Hoe vormt en ontwikkelt het gezin zich? - Chapter 3

In Nederland wordt veel waarde gehecht aan het traditionele kerngezin: een gezin dat bestaat uit een vader en een moeder. Tegenwoordig zijn er veel gezinnen die niet aan dit beeld voldoen. De vraag is of en hoe deze verschillende gezinsvormen van invloed zijn op de ontwikkeling van kinderen. 

Hoe ontwikkelt het traditionele kerngezin zich door de eeuwen heen?

Vanaf 1900 werd het traditionele kerngezin gezien als ideale gezinsvorm. Driekwart van de gezinnen leefden met beide ouders. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw vonden er ontwikkelingen plaats in de bevolkingsopbouw: de eerste demografische transitie. Hierin groeide zo'n 90% op in een traditioneel gezin. In de tweede demografische transitie ging gepaard met individualisering en modernisering waardoor meer kinderen buiten het huwelijk geboren werden. Hierdoor daalde het aantal traditionele gezinnen, maar het aantal bleef nog steeds erg groot (80%). De eenoudergezinnen waren voornamelijk met de moeder in plaats van de vader. Vanaf 2000 werd het steeds normaler om kinderen te krijgen zonder gehuwd te zijn en vond er ook een driedubbeling plaats van het aantal ongehuwde samenwonende ouderparen. Ook kwam er het geregistreerd partnerschap, wat wettelijk gezien nauw verband heeft met de rechten en plichten van het huwelijk. De traditionele gezinsvorm is en blijft de norm in Nederland, maar er is al ruim 150 jaar sprake van verschillende gezinsvormen en de diversiteit neemt alleen maar toe.

Wanneer is het tijd voor het ouderschap?

De leeftijd waarop vrouwen in Nederland moeder worden is heel uitlopend, van tienermoeder tot lastminutemoeder. Het aantal tienermoeders is afgenomen wegens preventiemiddelen en strengere regels met betrekking tot huwelijksmigratie. Het aantal moeder dat na hun 45e zwanger worden, neemt toe. De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen zwanger worden is ook gestegen van 26,5 naar 29,9. Dit is te verklaren doordat met name hoogopgeleiden het moederschap uitstellen. Deze stijging is ook te zien bij vaders.

Heeft de leeftijd van de moeder consequenties voor de ontwikkeling van het kind?

Er wordt in de wetenschap onderscheid gemaakt tussen de leeftijd van de moeder en de omgevingsfactoren van de moeder, zoals opleidingsniveau en de buurt waarin het kind opgroeid. Ongunstige omgevingsfactoren die voornamelijk voorkomen bij tienermoeders brengen negatieve gevolgen mee voor de ontwikkeling van een kind. Kinderen van tienermoeders hebben zelf ook meer kans om op jonge leeftijd moeder te worden, hier is sprake van intergenerationele overdracht. De omstandigheden hebben een grotere invloed dan de leeftijd van de moeder op de ontwikkeling van een kind. Er is weinig verschil te vinden in de ontwikkeling van een kind waarbij de moeder tussen de 21 en 50 jaar is. 

Wat zijn de nadelen van tienermoeders en van lastminute-ouderschap?

Bij lastminute-ouderschap kunnen er tijdens de bevruchting, zwangerschap en bevalling meer complicaties optreden. Ook is de vraag of de 'oudere' ouders wel even goed voor hun kind kunnen zorgen als jongere ouders. Kinderen van tienermoeders hebben vaker te maken met hardhandige disciplinering, negatievere moeder-kindinteracties en lagere mate van sensitiviteit. Dit is te verklaren door de sociale-invloed-hypothese, die stelt dat het tienermoederschap een onderbreking is van hun eigen ontwikkeling als jongere en daardoor sociale en emotionele stress met zich meebrengt. En door de sociale-selectiehypothese, die stelt dat de negatieve uitwerking voortkomt uit bepaalde psychosociale factoren die de kans op tienermoederschap vergroten en een negatieve invloed hebben op de kwaliteit van de opvoeding. De sensitiviteit van moeders en hun vermogen om structuur te bieden aan hun kind neemt toe tot het dertigste levensjaar, dit heeft te maken met een stabiele omgeving. Dit kan ook worden verklaard door de niet-vanzelfsprekende-zwangerschapshypothese, die stelt dat oudere moeders meer warmte en betrokkenheid laten zien, omdat ze een weloverwogen keuze hebben gemaakt om moeder te worden en daardoor beter zijn voorbereid. Ook neemt bij oudere moeders de ouderschapskennis en -competentie toe. De maturiteitshypothese verklaart dit doordat oudere moeders meer kennis, levenservaring en financiële en sociale steun hebben. Het is dus niet zozeer de leeftijd van de moeders die van invloed is op de ontwikkeling, maar de kenmerken van de opvoeding en de omgeving. 

Hoe heeft adoptie zich ontwikkeld?

Ouders kiezen voor adoptie om hun kinderwens te vervullen of als blijkt dat zij zelf geen kinderen kunnen krijgen. De meeste kinderen worden geadopteerd uit het buitenland, omdat hier de kans groter is dan kinderen niet kunnen opgroeien in het eigen gezin. Het aantal adopties is sterk gedaald in Nederland vanwege verschillende redenen. Er is minder belangstelling voor adoptie door financiële redenen. De kinderen worden beter opgevangen in hun eigen land, waardoor ze niet ter adoptie gesteld worden. Er is wel een toename in kinderen die speciale zorg nodig hebben door een handicap of medische aandoening.

Wat zijn de gevolgen van adoptie voor de ontwikkeling een kind?

Voor dat kinderen uit het buitenland worden geadopteerd, leven ze hier in een kindertehuis. Deze omstandigheden zijn niet goed voor de ontwikkeling van het kind, zoals weinig stimulatie, weinig aandacht voor fysieke verzorging en emotionele verwaarlozing. Dit is in de loop van de jaren wel verbeterd, maar de stabiele relaties blijven ontbreken. Daarnaast kunnen er negatieve ervaringen ontstaan tijdens het proces van adoptie, zoals verlieservaringen in het land van herkomst en etniciteitsverschillen en discriminatie. Toch heeft adoptie als voordeel dat de kinderen in een beter land opgroeien en zich beter kunnen ontwikkelen. De kinderen maken een inhaalslag in hun adoptieland vergeleken met de kinderen in het land van herkomst. Ook hebben adoptiekinderen even vaak een veilige gehechtheidsrelatie met de ouders als niet-geadopteerde kinderen, hierbij speelt de timing een belangrijke rol (het best is voordat de kinderen één jaar worden). Geadopteerde kinderen lopen niet achter in intelligentie (IQ) in vergelijking met hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Het probleemgedrag is wel iets hoger bij de adoptiekinderen, maar hun zelfvertrouwen is van gelijk niveau. Toch ervaren de adoptiekinderen wel meer betrokkenheid bij hun geboorteland en cultuur en discriminatie wanneer de etniciteit niet overeenkomt met hun adoptieouders. 

Wat is de invloed van de opvoeding van adoptieouders?

Er is weinig onderzoek naar gedaan. Een hoge mate van sensitiviteit in de baby- en kindertijd verkleint de kans op internaliserende gedragsproblemen in de adolescentie. Er was geen verschil tussen adoptieouders en biologische ouders in hun opvoedstijl, opvoedingspraktijken en disciplinering bij probleemgedrag. Het verschil ligt wel bij het feit dat adoptieouders rekening moeten houden met de nieuwsgierigheid van het kind naar zijn herkomst en naar zijn biologische ouders. 

Wat is de invloed van pleegzorg op de ontwikkeling van het kind?

Wanneer er een onveilige situatie voor het kind is of het gezin of als er problemen met de opvoeding zijn, kan het kind niet langer bij de biologische ouders wonen en wordt er gezocht naar een passende gezinssituatie, bij voorkeur in een pleeggezin. Er is een kleine toename van het aantal kinderen dat in een pleeggezin wordt geplaatst, dit komt door wervingscampagnes voor pleeggezinnen en een hogere vraag naar pleeggezinnen. De kinderen die in een pleeggezin geplaatst worden, hebben vaak last van negatieve ervaringen zoals verlieservaringen, psychische problemen van de ouders, drugs- en alcoholverslaving van de ouders, mishandeling en huiselijk geweld. Er zijn twee typen pleeggezinnen: netwerkgezinnen en bestandsgezinnen. Een netwerkgezin kan bestaan uit bloedverwanten, vrienden of kennissen. Dit is de eerste keuze, omdat hierin de omgeving vertrouwd is. Wanneer dit niet mogelijk is, wordt een kind geplaatst in een bestandsgezin. Dit zijn gezinnen die geselecteerd zijn door de Regionale Zorgaanbieders van Pleegzorg. Naast de typen gezinnen zijn er ook verschillende varianten van pleegzorg: de opvoedingsvariant, gericht op het bieden van een continue en stabiele verblijfplaats aan het kind, en de hulpverleningsvariant, die gericht is op terugkeer naar het ouderlijk huis. Daarnaast kunnen kinderen ook voor een weekend, vakantie of dag worden opgevangen in een pleeggezin om de ouders te ontlasten, dit is deeltijdopvang. Pleegzorg is succesvol wanneer de kinderen weer herenigd worden met hun ouders of als ze een stabiele omgeving hebben om in op te groeien. Toch wordt de plaatsing vaak voortijdig beëindigd, door opvoedproblemen bij de pleegouders, conflicten tussen pleegouders en biologische ouders of probleemgedrag van het kind. Het is nog niet volledig duidelijk aan welke voorwaarden de pleegouders, pleeggezin en de zorgaanbieder moeten voldoen om het tot een succesvolle plaatsing te leiden.

Is een pleeggezin een goed thuis?

Pleegouders zijn vaak hoger opgeleid, wat ouder en autochtoon. Ze gebruiken meer structuur en regels dan ouders in een reguliere opvoedingssituatie. Pleegouders ervaren vaak meer opvoedingsbelasting en -problemen dan ouders in een reguliere opvoedingssituatie, dus is het kunnen omgaan met stress en spanning en een goed sociaal netwerk van belang. Pleeggezinnen worden helaas onvoldoende ondersteund door hulporganisaties. De context van pleegzorg is te complex om algemene uitspraken te kunnen doen over ontwikkelingsuitkomsten van kinderen.

Welke invloed heeft homo-ouderschap op de ontwikkeling van een kind?

Vanaf 1980 nam het aantal homohuwelijken steeds meer toe en was het door nieuwe medisch-technologische ontwikkelingen mogelijk om zwanger te worden. Ook door de nieuwe wetgeving werd het steeds toegankelijker om als alleenstaande of als homoseksuelen een kind te adopteren. Door kunstmatige inseminatie met donorsperma is het ook voor lesbische moeders mogelijk om zwanger te worden. Daarnaast zijn er voor homostellen draagmoeders beschikbaar. De meeste kinderen uit een homohuwelijk zijn van vrouwenparen. Rondom het opgroeien bij ouders van hetzelfde geslacht bestaan nogal wat vooroordelen dat het voor een kind nodig is om een ouder van hun eigen geslacht te hebben om zich mee te kunnen identificeren. Er is veel onderzoek gedaan naar de genderontwikkeling van kinderen van homoseksuele ouders. Het blijkt dat deze kinderen minder waarde hechten aan de traditionele man-vrouw rollen. De kinderen zijn niet anders dan andere kinderen en hebben ook geen grotere kans om zelf homo of lesbie te worden. Wel worden kinderen van homostellen meer gepest dan kinderen van heterostellen vanwege de geaardheid van hun ouders. Op andere ontwikkelingsdomeinen, zoals intelligentie of probleemgedrag, is geen verschil te vinden tussen de kinderen.

Wat is kenmerkend voor de opvoeding door homoseksuele ouders?

Homoseksuele ouders zijn vaak ouder dan andere ouders. Ze verschillen niet van elkaar in de aanpassing van het ouderschap, de hoeveelheid zorgen over hun kind, opvoedingskennis en ouderschapsvaardigheden. Homoseksuele ouders ervaren wel meer stress bij het opvoeden en homoseksuele vader zijn meer betrokken bij hun kinderen dan heteroseksuele vaders. In een gezin met homoseksuele ouders komen de genderrollen minder sterk naar voren dan bij traditionele gezinnen, er lijkt sprake te zijn van degendered parenting. De vooroordelen over het missen van een genderrol klopt hierin niet. 

Wat is de invloed van echtscheiding of overlijden voor de ontwikkeling van een kind?

Het scheiden van de ouders of het overlijden van een ouder hebben veel impact op het leven van een kind. Scheidingen komen tegenwoordig vaker voor, omdat het minder ongebruikelijk is om een relatie te verbreken dan voorheen. Kinderen van gescheiden ouders halen mindere schoolresultaten en hebben vaker emotionele en gedragsproblemen. De kans dat een kind van gescheiden ouders zelf gaat scheiden, is groter dan voor kinderen uit een intact gezin. De problemen op lange termijn zijn bij de meeste kinderen niet heel groot. Sommige kinderen kunnen juist beter functioneren na een scheiding van hun ouders. De conflicten tussen ouders hebben een grote negatieve impact op de ontwikkeling van de kinderen, dit kan voorkomen nog voordat de ouders uit elkaar gaan of wanneer de scheiding in gang wordt gezet. Wanneer de kinderen na de scheiding terechtkomen in harmonieuze gezinnen is er vaak weinig sprake van negatieve invloed op de ontwikkeling. Er wordt ook gesproken van het selectie-effect, dit houdt in dat de moeilijkheden die kinderen ervaren na een scheiding ook een gevolg kunnen zijn van de psychische problemen van de ouders die zij al voor hun scheiding hadden. De kenmerken van een kind zijn ook bepalend voor de hoeveelheid problemen die het kind ervaart na de echtscheiding. Beschermende factoren hierin zijn een warme opvoedstijl met structuur en grenzen en steun van familie, vrienden of professionals. 

Hoe is de opvoeding door gescheiden ouders?

De opvoeding is een belangrijke factor bij de ontwikkeling van een kind, maar kan door een scheiding minder goed uitgevoerd worden. Ouders ervaren stress, financiële druk en emotionele problemen waardoor de opvoeding niet optimaal is. Gescheiden ouders geven minder emotionele steun, hebben een hardere aanpak en meer conflicten met hun kinderen vergeleken met ouders die bij elkaar zijn. Dit leidt tot negatieve uitkomsten voor de kinderen, zoals emotionele problemen, lagere schoolprestaties en een laag zelfvertrouwen. De ouders zijn meer op zichzelf gericht en hanteren een minder consistente opvoedstijl. Steun van hun naasten kan hierbij een beschermende factor spelen. Alleenstaande vaders zijn in opvoedgedrag gelijk aan alleenstaande moeders. De betrokkenheid van de uitwonende ouder is van belang voor een goede ontwikkeling van het kind. Het is een grote uitdaging voor ouders om nieuwe grenzen rondom gezag en intimiteit te stellen wanneer stiefkinderen en co-ouderschap in het spel komen. 

Hoe is de situatie na de echtscheiding?

Ouders kunnen na een echtscheiding alleen blijven of een nieuwe partner vinden. Voor kinderen brengt dit veel verandering met zich mee waar ze aan moeten wennen, zoals het vaker alleen zijn of de invloed van een stiefouder, stiefbroers of -zussen. Maar ook de ouders moeten zich aanpassen aan de nieuwe situatie. Kinderen in eenoudergezinnen zijn vergelijkbaar met kinderen in stiefgezinnen wat betreft sociaal functioneren en schoolprestaties. Kinderen in stiefgezinnen vertonen meer problemen dan kinderen in intacte gezinnen, zoals emotionele problemen of vijandigheid met hun (stief)broers of zussen. Samengestelde gezinnen hebben meer problemen en een grotere kans om uit elkaar te vallen.

In Nederland wordt veel waarde gehecht aan het traditionele kerngezin: een gezin dat bestaat uit een vader en een moeder. Tegenwoordig zijn er veel gezinnen die niet aan dit beeld voldoen. De vraag is of en hoe deze verschillende gezinsvormen van invloed zijn op de ontwikkeling van kinderen.