Wat is de rol van grootouders? - Chapter 8

Grootouders spelen in Nederland een belangrijke rol in het leven van hun kleinkinderen. De zorg van de grootouders voor de kleinkinderen neemt toe de laatste jaren en lijkt onmisbaar in gezinnen. Volgens de familiesysteemtheorie vormen de grootouders een belangrijke bron van steun voor het kerngezin. Hoewel grootouders een belangrijke rol spelen in het leven van de kleinkinderen, is het nog onzeker welke invloed grootouders hebben op de ontwikkeling van hun kleinkinderen. 

Wat is de geschiedenis van grootouderschap?

Het imago van grootouders is in de loop van de tijd erg veranderd. Vroeger werd er een negatief beeld geschetst over grootouders en met name grootmoeders. Dit kwam doordat psychiaters en kinderartsen de rol van grootouders beschreven op basis van psychoanalyse en individuele casusomschrijvingen. Tegenwoordig is de rol van grootouders veel positiever: grootouders worden gezien als reservetroepen van het gezin. De kleinkinderen krijgen onverdeelde aandacht van hun grootouders. De stereotypen van vroeger gelden niet meer, want de grootouders staan nog volop in het leven. De positie van de grootouders is veranderd van een rol in het opvoeden van kleinkinderen naar een minder formele rol. 

Welke demografische en sociaal-maatschappelijke veranderingen zijn er in het grootouderschap?

De verandering van de rol van grootouders ging gepaard met een aantal demografische en sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen. Door de hogere levensverwachting is de kans groter dan grootouders hun kleinkinderen zien opgroeien. Hiermee neemt ook de tijd dat de grootouders in het leven van de kleinkinderen zijn toe. Met de toename van arbeidsparticipatie van vrouwen zijn er tegenwoordig kleinere families dan in het verleden, waardoor de relaties tussen generaties belangrijker zijn geworden. De sociale voorzieningen, zoals gesubsidieerde kinderopvang, zouden een mogelijkheid bieden om het kindertal gelijk te houden, echter wordt hier in Nederland weinig mee gedaan. Nederlandse grootouders kunnen deze rol van opvang vervullen. Dit komt het meest voor in families waarbij de grootouders een meer traditionele kijk hebben en de ouders meer een moderne kijk hebben. Deze ontwikkelingen bieden nog geen verklaring voor de vraag wat grootouders beweegt om energie, middelen en tijd te besteden aan hun opgroeiende kleinkinderen. 

Waarom zorgen grootouders voor hun kleinkinderen?

Er zijn verschillende redenen waarom grootouders zorgen voor hun kleinkinderen, maar vaak vanuit altruïstische motieven of vanuit wederzijds profijt van de gever en de ontvanger. Er zijn wel grote verschillen in betrokkenheid tussen grootouders. Twee theoretische modellen kunnen dit verschil in grootouderbetrokkenheid verklaren: het evolutionaire perspectief en het sociologisch-economisch perspectief.

Wat ziijn evolutionaire verklaringen voor grootouderbetrokkenheid?

Vanuit evolutionair perspectief kunnen grootouders een belangrijke rol spelen in het grootbrengen van kleinkinderen, als ondersteuning van de ouders. Grootouders kunnen een deel van de zorg op zich nemen om zo de ouders te ontlasten. Er zijn twee dominante hypothesen over grootouderbetrokkenheid: de anderzorghypothese, die verklaart waarom grootouders betrokken zouden willen zijn bij hun kleinkinderen, en de moederkloekhypothese, die verklaart waarom er verschillen in betrokkenheid zijn tussen grootmoeders en grootvaders.

Wat houdt de anderzorghypothese in?

Anderzorg is het onderling verdelen van de zorg, gegeven dat kinderen in sociale netwerken opgroeien. Met name grootmoeders lijken evolutionair voorgeprogrammeerd te zijn om te zorgen voor hun kleinkinderen. Omdat grootouders zelf geen kinderen meer kunnen krijgen, gaat hun investering in al geboren kinderen niet ten koste van de hoeveelheid nakomelingen die zij groot kunnen brengen. Voor grootouders is het zorgen voor kleinkinderen vanuit evolutionair perspectief voordeling, omdat ze hun eigen inclusive fitness (het succesvol doorgeven van genen aan toekomstige generaties, door zelf kinderen te krijgen en te verzorgen en door verwanten te helpen met het grootbrengen van nageslacht) vergroten. Vanuit evolutionair perspectief is de invloed van grootouders op de ontwikkeling van kinderen aanzienlijk laag. 

Wat houdt de moederkloekhypothese in?

De betrokkenheid van grootouders is enerzijds te vinden in de mate van genetische verwantschap tussen grootouders en hun kleinkind en anderzijds in de neiging van vrouwen om zorgtaken op zich te nemen binnen families. Uit onderzoek blijkt dat grootmoeders van moederkant het meest investeren in hun kleinkinderen. Er zijn verschillen in investering door grootmoeders en grootvaders door vaderschapsonzekerheid, vaders hebben de onzekerheid dat zij niet de biologische vader zijn van het kind van hun partner. Dit wordt in Nederland ook wel de koekoeksgraad genoemd. Deze onzekerheid zou kunnen doorspelen in de hoeveelheid tijd en energie die grootouders bereid zijn te investeren in hun kleinkinderen. Naast de genetische verwantschap van grootouders en kleinkinderen kan ook de algemene neiging van vrouwen om zorgtaken op zich te nemen (de moederkloek) verklaren dat grootmoeders meer betrokken zijn bij kleinkinderen dan grootvaders. 

Welke sociologisch-economische verklaringen zijn er voor grootouderbetrokkenheid?

De betrokkenheid tussen verschillende generaties in families wordt in sociologisch-ecologische modellen vaak uitgedrukt in geldelijke investeringen of tijdsinvesteringen, die tijdens het leven of na de dood worden uitgewisseld. Deze investeringen kunnen worden gedaan uit altruïstische motieven, zonder er iets voor terug te verwachten, of uit egoïstische motieven, de grootouder verwacht een gelijkwaardige investering terug. De motieven van grootouders en de praktische factoren die de betrokkenheid bepalen, leiden tot verschillende typen grootouders.

Welke verschillende typen grootouders zijn er?

Er bestaan verschillen over de hechtheid van relaties in families en welke vormen deze relaties aannemen. Er zijn vijf verschillende typen intergenerationele relaties die ongeveer in gelijke mate voorkomen:

1. Hecht: veelvuldig contact tussen grootouders en het gezin, grootouders wonen in de buurt en er wordt over en weer hulp uitgewisseld. Ze hebben warme gevoelens naar elkaar en delen dezelfde normen en waarden.
2. Sociaal: warme band en veel onderling contact, maar dit contact is vooral gericht op gedeeld plezier.
3. Intiem-maar-ver-weg: warme band, maar door de geografische afstand is veel contact niet mogelijk.
4. Plichtmatig: veel contact en veel hulp over en weer, maar zonder dat hier een hechte gevoelsrelatie aan ten grondslag ligt.
5. Onthecht: nauwelijks sprake van een band of contact tussen de relaties. 

Grootouders kunnen verschillende rollen aannemen in het leven van hun kleinkind. Grootouders die regelmatig oppassen en kinderen bijvoorbeeld naar school brengen, zijn surrogaatouders voor kleinkinderen. Dit sluit aan bij het moderne perspectief. De speel-opa's-en-oma's hebben niet deze zorgtaken, maar nemen de kinderen wel vaak mee op stap. Dit sluit aan bij het traditionele perspectief. Grootouders kunnen ook de rol als mentor of rolmodel innemen, door kinderen te helpen met schoolwerk of te leren vissen. Daarnaast kunnen grootouders als pater/mater familias een bron van verhalen zijn en zo hun kleinkinderen leren over de familiegeschiedenis. Tot slot grootouders als vliegende kiep, voor als de nood aan de man is, financieel of praktisch, springen zij in om ouders en indirect de kleinkinderen te ondersteunen. 

Wat is de invloed van de grootouder?

De grootouders kunnen een directe invloed hebben op de kleinkinderen, door als een rolmodel te fungeren, of door advies en steun te geven aan hun kleinkinderen. Grootouders kunnen ook een beschermende rol vervullen wanneer het kerngezin niet stabiel is en negatieve invloeden op het kind reduceren of compenseren. De grootouders hebben ook indirect invloed op hun kleinkinderen, door het beïnvloeden van de opvoedstijl van de ouders, door invloed te hebben op het maatschappelijk milieu waarin het kind opgroeit of door (im)materiële ondersteuning te bieden aan de ouders. 

Wat is de invloed van grootouders op de opvoeding door ouders?

Er is een redelijk stabiel patroon in opvoedstijl en opvoedgedrag over verschillende generaties. Ook de gehechtheidsrelaties en kwaliteit van relaties komen overeen tussen de ouder en diens ouder en de ouder en het eigen kind. De grootouders kunnen dienen als rolmodel voor de ouders in hoe je een kind moet opvoeden. Volgens de gehechtheidstheorie worden de opvoedervaringen van kinderen met hun eigen ouders omgezet in interne werkmodellen, waarin ideeën en verwachtingen zijn verankerd over hoe ouders zich gedragen en de basis vormen van de opvoeding van de volgende generaties. Stabiliteit over generaties kan ook het gevolg zijn van overerving van factoren die de kwaliteit van opvoeding mede bepalen.

Hoe werkt de compenserende rol van grootouders bij ongunstige omstandigheden?

Als er ongunstige omstandigheden zijn in een gezin kunnen grootouders de ouders en het gezin bijstaan en zo negatieve gevolgen voor het kind reduceren of geheel compenseren. De betrokkenheid van grootouders is niet afhankelijk van het feit of het kerngezin intact is of niet. Wanneer grootouders betrokken zijn bij gebroken gezinnen of gezinnen met problemen, zullen de ontwikkelingsuitkomsten beter zijn bij adolescenten dan wanneer de grootouders geen betrokkenheid tonen. In overeenstemming met de moederkloekhypothese, is de rol van de grootmoeder het meest belangrijk.

Wat is de invloed van grootouders op de gezinsplanning van hun eigen kinderen?

De bereidheid van grootouders om te zorgen voor hun kleinkinderen heeft invloed op de keuze voor gezinsuitbreiding van hun eigen kinderen. Ook de timing voor gezinsuitbreiding is afhankelijk van de grootouders: hoe ouder de grootouders waren toe zij kinderen kregen, des te later hun eigen kinderen een gezin zullen stichten; en mensen die in een groot gezin zijn opgegroeid, beginnen zelf eerder aan kinderen. Mensen met positieve, warme en stabiele opvoedherinneringen zullen sneller een gezin starten dan mensen met negatieve opvoedherinneringen. 

Wat is de invloed van grootouders op de kleinkinderen?

Het is lastig om in de invloed van grootouders op hun kleinkinderen te bepalen, omdat er een grote stabiliteit is binnen families in opvoeding, in gezinsomstandigheden en in het voorkomen van problemen. 

Wat is de invloed van grootouders op de maatschappelijke status en academisch succes van kleinkinderen?

De maatschappelijke status of sociaaleconomische positie is stabiel over generaties. Het milieu waarin iemand opgroeit, heeft invloed op de ontwikkelkansen die iemand krijgt en zo op de positie in de maatschappij. Kleinkinderen van grootouders met een hogeschooldiploma hebben een grotere kans op hoge academische vaardigheden. De invloed van de grootvader is op dit gebied het grootst, vanwege de traditionele man-vrouwrolpatronen. Het opleidingsniveau van de grootouders heeft vooral indirecte invloed via hun eigen kinderen op het academisch succes van hun kleinkinderen. 

Wat is de invloed van grootouders op de psychische gezondheid en probleemgedrag?

Psychische problemen blijken binnen families vaker voor te komen. Angstproblemen en depressiviteit bij grootouders blijkt samen te hangen met meer gedragsproblemen en emotionele problemen bij hun kleinkinderen. Een positieve betrokkenheid van grootouders lijkt kleinkinderen te beschermen tegen het ontwikkelen van psychische problemen en bij te dragen aan de sociale ontwikkeling bij kleinkinderen.

Wat zijn kritische kanttekeningen bij de invloed van grootouders op kleinkinderen?

Er wordt in veel onderzoeken gebruik gemaakt van retrospectieve gegevens (op basis van herinneringen uit het verleden) wat betrouwbaarheid van de gegevens beperkt. Er zijn te weinig onderzoeken die kijken naar de invloed van grootouderbetrokkenheid door de tijd heen, waardoor het moeilijk is om causale verbanden te leggen. Ook wordt betrokkenheid op veel verschillende manieren in kaart gebracht, wat het lastig maakt om resultaten onderling te vergelijken en te integreren. Het is belangrijk om bij onderzoek naar de invloed van grootouderbetrokkenheid op de ontwikkeling van hun kleinkinderen rekening te houden met crossculturele verschillen. Het inwonen van een grootouder kan zowel een negatieve als een positieve invloed hebben op de ouder en het kleinkind, afhankelijk van de culturele betekenis en invulling van het samenleven in een huis. 

Wat is de invloed van grootouderschap op de grootouders zelf?

Over het algemeen wordt het krijgen van kleinkinderen beschouwd als een positieve ervaring, maar is dit wel afhankelijk van de timing van het worden van grootouder. Grootouders tussen de 50 en 65 ervaren hun rol als grootouder het meest positief. Jongere grootouders voelen zich nog te jong om grootouder te worden en oudere grootouders balen dat ze niet meer zo levendig zijn. De timing is niet verbonden aan exacte leeftijd, maar kan ook cultureel-afhankelijk of afhankelijk van de gevoelsleeftijd zijn. Het grootouderschap wordt gemakkelijker ervaren dan het ouderschap. Het regelmatig oppassen kan zelfs een cognitieve uitdaging zijn voor grootouders om mee te gaan met de digitale ontwikkelingen en hun geest te blijven stimuleren.

Grootouders spelen in Nederland een belangrijke rol in het leven van hun kleinkinderen. De zorg van de grootouders voor de kleinkinderen neemt toe de laatste jaren en lijkt onmisbaar in gezinnen. Volgens de familiesysteemtheorie vormen de grootouders een belangrijke bron van steun voor het kerngezin. Hoewel grootouders een belangrijke rol spelen in het leven van de kleinkinderen, is het nog onzeker welke invloed grootouders hebben op de ontwikkeling van hun kleinkinderen.