Waaruit bestaat het gezinssysteem? - Chapter 6

In onderzoek naar opvoeding en ontwikkeling van kinderen wordt er voornamelijk gericht op de moeder en niet op andere opvoeders, zoals de vaders of grootouders. De vader neemt de rol als kostwinner en wordt daarmee vergeten als bijdrager aan de ontwikkeling van het kind. Sinds 1975 is deze denkwijze veranderd, zowel vaders als moeders werken, er zijn meer gescheiden gezinnen en toenemende diversiteit van gezinsvormen. Ook wordt nu de rol van de vader in de opvoeding onderzocht. Opvoeding is geen eenrichtingsverkeer, maar er is sprake van een wederkerigere relatie (ouder en kind beïnvloeden elkaar). 

Wat is de rol van de vader?

Er zijn vier perspectieven die beschrijven waarom de rol van vader ertoe doet. Ten eerste de gehechtheidstheorie, die stelt dat alle kinderen een gehechtheidsrelatie ontwikkelen met een ouder of verzorger, mits deze persoon een voldoende stabiele factor is in het leven van het kind. Kinderen vormen ook een gehechtheidsrelatie met hun vader. Het tweede perspectief is de sociaal kapitaal theorie, waarin twee typen kapitaal te onderscheiden zijn die ouders bieden om een optimale ontwikkeling van het kind te waarborgen: financieel kapitaal en sociaal kapitaal. Vaders zorgen voornamelijk voor het inkomen en dragen ook bij in de socialisatie van het kind. Het sociaalecologisch ontwikkelingsmodel stelt dat de ontwikkeling van kinderen plaatsvindt als gevolg van een toenemend complexe interactie tussen het zich ontwikkelende individu en personen, objecten en symbolen in zijn onmiddellijke omgeving. Deze interactie kan zowel met de vader als de moeder zijn. In het model van Bronfenbrenner wordt de vader gezien als extra microsysteem, omdat de vader een uniek manier van opvoeden heeft in vergelijking met de moeder. Als laatste is er de essentiële vadertheorie, waarbij centraal staat dat vaders een unieke rol hebben in de vorming van genderidentiteit van het kind. Op basis van deze theorieën kan gesteld worden dat vaders ertoe doen in de opvoeding.

Welke wetenschappelijke onderzoeken ondersteunen de rol van de vader?

Kinderen van meer betrokken vaders ontwikkelen zich beter. Vaders hebben een rol in de sociaal-emotionele ontwikkeling, de fysieke ontwikkeling, de taalontwikkeling en de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Het is moeilijk uitspraken te doen over vaders, wanneer de rol van de moeder er niet bij betrokken wordt. Om de effecten van een vader op een kind te onderzoeken zijn er studies nodig die zowel moeders als vaders uit dezelfde gezinnen bevragen, dezelfde meetinstrumenten gebruiken en gebruikmaken van verschillende informanten. Naast dat de ouders de kinderen beïnvloeden, beïnvloeden de ouders elkaar ook in hun opvoeding en zijn daarom niet los van elkaar te onderzoeken.

Wat houdt de gezinssysteemtheorie in?

De gezinssysteemtheorie stelt dat alle gezinsleden individuele subsystemen vormen die afhankelijk van elkaar zijn. De gezinsleden samen vormen, stabiliseren en reguleren het gezin. Bij de geboorte van een eerste kind is het gezinssysteem te onderscheiden in zeven subsystemen. De drie individuele subsystemen worden gevormd door de moeder, de vader en het kind. Daarnaast zijn er drie dyadische subsystemen: de moeder-kind relatie, de vader-kind relatie en de partnerrelatie. Ten slotte is er het triadische subsysteem van moeder, vader en kind. De gezinssysteemtheorie is van toepassing op alle verschillende gezinsvormen. 

Wat is de invloed van het subsysteem van de ouder/verzorger?

Het subsysteem van de ouder of verzorger kan invloed hebben op het kind door middel van de opvoeding, zoals de opvoedstijl. Naast opvoedstijlen zijn ook de persoonlijke kenmerken van de ouders van invloed op de opvoeding en ontwikkeling van kinderen. De samenhang tussen ouderfactoren en kind factoren is niet onafhankelijk van de andere subsystemen in het gezin. Andere subsystemen kunnen ook een beschermende rol innemen voor een kind. 

Wat is de invloed van het subsysteem van het kind?

Elk kind heeft unieke eigenschappen waar ouders hun opvoeding op afstemmen om te komen tot een zo optimaal mogelijke ontwikkeling van het kind. Het kind speelt geen passieve rol in de opvoeding, maar heeft invloed op hoe ouders zich gedragen tegenover het kind. 

Wat is de invloed van de relatie tussen ouders/verzorgers?

De relatie tussen ouders/verzorgers is een dyadisch subsysteem dat een-op-een met elkaar verbonden is. Dit kan een partnerrelatie of huwelijksrelatie zijn. De samenhang tussen de partnerrelatie en de ouder-kind relatie als er sprake is van conflicten binnen het gezin kan in drie hypothesen worden gekaderd. De overloophypothese stelt dat eventuele negatieve emoties en gevoelens binnen de partnerrelatie doorsijpelen naar de ouder-kind relatie. De compensatiehypothese stelt dat ouders conflicten en negatieve emoties en gevoelens proberen te verbergen voor hun kinderen en als tegenbeweging kinderen overdadig verwennen en vrijlaten in de opvoeding. De compartimenthypothese stelt dat ouders in staat zijn om hun negatieve gevoelens en emoties af te schermen voor hun kinderen en de relatie met de partner als een afzonderlijk onderdeel binnen het gezinssysteem kunnen zien, waardoor er geen overloop of compensatie plaatsvindt. Verschillende onderzoeken laten zien dat de overloophypothese het meest waarschijnlijk is in het geval van conflicten. Hoe meer conflict, hoe negatiever het opvoedgedrag. 

Wat is de invloed van de relatie tussen ouder en kind?

De gehechtheidsrelatie is een belangrijk theoretisch fundament voor de relatie tussen ouder en kind. John Bowlby en Mary Ainsworth zijn de grondleggers van deze theorie. Zij stellen dat een liefdevolle en duurzame band tussen ouders en kind essentieel is voor de gezonde ontwikkeling van kinderen. Veilige gehechtheid is de basisbehoefte voor ieder kind en een voorspeller van de sociale en cognitieve ontwikkeling van kinderen. De kwaliteit van de gehechtheidsrelatie wordt onder andere bepaald door de sensitiviteit van ouders. Sensitiviteit is het vermogen van de ouder om open te staan voor de behoeften van het kind en hier adequaat op te reageren. Hierbij staan twee vragen centraal: ziet de ouder waar het kind om vraagt (expliciet of impliciet) en reageert de ouder op de signalen van het kind en hoe? Een ouder die sensitief is, geeft het kind de ruimte om dingen zelf te ontdekken, moedigt het kind aan en helpt het kind waar nodig. Er zijn vier classificaties van de gehechtheidsrelatie tussen ouder en kind:

1. Veilige hechting: kinderen hebben vertrouwen in hun ouder, ze kunnen terugvallen op de ouder en gebruiken hun ouder als veilige haven om nieuwe dingen te ontdekken.
2. Onveilige-ambivalente hechting: hebben minder vertrouwen in de beschikbaarheid van hun ouder. In stressvolle situaties zullen deze kinderen erg gericht zijn op de ouder en moeilijk te troosten zijn. Ze proberen een sensitieve reactie van de ouder uit te lokken.
3. Onveilige-vermijdende hechting: vermijden de ouder in stressvolle situaties en zijn erg gericht op de omgeving. De ouder is niet beschikbaar voor het kind.
4. Gedesorganiseerde hechting: kinderen weten niet hoe ze met stressvolle situaties om moeten gaan. Het gedrag van de ouders is onvoorspelbaar. Er is bij deze kinderen vaak sprake van mishandeling of traumatische ervaringen, waardoor ze extreem angstig zijn.

Hoe werken ouders samen in de opvoeding van hun kind?

Het samenwerken tussen ouders in de opvoeding van hun kinderen wordt in het Engels coparenting genoemd. Dit refereert naar de driehoeksverhouding tussen beide ouders en het kind. Coparenting heeft een unieke invloed op de ontwikkeling van het kind, boven op de effecten van de relatie tussen de ouders en boven de effecten van de ouder-kind relaties. De samenwerking tussen ouders is te beoordelen op drie punten: overeenstemming over de opvoeding (ben je het met elkaar eens?), ondersteuning binnen de opvoeding (ondersteun je elkaar?) en management van de opvoeding (wie doet wat?). Hoe positiever deze punten worden ingevuld, hoe minder gedragsproblemen kinderen laten zien, maar ook hoe meer betrokken de vader is.

Wat is de invloed van de relatie tussen ouder, broer/zus en kind?

De relatie tussen broers en zussen wordt onderbelicht in het gezinssysteem. Deze relatie wordt gekenmerkt door zowel liefde en warmte als conflict en rivaliteit. Het krijgen van een broertje of zusje verandert het gezinssysteem, waaraan elk subsysteem zich moet aanpassen. Naast dat er een nieuw individueel subsysteem is ontstaan, zijn er ook nieuwe dyadische en triadische subsystemen.

Wat houdt het gezinssysteem in stand?

Het gezinssysteem wordt in stand gehouden door regelmaat, regels en regulatie binnen het gezin. Als alle subsystemen in het gezin goed functioneren en er stabiliteit is, zal een kind zich goed ontwikkelen. Een gezinssysteem heeft het vermogen tot zelfregulatie en kan zichzelf aanpassen aan veranderingen binnen het systeem. Disfuncties of problemen binnen het gezin kunnen zich daardoor vanzelf weer herstellen of het gezinssysteem moet opnieuw opgebouwd worden wanneer er subsystemen wegvallen.

In onderzoek naar opvoeding en ontwikkeling van kinderen wordt er voornamelijk gericht op de moeder en niet op andere opvoeders, zoals de vaders of grootouders. De vader neemt de rol als kostwinner en wordt daarmee vergeten als bijdrager aan de ontwikkeling van het kind. Sinds 1975 is deze denkwijze veranderd, zowel vaders als moeders werken, er zijn meer gescheiden gezinnen en toenemende diversiteit van gezinsvormen. Ook wordt nu de rol van de vader in de opvoeding onderzocht. Opvoeding is geen eenrichtingsverkeer, maar er is sprake van een wederkerigere relatie (ouder en kind beïnvloeden elkaar).