociaal is?

Wat is de zelfperceptietheorie?

De zelfperceptietheorie stelt dat de vraag ‘Wie ben ik?’ beantwoord kan worden door het eigen gedrag te observeren en daaruit conclusies te trekken. Door naar je eigen gedrag te kijken kan je patronen vinden in je voorkeuren en worden je normen en waarden zichtbaar.

Wat is de zelfdiscrepantietheorie?

De zelfdiscrepantietheorie is van toepassing wanneer er een mismatch ontstaat tussen iemand zijn werkelijke, ideale en verwachte zelf. De werkelijke zelf is wie iemand op dit moment is. De ideale zelf is de persoon die diegene graag zou willen zijn of worden. de verwachte (ought) zelf is wat anderen denken of verwachten dat diegene is. Vaak probeert een persoon deze discrepanties op te lossen door ofwel het werkelijke zelf te veranderen of door het beeld over het zelf aan te passen.

Wat is de zelfexpansietheorie?

De zelfexpansietheorie betreft het idee dat je nauwe relaties kunt toevoegen aan je zelfconcept om op die manier te groeien. De talenten, middelen en kwaliteiten van die ander kan jou ook weer helpen groeien. Dit kan heel concreet, zoals samenwonen om de huur te delen, of juist meer abstract, zoals het motiveren van elkaar.

Het toevoegen van een ander aan het zelfconcept kan gemeten worden met de Inclusion of the Other in the Self (IOS) Scale. Bij dit instrument moet de participant kiezen uit één van de zeven Venndiagrammen die het beste weergeeft in hoeverre de zelf en de ander overlapt.

Wat is de zelfpresentatietheorie?

De zelfpresentatietheorie is het idee dat iemand zichzelf strategisch presenteert zodat hij goed in de smaak valt bij anderen, zelfs als hiervoor gelogen moet worden. Dit gedrag komt voort uit de behoefte om erbij te horen die elk mens ervaart. Als je bewust je gedrag aanpast zodat anderen je mogen, wordt dit impressie management genoemd. Verschillende technieken van deze sociale manipulatie zijn:

• Ingratiatie: dit is het geval wanneer iemand vleierij gebruikt om anderen te beïnvloeden.
• Zelverbetering: dit is het geval wanneer iemand zijn eigen kunnen overdrijft om vorderingen te maken bij anderen.
• Opvallende consumptie (conspicuous consumption): dit is het geval wanneer iemand veel merkproducten koopt om daarmee te kunnen laten zien hoe succesvol ze zijn.

Tegenover deze sociale aanpassing staat juist laag zelf-monitoren. Dit is als mensen hun gedrag niet aanpassen afhankelijk van de situatie. Dit leidt vaak tot minder waardering van de mensen om je heen.

Wat is een collectief gevoel van eigenwaarde?

Een collectief gevoel van eigenwaarde (collective self-esteem) is de evaluatie van iemand zijn waarde van zijn sociale groepen. Groepslidmaatschappen zijn namelijk onderdeel van het zelf-concept. Als de collectieve eigenwaarde van een groep versterkt wordt door bijvoorbeeld een teamoverwinning ontstaat ‘basking in reflected glory’, afgekort tot BIRGing. Als een individu een positieve associatie met de groep ervaart voelt diegene zich sterker verbonden met de groep. In het geval van negatieve associaties zal het individu zich eerder distantiëren van de groep. Groepsloyaliteit neemt ook toe als er een duidelijke vijand is van de groep.

Zijn we eerlijk over onszelf?

Het perspectief dat iemand heeft over zichzelf is altijd bevooroordeeld en subjectief. Aangezien dit perspectief gemaakt is door degene over wie het gaat, wordt het vaak wat positiever afgeschilderd dan het in werkelijkheid is.

Hoe kunnen positieve illusies gunstig zijn?

Lichte vervormingen van de realiteit en ideeën over het zelf kan zorgen voor een hoger psychologisch welzijn. Dit fenomeen staat bekend als de margetheorie, bedacht door Baumeister in 1989. Teveel vervorming kan echter wel voor problemen zorgen, zoals lichaamsbeeldstoornissen.

Dus in plaats van de waarheid profiteert men van positieve illusies. Dit onrealistisch optimisme over de toekomst en een overdreven positieve kijk op het zelfconcept is gerelateerd aan verminderde angst en betere omgang met stress. Er zijn drie vormen van positieve illusies:

• Het geloof dat je in je leven meer kan contoleren dan je in daadwerkelijkheid kunt (controle).
• Een onrealistische optimistische kijk op de toekomst (optimisme).
• Het ontdekken van de betekenis van belangrijke levensgebeurtenissen (betekenis).

Een vierde positieve illusie, die voornamelijk zichtbaar is bij ouderen, is de subjectieve leeftijd. Hierbij denken en voelen mensen zich jonger dan ze daadwerkelijk zijn.

Hoe kunnen zelfdienende cognitieve voordoordelen gunstig zijn?

Zelfdienende cognitieve vooroordelen zijn mentale vervormingen die het zelfconcept versterken waardoor mensen beter lijken dan ze daadwerkelijk zijn. Deze vooroordelen kunnen gaan over eigenschappen of zelfperceptie. Hier gaat het beter-dan-gemiddeldeffect een rol spelen. Dit effect is een cognitief vooroordeel waarbij men gelooft beter te zijn dan de rest, terwijl het statistisch gezien onmogelijk is dat iedereen beter is dan gemiddeld. 

De manier waarop mensen hun successen en mislukkingen uitleggen is ook vertekend. Vaak schrijven mensen hun successen toe aan hun eigen talenten terwijl ze hun mislukkingen toeschrijven aan externe factoren. Op dezelfde manier vinden mensen het makkelijker om positieve feedback aan te nemen dan negatieve feedback.

Wat zijn de voor- en nadelen van het vergroten van eigenwaarde?

Eigenwaarde is een subjectieve, persoonlijke evaluatie van iemand zijn zelfconcept en of ze tevreden zijn met wie ze zijn. Dit moet niet verward worden met vergelijkbare concepten:

• Narcisisme: dit is overmatige eigenliefde gebaseerd op het verkeerde idee dat iemand specialer is dan de rest.
• Zelfeffectiviteit: dit is de mate waarin iemand gelooft hoe makkelijk ze een taak kunnen volbrengen. Dit is vaak een positief iets.
• Zelfcompassie: dit is een oriëntatie van iemand in tijden van pijn en lijden. In dit geval kan het herkennen en accepteren van iemand's eigen fouten helpen.

Eigenwaarde kan op verschillende manier gemeten worden maar meestal wordt de Morris Rosenberg’s 10-item self-report measure gebruikt.

Naast de voordelige effecten, kan het vergroten van eigenwaarde ook negatieve effecten hebben. Bijvoorbeeld als mensen beginnen te geloven dat ze veel beter zijn dan anderen. Uit een onderzoek onder medische studenten bleek dat negatieve feedback hun prestaties aanzienlijk meer verbeterde dan continue lof. 

Eigenwaarde is dus geassocieerd met veel positieve eigenschappen en ervaringen, maar het is ook belangrijk om eerlijke feedback te geven en aan te nemen, om zo jezelf en anderen te kunnen verbeteren.