Wat is taal? - Chapter 10

Het kennen van een taal is belangrijk voor mensen en is bijzonder als je nagaat hoe het gebruikt wordt en wat je ermee kunt bereiken. Taal is essentieel voor het overbrengen van ideeën. Hierbij is het van belang dat dit idee wordt verwoord en vervolgens door een ontvanger, juist wordt begrepen. Taal is essentieel voor heel veel soorten van het menselijk handelen. Taal is afhankelijk van duidelijke patronen, patronen voor de manier waarop woorden gebruikt (moeten) worden, maar ook patronen voor de manier waarop woorden worden samengevoegd tot zinnen. Het heeft ook een bepaalde structuur. Op het hoogste niveau bevinden zich de ideeën die de spreker wil overbrengen. Deze ideeën worden over het algemeen gerepresenteerd in zinnen, die bestaan uit woorden uit verschillende woordgroepen. Woorden worden gevormd door morfemen, de kleinste taaleenheden die betekenisvol zijn. Er zijn ook 'gebonden morfemen', die aan het eind van woorden worden geplaatst en daarmee de betekenis van het woord veranderen. Denk hierbij aan 'en' en 's' aan het einde van woorden, wat vaak meervoud aanduidt. Fonemen zijn kleinste geluid eenheden die gebruikt kunnen worden om woorden te onderscheiden. Taal wordt ook op een andere manier georganiseerd: binnen elk van deze niveaus (van hoog naar laag, van ideeën naar fonemen), kunnen mensen 'nieuwe' uitspraken produceren en hierdoor nieuwe zinnen of nieuwe woorden verzinnen. Echter zijn natuurlijk niet alle nieuwe zinnen en woorden, relevant. 

Wat is fonologie?

Geluid wordt geproduceerd als de ademstroom wordt veranderd of onderbroken en dit maakt het mensen mogelijk veel geluiden te maken. Als de stembanden snel geopend en gesloten worden ontstaat er intonatie. Dit kan je meten door je hand tegen je keel aan te houden. Wanneer er sprake is van intonatie, dan kan je je stembanden voelen trillen. Verschillende manieren waarop spraak geproduceerd kan worden, vormen een basis voor de categorisatie van spraakgeluiden. In de eerste plaats kunnen we kijken naar de manier waarop de ademstroom onderbroken wordt, dit wordt ook wel de manier van productie genoemd. In de tweede plaats kunnen we een onderscheid maken tussen ademstromen die wel of niet met de stembanden geproduceerd worden. In de derde plaats kan er gekeken worden naar de plaats waar de ademstroom wordt gestopt, dit wordt ook wel de plek van articulatie genoemd. Aan de hand van deze categorisatie kunnen we geluiden eenvoudig omschrijven.

Een voorbeeld van het gebruik van deze termen is als volgt. Wanneer we kijken naar de kenmerken van het geluid van de letter 'p', wat zijn deze kenmerken dan? Om dit te bepalen, kijken we eerst naar de manier van productie. De letter p wordt geproduceerd doordat lucht door de mond beweegt (en niet door de neus). Dan kijken we naar intonatie. Het geluid van de letter p is tweelippig. Nu hebben we alle kenmerken van de letter 'p', besproken.

De complexiteit van spraakperceptie

De kenmerken van spraakperceptie komen ook overeen met wat luisteraars waarnemen als ze naar spraak luisteren. Toch is spraakperceptie complexer dan het op het eerste gezicht lijkt. In de eerste plaats heeft dit ermee te maken dat spraak snel is. Binnen de stroom van spraak zijn geen markeringen die aangeven wanneer de ene foneem begint en de andere eindigt. Je moet deze stroom dus opdelen in de juiste deeltjes, wat spraak segmentatie wordt genoemd. Ook wordt spraak complexer door een proces dat co articulatie wordt genoemd. Hierdoor wordt spraak vloeiender en sneller, maar dit zorgt ook voor een ander akoestisch patroon in verschillende gevallen. Als er complicaties zijn, hoe kan het dan dat we spraak toch zo makkelijk lijken waar te nemen? In de eerste plaats is dit het geval omdat de spraak die je tegenkomt door de tijd heen vrij beperkt is qua reikwijdte. Daarnaast vul je ook hier de input aan met de kennis die je al hebt. Dit komt ook naar voren in het fonemisch restauratie effect. Dit effect houdt in dat mensen een foneem "horen", terwijl de foneem in werkelijkheid niet is genoemd. Zo noemen mensen die het woord 'legislatures' horen zonder de s, dat zij de s wél hebben gehoord. De kennis die mensen hebben over dit woord (top-down verwerking), speelt hierbij een grote rol. Ook de context speelt een grote rol bij het begrijpen van taal. Als onderzoekers willekeurige woorden uit een gesprek halen en dit laten horen aan participanten, dan zijn de participanten alleen in staat om de helft van deze woorden te verstaan. Echter, als de hele zin wordt gehoord (en de context dus duidelijk wordt), dan waren de stimuli makkelijk te identificeren. 

Categorische perceptie

Spraakperceptie wordt ook ondersteund door een proces dat categorische perceptie wordt genoemd. Dit verwijst ernaar dat mensen beter zijn in het onderscheiden van geluiden tussen categorieën dan binnen categorieën. In andere woorden betekent dit dat men beter in staat is om het verschil tussen de 'k' en de 'g' te horen, dan dat men in staat in staat om het verschil te horen tussen verschillende soorten 'k'.

Het combineren van fonemen

Er zijn regels voor het combineren van fonemen naar morfemen en naar zinnen. Elke taal heeft hier specifieke regels voor. Er zijn ook bepaalde regels die bepalen welke fonemen na elkaar gebruikt mogen worden. 

Wat zijn morfemen en woorden?

Taal bevat uit verschillende delen:

• Geluid (de volgorde van de fonemen die het woord vormen).
• Orthografie (de opeenvolging van letters waarmee je een woord kunt spellen).
• Syntax (de manier waarop je woorden moet gebruiken in zinnen; grammatica regels).
• Semantische representatie (de betekenis van het woord).
• Fonologische representatie (het geluid van een woord).

Nieuwe woorden bedenken

Mensen zijn in staat om nieuwe woorden te bedenken. Daardoor is de menselijke vocabulaire eigenlijk altijd aan verandering onderhevig. Ook veranderingen in sociale gewoonten en politiek hebben invloed op de vocabulaire. Vaak ontstaan er nieuwe woorden door het combineren van bestaande woorden of door bestaande woorden aan te passen. Taal is dus generatief: het heeft de capaciteit om heel veel nieuwe combinaties te creëren en hiermee nieuwe woorden en zinnen te creëren. 

Wat is syntax?

Dat taal generatief is, komt nog duidelijker naar voren wanneer gekeken wordt naar de bovenste niveaus binnen de hiërarchie van taal. Ook hierbij houden mensen rekening met hoe acceptabel bepaalde combinaties zijn. Sprekers van een taal maken gebruik van syntax, regels die bepalen waar worden in zinnen staan. Deze regels zijn niet afhankelijk van de betekenis van woorden. Syntax gaat over de regels over de structuur van een woorddeel of zin. Een voorbeeld van zo'n regel is bijvoorbeeld dat een zin bestaat uit een naamwoordelijk deel en een werkwoord deel. Hoe dit precies georganiseerd is, wordt weergegeven in een broomstructuur. 

Sommige regels zijn prescriptief of voorschrijvend, ze laten zien hoe iets zou moeten zijn. Met betrekking tot taal verschillen deze regels in verschillende situaties en door de tijd heen. Andere regels zijn beschrijvend en laten zien hoe de taal normaal gesproken wordt gebruikt door mensen. We hebben allemaal tot op zekere hoogte deze regels geïnternaliseerd, dit blijkt uit het gegeven dat we in grote mate allemaal dezelfde regels volgen. Als woorden in zinsdelen worden opgenomen is het veel eenvoudiger om de woorden te onthouden. Bovendien helpen regels bij het begrijpen wat we lezen of horen.

Het ontleden van zinnen

Mensen ontleden zinnen meestal tegelijkertijd met dat ze er naar luisteren. Dit leidt tot meer fouten vergeleken met wanneer mensen eerst de hele zin horen en dan pas de zin proberen te ontleden en te begrijpen. Deze strategie kan ook leiden tot intuinzinnen. Dit zijn zinnen die erg ambigieus (onduidelijk) zijn, zoals: ‘Ik zag mensen met die grote verrekijker’.

Een andere fout die mensen maken bij het luisteren naar zinnen, is dat zij er meestal van uit gaan dat een zin op een actieve manier is geformuleerd. Dit houdt in dat zij het zelfstandige naamwoord in de zin als 'doener' zien, in plaats van 'ontvanger' (wat een passieve formulering van de zin wordt genoemd).

Ook de achtergrondkennis van mensen speelt een rol tijdens het ontleden van zinnen. Daarnaast speelt de context waarin mensen zinnen horen speelt een rol bij hoe zij deze zinnen begrijpen. Hierbij is de extra linguïstische context ook van belang: dit is de fysieke en sociale setting waarin men zinnen hoort. 

Prosodie

De prosodie is ook van belang bij het begrijpen van zinnen. Prosodie gaat over de patroon waarop mensen pauzeren of hun intonatie veranderen. De prosodie kan gebruikt worden om bepaalde woorden in een zin te benadrukken, om de structuur van een zin te benadrukken of om het verschil aan te geven tussen een 'normale' en een 'vragende' zin.

Pragmatiek

Pragmatiek gaat over de kennis die jij hebt over hoe mensen met elkaar communiceren. Denk aan dit gesprek: Vrouw: "Ik verlaat je". Man: "Wie is hij?". Hierbij maak jij gebruik van pragmatiek, de kennis die jij hebt en snap jij wat er wordt bedoeld. Een ander voorbeeld dat het belang van pragmatiek toont, is wanneer iemand vraagt: "Weet jij de tijd?". Door jouw kennis over taal weet jij dat deze persoon deze vraag niet letterlijk stelt en je dus niet met ja of nee hoort te antwoorden.

Wat is de biologische basis van taal?

Afasie

Hersenschade die leidt tot problemen met taal wordt ook wel afasie genoemd. Schade aan de linker frontaalkwab en met name aan het gebied van Broca, wordt ook wel niet-vloeiende afasie genoemd. Mensen met niet-vloeiende afasie kunnen de taal die zij horen begrijpen, maar zijn niet in staat om te schrijven of te spreken. Schade aan het gebied van Wernicke leidt tot vloeiende afasie. In dit geval kunnen mensen meestal vloeiend spreken, maar is de taal die zij produceren, betekenisloos. Ook andere hersengebieden dan de gebieden van Broca en Wernicke lijken een belangrijke rol te spelen bij taal.

Het leren van taal

Het leren van taal heeft naast een biologische basis, ook te maken met de omgeving waarin iemand opgroeit. Zo leert een baby in Turkije Turks, een baby in Beijing Chinees, een baby in Nederland, Nederlands. Kinderen blijken extreem gevoelig te zijn voor patronen en regelmatigheden die zij horen in een taal. Daarnaast leiden ze principes af van hetgeen wat zij horen (bijvoorbeeld, in het Engels eindigen woorden in de verleden tijd op -ed). Wat vervolgens vaak fout gaat, is dat kinderen deze regels overgeneraliseren; ze gebruiken ze voor vrijwel alle woorden, wat niet juist is. Ook maken kinderen gebruik van hun bestaande vocabulaire, om nieuwe, moeilijkere woorden te begrijpen. Daarnaast maken kinderen gebruik van 'semantische bootstrapping', wat inhoudt dat zij gebruik maken van hun kennis over semantiek om zo de syntax van een zin te begrijpen.

Taal bij dieren

Uit onderzoek blijkt dat taal bij dieren ook voorkomt, maar in veel minder complexe mate dan bij mensen. Zelfs nadat dieren extreem veel training hebben gehad, komen hun vermogens niet in de buurt bij die van de mens. 

Ook onderzoeken met wolfskinderen (kinderen die zijn opgegroeid zonder menselijk contact), toont aan dat mensen inderdaad een biologische basis bezitten voor het ontwikkelen van taal, maar dat het ook heel belangrijk is dat zij hier de juiste omgeving voor hebben (een adequate gesprekspartner). Als dit niet het geval is, is het hoogst onwaarschijnlijk dat kinderen taal ontwikkelen.

Hoe zit het met taal en gedachten?

De antropoloog Benjamin Whorf bedacht de "Whorfiaanse hypothese". Hij stelde dat wanneer mensen een andere taal gebruiken, zij ook anders denken. Dit wordt linguïstische relativiteit genoemd. Uit onderzoeken hiernaar is gebleken dat mensen die een taal met een rijke, brede vocabulaire gebruiken, kleuren anders waarnemen en 'fijner' onderscheid maken. Ook heeft de taal die mensen gebruiken invloed op hoe zij dingen herinneren. Daarnaast verschillen talen onderling in hoe zij gebeurtenissen beschrijven. Zo wordt in de Engelse taal vaak een actieve stem gebruikt, terwijl dit in de Japanse of Spaanse taal niet zo is. Deze resultaten kunnen leiden tot verschillende conclusies. Ten eerste kan er gedacht worden dat taal een directe invloed heeft op onze kennis, wat zou zeggen dat een Japanner na zou kunnen denken over dingen op een manier die een Engelsman niet zou kunnen. Een andere, meer realistische verklaring is dat taal bepaalt waar jij aandacht op richt. In dit geval heeft het gebruik van een andere taal het dus een indirecte invloed op je gedachten. 

Tweetaligheid

Een ander interessant aspect van talen is dat sommige mensen meerdere talen spreken. In het begin hebben tweetalige kinderen een kleinere woordenschat, maar dit wordt snel ingehaald. Daarnaast lijken ze een goede executieve controle te ontwikkelen, waardoor ze bepaalde verwarring kunnen voorkomen een eenvoudig tussen taken kunnen wisselen. Deze resultaten kunnen belangrijke implicaties hebben voor opvoeding, onderwijs en politiek.